ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2012/134
Karar Sayısı : 2013/34
Karar Günü : 28.2.2013
R.G. Tarih-Sayı :26.07.2013-28719
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Bodrum 1. Sulh CezaMahkemesi
İTİRAZIN KONUSU : 24.4.1969 günlü, 1163sayılı Kooperatifler Kanunu'nun ek 2. maddesinin (3) numaralı fıkrasınınAnayasa'nın 10. maddesine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesiistemidir.
I- OLAY
Kooperatif denetçisi olan sanık hakkında, kooperatif yevmiyedefterinin kapanış onaylarının süresinde yaptırılıp yaptırılmadığınındenetiminde ihmal gösterdiği iddiasıyla açılan kamu davasında, itirazkonusu kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali içinbaşvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı
24.4.1969 günlü, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu'nun itirazkonusu kuralı da içeren 'Cezai sorumluluk' başlıklı ek 2.maddesi şöyledir:
'Ek Madde 2- (Ek: 6/10/1988 - 3476/26 md.; Değişik:23/1/2008-5728/340 md.)
1. 8 inci maddenin üçüncü fıkrasına, 16 ncı maddenin beşincifıkrasına, 56 ncı maddenin altıncı fıkrasına, 59 uncu maddenin dördüncü,altıncı, yedinci ve sekizinci fıkralarına ve 90 ıncı maddenin beşinci fıkrasınaaykırı hareket eden kooperatif ve üst kuruluşlarının yönetim kurulu üyeleri vememurları üç aydan iki yıla kadar hapis ve elli günden beşyüz güne kadar adlîpara cezası ile cezalandırılırlar.
2. Genel kurulu olağan toplantıya çağırmayan yönetim kuruluüyeleri ile 2 nci maddenin dördüncü fıkrasına, 8 inci maddenin ikincifıkrasına, 16 ncı maddenin birinci fıkrasına, 66 ncı maddenin ikinci fıkrasınave 90 ıncı maddenin üçüncü fıkrasına aykırı hareket eden kooperatif ve üstkuruluşlarının yönetim kurulu üyeleri altı aya kadar hapis ve otuz günden üçyüzgüne kadar adlî para cezası ile cezalandırılırlar.
3. 56 ncı maddenin ikinci ve dördüncü fıkralarına, 66 ve 67 ncimaddeye aykırı hareket eden kooperatif ve üst kuruluşlarının denetim kuruluüyeleri bir aydan altı aya kadar hapis ve otuz günden üçyüz güne kadaradlî para cezası ile cezalandırılırlar.
İlgili bakanlık, kooperatifler ve üst kuruluşlarının yönetim vedenetim kurulu üyeleri ile memurları hakkında görevlerine ilişkin olarakişledikleri suçlardan dolayı açılan kamu davalarına katılma talebindebulunabilir.'
B- İlgili Yasa Kuralları
1163 sayılı Kanun'un ilgili görülen 'Üyelik şartları veücret' başlıklı 56., 'İncelemeyükümlülüğü' başlıklı 66. ve 'Rapor düzenlenmesi' başlıklı 67.maddeleri şöyledir:
'Madde 56- (Değişik: 6/10/1988 -3476/14 md.)
Yönetim kurulu üyelerinde aşağıdaki şartlar aranır.
1. Türk vatandaşı olmak.
2. Aynı türde başka bir kooperatifin yönetim kurulu üyesi olmamak.
3.(Değişik: 23/1/2008-5728/338 md.) Devletin güvenliğine karşısuçlar, Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar, (') zimmet, irtikâp,rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileliiflas, ihaleye fesat karıştırma, edimin ifasına fesat karıştırma, suçtankaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama veya kaçakçılık suçlarından ya da buKanun hükümlerine göre mahkum olmamak.
Üyelik şartları denetçiler tarafından araştırılır. Bu şartlarıtaşımadıkları halde seçilenler ile sonradan kaybedenlerin görevlerine yönetimkurulunca son verilir.
Haklarında yukarıdaki suçlarla ilgili olarak kamu davası açılmışolanların görevleri ilk genel kurul toplantısına kadar devam etmekle beraber,yönetim kurulunca bu durumdaki üyelerin genel kurulca azli veya göreve devamıhakkında karar alınmak üzere yapılacak ilk genel kurul gündemine madde konulur.
Bu veya anasözleşmede gösterilecek diğer bir sebeple yönetimkurulu toplantı nisabını kaybederse, boşalan yönetim kurulu üyeliklerinedenetim kurulu üyeleri tarafından gecikilmeksizin yeteri kadar yedek üye çağrılır.
Yönetim kurulu üyelerinden bir veya bir kaç kooperatifi temsilyetkisini haiz murahhas üye seçilebilir. Murahhas üyelerin seçilmesi vedeğiştirilmesi Ticaret Siciline tescil ettirilir.
Yönetim kurulu üyelerine genel kurulca belirlenen aylık ücret,huzur hakkı, risturn ve yolluk dışında hiç bir ad altında başkaca ödemeyapılamaz.
Madde 66- Denetçiler, işletmehesabiyle bilançonun defterlerle uygunluk halinde bulunup bulunmadığını,defterlerin düzenli bir surette tutulup tutulmadığını ve işletmeninneticeleriyle mameleki hakkında uyulması gerekli olan hükümlere göre işlemyapılıp yapılmadığını incelemekle yükümlüdürler. Ortakların şahsan sorumlu veyaek ödeme ile yükümlü olan kooperatiflerde denetçiler, ortaklar listesininusulüne uygun olarak tutulup tutulmadığını da incelemek zorundadırlar.
Yöneticiler, bu maksatla denetçilere defterleri ve belgeleriverirler. Denetçilerin istekleri üzerine müfredat defteri ve bu defterin hangiesaslara göre düzenlendiği ve istenilen her konu hakkında bilgi verilir.
Ortaklar gerekli gördükleri hususlarda denetçilerin dikkatiniçekmeye ve açıklama yapılmasını istemeye yetkilidirler.
Madde 67- Denetçiler her yıl yazılıbir raporla beraber tekliflerini genel kurula sunmaya mecburdurlar.
Denetçiler, görevleri çerçevesinde işlerin yürütülmesindegördükleri noksanlıkları, kanun veya anasözleşmeye aykırı hareketleri bundansorumlu olanların bağlı bulundukları organa ve gerekli hallerde aynı zamandagenel kurula haber vermekle yükümlüdürler.
Denetçiler yönetim ve genel kurul toplantılarına katılırlar.Ancak, yönetim kurulunda oy kullanamazlar.'
C- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları
Başvuru kararında, Anayasa'nın 10. maddesine dayanılmış, 2.maddesi ise ilgili görülmüştür.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri gereğince Haşim KILIÇ, SerruhKALELİ, Alparslan ALTAN, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Serdar ÖZGÜLDÜR,Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, EnginYILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN,Muammer TOPAL ve Zühtü ARSLAN'ın katılımlarıyla 22.11.2012 gününde yapılan ilkinceleme toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasınınincelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Hasan Mutlu ALTUN tarafındanhazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu ve ilgili görülen yasakuralları, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunlarıngerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereğigörüşülüp düşünüldü:
Başvuru kararında, kooperatif denetçileri ile ilgili olarakuygulanacak yaptırımları gösteren itiraz konusu kuralda yer alan hükümlerin,aynı görevi yapan ve bu görevin asli ve tali sorumluluklarını paylaşan kişilerarasında eşitsizliğe yol açabileceği, değişik görevleri ifa eden kişiler ileilgili olarak sorumluluk belirlenirken haklı bir nedene dayanmayan bir ayrımyapılmasının da eşitsizlik doğuracağı belirtilerek kuralın, Anayasa'nın 10.maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkında Kanun'un 43. maddesine göre, ilgisi nedeniyle itiraz konusu kuralAnayasa'nın 2. maddesi yönünden de incelenmiştir.
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 64. maddesinin (3) numaralıfıkrasında, ticari defterlerden olan yevmiye defterinin kapanış onaylarınınnotere yaptırılacağı kural altına alınmıştır. Aynı Kanun'un 562. maddesinin (1)numaralı fıkrasının (c) bendinde ise bu kurala uymayan şirket yöneticilerininidari para cezası ile cezalandırılacakları belirtilmiştir. Söz konusu kural,1163 sayılı Kooperatifler Kanunu'nun 98. maddesi gereğince kooperatif yönetimkurulu üyeleri hakkında da uygulanmaktadır.
1163 sayılı Kanun'un 56. maddesinde, kooperatif yönetim kuruluüyelerinin üyelik şartlarının ve sayılarının; 66. maddesinde, kooperatif defterve hesaplarının düzenli tutulmasının; 67. maddesinde ise kooperatifraporlarının düzenli olarak genel kurula sunulmasının denetlenmesiyükümlülükleri düzenlenmektedir.
İtiraz konusu kuralda, bu maddelerde belirlenen görevlere aykırıhareket eden kooperatif ve üst kuruluşlarının denetim kurulu üyelerinin biraydan altı aya kadar hapis ve otuz günden üçyüz güne kadar adlî paracezası ile cezalandırılacakları hükme bağlanmıştır.
Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, insanhaklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem veişlemleri hukuka uygun olan, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunugeliştirerek sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukukutüm devlet organlarına egemen kılan, Anayasa ve kanunlarla kendini bağlı sayan,yargı denetimine açık olan devlettir.
Hukuk devletinde, ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirlerineilişkin kurallar, ceza hukukunun ana ilkeleri ile Anayasa'nın konuya ilişkinkuralları başta olmak üzere, ülkenin sosyal, kültürel yapısı, etik değerleri veekonomik hayatın gereksinmeleri göz önüne alınarak saptanacak ceza siyasetinegöre belirlenir. Kanun koyucu, cezalandırma yetkisini kullanırken toplumdakimlerin hangi eylemlerinin suç sayılacağı, bunun hangi tür ve ölçüdeki cezayaptırımı ile karşılanacağı, nelerin ağırlaştırıcı veya hafifletici sebepolarak kabul edilebileceği konularında takdir yetkisine sahiptir.
İtiraz konusu kuralda, Kanunla belirlenen bazı görevleri yapmadaihmali bulunan denetim kurulu üyelerine verilecek cezalar düzenlenmiştir.İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, kooperatif yönetim kurulu üyelerine uygulananyaptırım ile denetim kurulu üyeleri hakkında uygulanan cezayı karşılaştırarak,bu hususun suç ve ceza dengesini bozduğunu ileri sürmüş ise de, kooperatifyönetim kurulu üyeleri ile denetim kurulu üyelerinin görev vesorumluluklarındaki farklılıkları dikkate alarak, itiraz konusu kural uyarıncadenetim görevinin ihmal edilmesi durumunu yaptırıma bağlamak ve bununkarşılığında verilecek cezayı belirlemek kanun koyucunun takdirindedir.
Anayasa'nın 10. maddesinde belirtilen 'kanun önündeeşitlik ilkesi' hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Builke ile eylemli değil, hukuksal eşitlik öngörülmüştür. Eşitlik ilkesininamacı, aynı durumda bulunan kişilerin kanunlar karşısında aynı işleme bağlıtutulmalarını sağlamak, ayrım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir.Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallaruygulanarak kanun karşısında eşitliğin ihlâli yasaklanmıştır. Kanun önündeeşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmez. Durumlarındakiözellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları veuygulamaları gerektirebilir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksaldurumlar farklı kurallara bağlı tutulursa Anayasa'da öngörülen eşitlik ilkesizedelenmez.
1163 sayılı Kanun'da, yönetim kurulu ve denetim kurulu arasındabir astlık ya da üstlük ilişkisine yer verilmemiştir. Ancak bu durum ikiorganın birbirine eşit olduğu anlamına gelmemektedir. Kooperatiflere özgüişbölümü esaslarına göre her iki organa farklı işlev ve statüler tanınmıştır.Bu durumuyla her iki organın birbiriyle eşit değil, birbirini tamamlayıcıstatüde olduklarını kabul etmek gerekir. Dolayısıyla farklı hukuksalkonumda bulunan kişiler hakkında farklı yaptırımların uygulanmasını öngörenitiraz konusu kuralda eşitlik ilkesine aykırılık bulunmamaktadır.
Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2. ve 10.maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
VI- SONUÇ
24.4.1969 günlü, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu'nun ek 2.maddesinin (3) numaralı fıkrasının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazınREDDİNE, 28.2.2013 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Serruh KALELİ
Başkanvekili
Alparslan ALTAN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Burhan ÜSTÜN
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN
Üye
Muammer TOPAL
Üye
Zühtü ARSLAN