ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2012/133
Karar Sayısı : 2013/33
Karar Günü : 28.2.2013
R.G. Tarih-Sayı :12.07.2013-28705
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : İstanbul 1.Fikrî ve Sınaî Haklar Hukuk Mahkemesi
İTİRAZIN KONUSU : 5.12.1951 günlü, 5846sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun;
1- 21.2.2001 günlü, 4630 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri KanunununBazı Maddelerinin Değiştirilmesine İlişkin Kanun'un 25. maddesiyle değiştirilen68. maddesinin birinci fıkrasında yer alan ''üç kat fazlasını isteyebilir.'ibaresinin,
2- 23.1.2008 günlü, 5728 sayılı Temel Ceza Kanunlarına UyumAmacıyla Çeşitli Kanunlarda ve Diğer Bazı Kanunlarda Değişiklik YapılmasınaDair Kanun'un 141. maddesiyle değiştirilen 76. maddesinin ikincifıkrasının 'Belirtilen belge veya listelerin sunulamaması tüm eser,fonogram, icra, film ve yayınların haksız kullanılmakta olduğuna karine teşkileder.' biçimindeki son cümlesinin,
Anayasa'nın 2., 10., 13. ve 36. maddelerine aykırılığı ilerisürülerek iptallerine karar verilmesi istemidir.
I- OLAY
İzinsiz icra edildiği tespit edilen eserlerin rayiç bedelinin üçkatının tazmin edilmesine ve izinsiz icra edilen diğer eserlerin listesinindavalı tarafça dosyasına ibraz edilmesine karar verilmesi istemiyle açılandavada, itiraz konusu kuralların Anayasa'ya aykırı olduğu kanaatine varanMahkeme, iptalleri için başvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralları
5.12.1951 günlü, 5846 sayılı Kanun'un itiraz konusukuralların da yer aldığı 68. ve 76. maddeleri şöyledir:
'Madde 68- Eseri, icrayı, fonogramı veyayapımları hak sahiplerinden bu Kanuna uygun yazılı izni almadan, işleyen,çoğaltan, çoğaltılmış nüshaları yayan, temsil eden veya hertürlü işaret, sesveya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletenlerden, izni alınmamış haksahipleri sözleşme yapılmış olması halinde isteyebileceği bedelin veya bu Kanunhükümleri uyarınca tespit edilecek rayiç bedelin en çok üç katfazlasını isteyebilir.
İzinsiz çoğaltılan kopyalar satışa çıkarılmamışsa hak sahibiçoğaltılmış kopyaların, çoğaltmaya yarayan film, kalıp ve benzeri araçlarınimhasını veya üretim maliyet fiyatını geçmeyecek uygun bir bedel karşılığındakendisine verilmesini ya da sözleşme olması durumunda isteyebileceği miktarınüç kat fazlasını talep edebilir. Bu husus, izinsiz çoğaltanın hukukisorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
İzinsiz çoğaltılan kopyalar satışa çıkarılmışsa hak sahibi,tecavüz edenin elinde bulunan nüshalar hakkında ikinci fıkradaki şıklardanbirini kullanabilir.
İkinci ve üçüncü fıkraların eser sahibinden başka hak sahiplerinceuygulanabilmesi için eser sahibinin bu Kanunun 52 nci maddesine uygun yazılıçoğaltma izni aranır.
Hak sahiplerinden biri, ikinci ve üçüncü fıkralar uyarınca taleptebulunduklarında Ceza Muhakemesi Kanununun el koymaya ilişkin hükümleri delilelde etmek amacı dışında uygulanmaz.
Bedel talebinde bulunan kişi, tecavüz edene karşı onunla birsözleşme yapmış olması halinde haiz olabileceği bütün hak ve yetkileri ilerisürebilir.'
Madde 76- (Değişik madde: 23/01/2008-5728S.K./141.mad)Bu Kanunun düzenlediği hukukî ilişkilerden doğan davalarda, davakonusunun miktarına ve Kanunda gösterilen cezaya bakılmaksızın, görevli mahkemeAdalet Bakanlığı tarafından kurulacak ihtisas mahkemeleridir. İhtisasmahkemeleri kurulup yargılama faaliyetlerine başlayıncaya kadar, asliye hukukve asliye ceza mahkemelerinden hangilerinin ihtisas mahkemesi olarakgörevlendireceği ve bu mahkemelerin yargı çevreleri Adalet Bakanlığının teklifiüzerine Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenir.
Bu Kanun kapsamında açılacak hukuk davalarında mahkeme, davacınıniddianın doğruluğu hakkında kuvvetli kanaat oluşturmaya yeter miktar delilsunması hâlinde, korunmakta olan eserler, fonogramlar, icralar, filmler veyayınları kullananların, bu Kanunda öngörülen izin ve yetkileri aldıklarınadair belgeleri veya tüm yararlanılan eser, fonogram, icra, film ve yayınlarınlistelerini sunmasını isteyebilir. Belirtilenbelge veya listelerin sunulamaması tüm eser, fonogram, icra, film ve yayınlarınhaksız kullanılmakta olduğuna karine teşkil eder.'
B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları
Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 10., 13. ve 36. maddelerinedayanılmış, 138. maddesi ise ilgili görülmüştür.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Haşim KILIÇ, SerruhKALELİ, Alparslan ALTAN, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Serdar ÖZGÜLDÜR,Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, EnginYILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN,Muammer TOPAL ve Zühtü ARSLAN'ın katılımlarıyla 22.11.2012 günü yapılan ilkinceleme toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasınınincelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
Dava dilekçesi ve ekleri, Raportör Davut BÜLBÜL tarafındanhazırlanan işin esasına ilişkin rapor, dava konusu yasa kuralları, dayanılan veilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasamabelgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A- Kanun'un 68. Maddesinin Birinci Fıkrasında Yer Alan ''üç katfazlasını isteyebilir.' İbaresinin İncelenmesi
Başvuru kararında, zararın belirlenmesinde hâkime takdir hakkıvermeyen ''üç kat fazlasını isteyebilir.' biçimindeki itirazkonusu kuralın ölçülü olmadığı, fikri mülkiyet hakkı sahibi yararına pozitifayrımcılık niteliğinde olduğu ve toplumsal gerçeklerleörtüşmediği belirtilerek, kuralın Anayasa'nın 2., 10., 13. ve 36.maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkında Kanun'un 43. maddesine göre, ilgisi nedeniyle itiraz konusu kuralAnayasa'nın 138. maddesi yönünden de incelenmiştir.
5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun itiraz konusukuralın da yer aldığı 68. maddesinin birinci fıkrası eseri, icrayı, fonogramıveya yapımları hak sahiplerinden izin almadan kullanmanın hukuki sonuçlarınailişkin düzenlemeler içermektedir. Maddenin itiraz konusu ibareyi de içerenbirinci fıkrasında mali hakları tecavüze uğrayan fikri mülkiyet hakkısahiplerinin ihlal edilen hakları nedeniyle dava edebilecekleri miktara üstsınır getirilmektedir.
İtiraz konusu kuralın gerekçesinden, korsan mal ticaretininengellenmesi ve fikri mülkiyetin oluşturduğu ticari piyasada güven ortamınınsağlanabilmesi amacıyla kuralın yasalaştığı anlaşılmaktadır.
Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, eylem veişlemleri hukuka uygun, insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyupgüçlendiren, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirereksürdüren, hukuk güvenliğini sağlayan, bütün etkinliklerinde hukuka veAnayasa'ya uyan, işlem ve eylemleri bağımsız yargı denetimine bağlı olandevlettir. Kanunların kamu yararının sağlanması amacına yönelik olması, genel,objektif, adil kurallar içermesi ve hakkaniyet ölçütlerini gözetmesi hukukdevleti olmanın gereğidir. Bu nedenle kanun koyucunun hukuki düzenlemelerdekendisine tanınan takdir yetkisini anayasal sınırlar içinde adalet, hakkaniyetve kamu yararı ölçütlerini göz önünde tutarak kullanması gerekir.
Anayasa'nın 138. maddesinin birinci fıkrasında, 'Hâkimlergörevlerinde bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanikanaatlerine göre hüküm verirler' denilmiştir. Böylece hâkimlerin görevleriniher türlü baskı ve etkiden uzak, Anayasa'ya, yasaya ve hukuka uygun olarakvicdani kanaatlerine göre yerine getirebilmeleri sağlanarak yargı yetkisinikullanmaları güvence altına alınmıştır.
Hâkim, anayasa, yasa, tüzük, yönetmelik gibi her türlü yazılıpozitif hukuk kurallarıyla bağlıdır. Bu bağlılık takdir hakkını kullanamayacağıanlamına gelmez. Bu nedenle hâkim delillerin değerlendirilmesinde, yasalarınyorumunda ve soyut kuralların somut olaya uygulanmasında takdir yetkisinikullanır.
İtiraz konusu kural, eser, icra, fonogram veya yapımınizinsiz kullanılması halinde hak sahiplerinin dava yoluyla isteyebileceğibedele üst sınır getirmiştir. Kural, hâkimin taleple bağlı olduğuna dair veyatakdir yetkisine ilişkin olumsuz bir düzenleme içermemektedir. Bu sınıriçerisinde kalmak şartıyla hâkimin dosya içeriği ve talebi de gözeterek takdiryetkisi kullanacağı açıktır. Öte yandan dava edilen eser, icra, fonogramveya yapımın bedelini belirleme görevi de hâkime bırakıldığından hükümaltına alınacak bedelin belirlenmesinde hâkimin takdir yetkisinin olmadığındansöz edilemez.
Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2. ve138. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın, Anayasa'nın 10., 13. ve 36. maddeleriyle ilgisigörülmemiştir.
B- Kanun'un 76. Maddesinin İkinci Fıkrasının 'Belirtilenbelge veya listelerin sunulamaması tüm eser, fonogram, icra, film ve yayınlarınhaksız kullanılmakta olduğuna karine teşkil eder.' Biçimindeki SonCümlesinin İncelenmesi
Başvuru kararında, itiraz konusu kuralın ispat külfetini esersahipleri lehine ters çevirmekle ölçülülük prensibini ihlal ettiği, davanıntaraflarından birini diğeri karşısında dezavantajlı duruma düşürmesi nedeniyleadil yargılanma hakkı, adalet ve eşitlik ilkelerine uygun olmadığıbelirtilerek, kuralın Anayasa'nın 2., 10., 13. ve 36. maddelerine aykırıolduğu ileri sürülmüştür.
5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun itiraz konusukuralın da yer aldığı 76. maddesi bu Kanun'da belirtilen hukuki ilişkilerdenkaynaklanan davalarda görevli mahkemeye ve bu mahkemelerde görülecek davalardauygulanacak ispat usulüne ilişkin düzenlemeler içermektedir. İtiraz konusukural, korunmakta olan eserler, fonogramlar, icralar, filmler ve yayınlarınhaksız olarak kullanıldığı hakkında kuvvetli kanaat oluşturmaya yeter delilsunulması halinde, mahkemenin davalı taraftan gerekli izin ve yetkilerialdıklarına dair belgeleri veya tüm yararlanılan eser, fonogram, icra, film veyayınların listelerini dosyasına ibraz etmesini isteyebileceğini, istenilenbelge veya listelerin sunulamamasının eser, fonogram, icra, film veyayınların haksız kullanıldığına karine teşkil edeceğini düzenlemektedir.
Anayasa'nın 'Hak arama hürriyeti' başlıklı 36. maddesinde,herkesin, gerekli araç ve yollardan yararlanarak yargı organları önünde davacıya da davalı olarak iddia ve savunma hakkı bulunduğu belirtilmektedir.
Karine, bilinen bir olaydan belli olmayan bir diğer olay içinhâkim ya da kanun tarafından çıkarılan sonuçtur. Başka bir ifadeyle karine, birolayın hukuki durumunun varlığı veya yokluğu sonucunun çıkarılmasını sağlayan,adalet düşüncesinin etkin bir şekilde işlemesine yarayan bir ispat usulüdür.
Fikri mülkiyet haklarının ihlal edilmesindeki kolaylığı ve ihlalteşkil eden eylemlerin denetimindeki zorluğu gözeten kanun koyucu, korsan malticaretiyle etkin mücadele siyaseti kapsamında yasalaştırdığı itiraz konusukural ile fikri mülkiyet hakkı sahiplerine, bu hakkı ihlal edenler karşısındaiddialarını ispat kolaylığı sağlamıştır.
Hukuk devletinde kanun koyucu, Anayasa'nın temel ilkelerine veAnayasa'da öngörülen güvencelere bağlı kalmak kaydıyla, ispat usullerininbelirlenmesi konusunda takdir yetkisine sahiptir. Ancak belirlenen usulkurallarının, Anayasa'nın 36. maddesinde düzenlenen 'adil yargılanma hakkı'nınöngördüğü güvencelere aykırılık taşımaması gerekmektedir. Adil yargılanmahakkının bir unsuru olan silahların eşitliği ilkesi ise, kişinin maruzkaldığı haksızlık karşısında haklılığını ileri sürüp ispatlayabilmesini, yargımercileri önünde hakkını arayabilmesini ve davada ileri sürülen iddia vedelillere karşı eşit imkânlarla cevap verebilmesini gerektirir.
Kanun koyucu korsan mal ticareti ile etkin mücadele edebilmekamacıyla 5846 sayılı Kanun'da bazı değişiklikler yapmıştır. Bu kapsamda yapılandeğişikliklerden olan itiraz konusu kural, davacının gerçektenhak sahipliğini ispatladığı eserlere ilişkin olaraktecavüzün varlığı açısından sübjektif ispat yükünü tersineçevirmektedir. Buna göre mahkemece, korunmakta olan eserler, fonogramlar,icralar, filmler ve yayınları kullanmak için gereken izin ve yetkilerinalındığına dair belgeleri veya tüm yararlanılan eser, fonogram, icra, film veyayınların listelerinin dosyasına ibraz edilmesi istendiği halde ibraz etmeyendavalının artık eser, fonogram, icra, film ve yayınları haksız olarakkullanmadığını kendisinin ispat etmesi gerekmektedir. Fakat itiraz konusukural, karinenin oluşması için belirtilen bu şartlara rağmen, davalı tarafınsözü geçen karinenin aksini ispat hakkını sınırlandırmış değildir.
Öte yandan, Anayasa'nın 142. maddesinde, mahkemelerinkuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenirdenilmektedir. Hukuk devletinde kanun koyucu, haksız fiil ve sonuçları hakkındayasama yetkisini kullanırken, Anayasa'nın ve hukukun temel ilkelerine bağlıkalmak kaydıyla usul kurallarının belirlenmesi konusunda takdir yetkisinesahiptir. İtiraz konusu kuralla da kanun koyucu fikri mülkiyet haklarınınihlalini caydırmaya ve söz konusu hakları koruma altına almaya yönelik birdüzenleme yapmıştır.
Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2. ve 36.maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın, Anayasa'nın 10. ve 13. maddeleriyle ilgisigörülmemiştir.
VI- SONUÇ
5.12.1951 günlü, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun;
A- 21.2.2001 günlü, 4630 sayılı Fikir ve Sanat EserleriKanununun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine İlişkin Kanun'un 25. maddesiyledeğiştirilen 68. maddesinin birinci fıkrasında yer alan ''üç kat fazlasınıisteyebilir.' ibaresinin,
B- 23.1.2008 günlü, 5728 sayılı Temel Ceza KanunlarınaUyum Amacıyla Çeşitli Kanunlarda ve Diğer Bazı Kanunlarda DeğişiklikYapılmasına Dair Kanun'un 141. maddesiyle değiştirilen 76. maddesininikinci fıkrasının 'Belirtilen belge veya listelerin sunulamaması tümeser, fonogram, icra, film ve yayınların haksız kullanılmakta olduğuna karineteşkil eder.' biçimindeki son cümlesinin,
Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, 28.2.2013gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Serruh KALELİ
Başkanvekili
Alparslan ALTAN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Burhan ÜSTÜN
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN
Üye
Muammer TOPAL
Üye
Zühtü ARSLAN