ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2012/146
Karar Sayısı : 2013/93
Karar Günü : 17.7.2013
R.G. Tarih-Sayı :25.04.2014-28982
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : GenelkurmayBaşkanlığı Askeri Mahkemesi
İTİRAZIN KONUSU : 25.10.1963 günlü, 353sayılı Askeri Mahkemeler Kuruluşu ve Yargılama Usulü Kanunu'nun 1. maddesinindördüncü fıkrasının “…suçları işleyenlerin yargılanmaları Milli SavunmaBakanlığının önceden tesbit ve Resmi Gazete ile yayınlayacağı askerimahkemelerde yapılır.” bölümünün Anayasa'nın 2., 36., 37., 138. ve145. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi istemidir.
I- OLAY
Sanık hakkında 1632 sayılı Askeri Ceza Kanunu'nun 58. maddesidelaletiyle 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 318. maddesinin (2) numaralıfıkrasında düzenlenen “Halkı Askerlikten Soğutmak” suçundanaçılan kamu davasında, itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırıolduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı
353 sayılı Kanun'un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 1. maddesişöyledir:
“Kuruluş:
Madde 1- (Değişik birincifıkra: 21/1/1981 - 2376/1 md.) Türk Milleti adına yargı yetkisini kullanacakaskeri mahkemeler; kolordu, ordu, (deniz ve havada eşidi) ve kuvvetkomutanlıkları ile Genelkurmay Başkanlığı nezdinde Milli Savunma Bakanlığıncakurulur.
Kuvvet Komutanlıklarının yapacakları teklif veya GenelkurmayBaşkanlığının, doğrudan doğruya göstereceği lüzum üzerine, diğer kıtakomutanlıkları veya askeri kurum amirlikleri nezdinde de Milli SavunmaBakanlığınca askeri mahkeme kurulabilir ve aynı yolla kaldırılabilir.
Bir garnizonda aynı Kuvvetten nezdinde askeri mahkeme kurulmasıgereken birden fazla kıta komutanlığı bulunursa Genelkurmay Başkanlığının uygungöreceği bir kıta komutanlığı nezdinde Milli Savunma Bakanlığınca yeteri kadaraskeri mahkeme kurulması ile yetinilebilir.
Askeri Ceza Kanununun 55, 56, 57, 58 ve 59 uncu maddeleri ile 148inci maddesinin (B) fıkrasında yazılı suçları işliyenlerinyargılanmaları Milli Savunma Bakanlığının önceden tesbit ve Resmi Gazete ileyayınlayacağı askeri mahkemelerde yapılır.”
B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları
Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 36., 37., 138. ve 145.maddelerinedayanılmış, 142. maddesi ise ilgili görülmüştür.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Haşim KILIÇ, SerruhKALELİ, Alparslan ALTAN, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Osman AlifeyyazPAKSÜT, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ,Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, NuriNECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN, Muammer TOPAL veZühtü ARSLAN'ın katılımlarıyla 27.12.2012 gününde yapılan ilk incelemetoplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesineOYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Fatma BABAYİĞİT tarafındanhazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu yasa kuralı, dayanılan veilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasamabelgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
Başvuru kararında, itiraz konusu kural nedeniyleAskeri CezaKanunu'nun 55., 56., 57., 58. ve 59. maddeleri ile 148. maddesinin (B)fıkrasında yazılı suçları işleyenler açısından görevli olan bir mahkemenin,yargılama görevini yürütürken, bu görevin kendisinden yetki tespit kararıismini taşıyan bir bakanlık genelgesi ile alınıp başka bir mahkemeyeverilebileceğini bilmesinin ve bu kaygıyı duymasının hâkim bağımsızlığınızedeleyeceği, bahse konu suçlar açısından mahkemelerin görevlerinin değiştirilebilmeihtimalinin bulunmasının mahkemenin bağımsızlığını ve doğal hâkim ilkesinizedeleyeceği, bu suçları işleyenlerin baştan itibaren nerede yargılanacaklarınıbilmeleri gerektiği belirtilerek kuralın, Anayasa'nın 2., 36., 37., 138. ve145. maddelerineaykırı olduğu ileri sürülmüştür.
353 sayılı Kanun'un “Kuruluş” başlıklı 1. maddesinin itirazkonusu kuralın da yer aldığı dördüncü fıkrasında, Askeri Ceza Kanunu'nun 55.,56., 57., 58. ve 59. maddeleri ile 148. maddesinin (B) fıkrasında yazılı suçlarıişleyenlerin yargılanmalarının Milli Savunma Bakanlığının önceden tesbit veResmî Gazete ile yayınlayacağı askeri mahkemelerde yapılacağı öngörülmüştür.
Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, insanhaklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem veişlemleri hukuka uygun olan, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunugeliştirerek sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukukutüm devlet organlarına egemen kılan, Anayasa ve kanunlarla kendini bağlı sayan,yargı denetimine açık olan devlettir.
Anayasa'nın 37. maddesinde, “Hiç kimse kanunen tabi olduğumahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz. Bir kimseyi kanunen tabi olduğumahkemeden başka bir merci önüne çıkarma sonucunu doğuran yargı yetkisine sahipolağanüstü merciler kurulamaz.”denilmiştir. Bu maddede düzenlenmiş olandoğal hâkim güvencesi, Anayasa'nın 36. maddesinde ifade edilen adil yargılanmahakkının en önemli ögesi olan “kanuni, bağımsız ve tarafsız bir mahkemeönünde yargılanma” hakkının temelini oluşturmaktadır.
Anayasa'nın 138. maddesinin birinci fıkrasında, hâkimleringörevlerinde bağımsız oldukları ve Anayasa'ya, kanuna ve hukuka uygun olarakvicdani kanaatlerine göre hüküm verecekleri, ikinci fıkrasında ise hiçbirorgan, makam, merci veya kişinin, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelereve hâkimlere emir ve talimat veremeyeceği, genelge gönderemeyeceği, tavsiye vetelkinde bulunamayacağı belirtilerek hukuk devleti olmanın zorunlu bir gereğiolan mahkemelerin bağımsızlığı teminat altına alınmıştır.
Anayasa'nın 142. maddesinde, mahkemelerin kuruluşunun, görevve yetkilerinin, işleyişlerinin ve yargılama usullerinin kanun ile düzenlenmesiöngörülmüştür.
Anayasa'nın 145. maddesinin dördüncü fıkrasında, askeri yargı organlarınınkuruluşu, işleyişi, askeri hâkimlerin özlük işleri askeri savcılık görevleriniyapan askeri hâkimlerin mahkemesinde görevli bulundukları komutanlık ileilişkilerinin, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına görekanunla düzenleneceği kural altına alınmıştır.
Hâkimlerin bağımsızlığı, kararlarını verirken özgür olmaları, hertürlü kaygıdan, maddi, manevi baskı ve etkiden uzak bulunmaları ile mümkündür.Mahkemenin “bağımsızlığı ve tarafsızlığı” adil yargılanmanınkoşulları arasındadır. Anayasa'da öngörülen yargı bağımsızlığı ve hâkimlikteminatının, askeri yargı için de geçerli olduğunda kuşku bulunmamaktadır.
Doğal hâkim güvencesi, hukuk devletinin olmazsa olmazkoşullarından biridir. Anayasa Mahkemesinin daha önceki kararlarında da doğalhâkim kavramı, suçun işlenmesinden veya davanın doğmasından önce davayı görecekyargı yerini kanunun belirlemesi olarak tanımlanmaktadır. Başka bir anlatımla,doğal hâkim ilkesi, yargılama makamlarının uyuşmazlığın meydana gelmesindensonra kurulmasını veya davanın taraflarına göre hâkim atanmasını engeller.
“Yetki” kavramı, genel olarak bir davaya bakmakla görevlimahkemeler arasında yargılama yetkisinin dağılımını ifade eder. Bu yetkinin,5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nda suçun işlendiği yere, 353 sayılıKanun'da ise ana kural olarak failin suçu işlediği anda tabi olduğu kadro vekuruluş bağlantısına göre belirlendiği görülmektedir. Ceza usul hukukunda “görev”konusu, kamu düzenine ilişkin olduğundan yargılamanın her aşamasında taraflarcaileri sürülebildiği ve mahkemelerce de resen nazara alındığı hâlde, yeryönünden yetki ile ilgili kurallar, davaların makul süre içinde, en az giderleve mümkün olan süratle sonuçlandırılmasını temin edecek olması nedeniyle kamudüzeniyle ilişkili değildir. Bunun sonucu olarak, gerek adli yargıda gerekseaskeri yargıda yetki itirazı iddiasının ileri sürülmesi ve mahkemelerce nazaraalınması hususu görev konusundan farklı olarak düzenlenmiştir. Yetki kuralları,esası itibariyle, görev gibi yargı erkinin işleyişini, doğrudan doğruyaetkileyen ve bu çerçevede belirleyici bir işlev gören kurallar niteliğini haizolmadığından doğal hâkim ilkesinin, mahkemelerin yetkisi ile ilgili kurallarla,görevdeki kadar sıkı bir bağ ya da bağlantı içerisinde bulunduğu söylenemez.
Askeri mahkemeler, dayanağını Anayasa'dan alan ve kuruluş, görevve yetkileri ile işleyiş ve yargılama usulleri 353 sayılı Kanun ile düzenlenenmahkemelerdir. 353 sayılı Kanun'un 1. maddesinin birinci ve ikinci fıkralarıuyarınca Milli Savunma Bakanlığı, askeri mahkeme kurulması ve kaldırılmasıhususunda yetkili olupitiraz konusu kural uyarınca, kuralda belirtilen suçlaraait davaların önem ve özelliğine istinaden Milli Savunma Bakanlığının yetkilimahkemeyi tespit eden kararı, davaların makul süre içinde, en az giderle vemümkün olan süratle sonuçlandırılmasını temin edecek işbölümü ilişkisineilişkin idari bir işlem niteliğindedir.
Bir yargı yerinin, kuruluş, görev, işleyiş ve izleyeceğiyargılama usulü itibariyle hukuki yapılanmasının, doğal hâkim ilkesineuygunluğunun sağlanabilmesi için, bu alana ilişkin belirlemenin kanunlayapılmış olması tek başına yetmez. Ayrıca sözü edilen belirlemenin,yargılanacak olan uyuşmazlığın gerçekleşmesinden önce yapılmış olması dagerekir. Bu nedenle, doğal hâkim ilkesinin bünyesinde, “kanuniliğin”yanı sıra “önceden belirlenmiş” olmaya da yerverilmiştir. İtiraz konusu kuralda belirtilen suçlara ait davaların önem veözelliğine istinaden önceden tespit edilmiş askeri mahkemelerde görülmesiöngörülmüş, ayrıca bu mahkemelerin Resmî Gazete ile yayınlanması suretiyledoğal hâkim ilkesine uyulmuştur.Buna göre, Milli Savunma Bakanlığının yetkilimahkemeyi tespit eden kararı, bu kararın Resmî Gazete'de yayınlanmasından sonraişlenen suçları kapsayacak, bu tarihten önce işlenen suçların görüleceği ya damevcut yargılamaların yapıldığı yetkili mahkemeyi değiştirmeyecektir. Dolayısıyla,MilliSavunma Bakanlığının yetkili mahkemeyi tespit eden kararı, kişininyargılanacağı mahkemeyi sonradan değiştirmeyeceğinden kuralın, hukuk devleti,doğal hâkim ve yargı bağımsızlığı ilkelerine aykırı bir yönü bulunmamaktadır.
Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2., 36.,37., 138., 142. ve 145. maddelerine aykırı değildir. İptalisteminin reddi gerekir.
VI- SONUÇ
25.10.1963 günlü, 353 sayılı Askeri Mahkemeler Kuruluşu veYargılama Usulü Kanunu'nun 1. maddesinin dördüncü fıkrasının “…suçlarıişleyenlerin yargılanmaları Milli Savunma Bakanlığının önceden tesbit ve ResmiGazete ile yayınlayacağı askeri mahkemelerde yapılır.” bölümününAnayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, 17.7.2013 günündeOYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Alparslan ALTAN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Burhan ÜSTÜN
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN
Üye
Muammer TOPAL
Üye
Zühtü ARSLAN
Üye
M. Emin KUZ