ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2013/100
Karar Sayısı : 2014/14
Karar Günü : 29.1.2014
R.G. Tarih-Sayı :29.05.2014-29014
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Ankara Fikri ve SınaîHaklar (4) Hukuk Mahkemesi
İTİRAZIN KONUSU : 24.6.1995 günlü, 551sayılı Patent Haklarının Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname’nin 158.maddesinin ikinci fıkrasının, Anayasa’nın 2., 10., 35., 36. ve138. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesiistemidir.
I- OLAY
Davacı vekilince, davalı şirketin müvekkili adına faydalı modelbelgesiyle kayıtlı bulunan gezici reklâm römorklarıyla aynı özellikleri taşıyanrömorklar kullandığı belirtilerek, davalının eyleminin tedbiren durdurulması,kullandığı gezici reklâm römorklarına el konulması ve maddi-manevi tazminatahükmedilmesi talebiyle açılan davada, itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırıolduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Kanun Hükmünde Kararname Kuralı
551 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin itiraz konusu kuralı daiçeren 158. maddesi şöyledir:
“Hakların Üçüncü Kişilere Karşı İleri Sürülememesi
Madde 158- Faydalı model belgesikonusu buluşun özü, üçüncü kişi veya kişilerin tarifname, resim vemodellerinden, techizatından veya tesisatından bu kişi veya kişilerin izniolmadan alındığı takdirde, bu Kanun Hükmünde Kararname ile faydalı modelbelgesi verilerek sağlanan koruma, faydalı model belgesi sahibi tarafından bukişi veya kişilere karşı ileri sürülemez.
156 ncı madde hükmüne göre kendisine karşı açılan hükümsüzlükdavası sonuçlanıncaya kadar, faydalı model belgesi sahibi, bu belge ile doğanhaklarını, üçüncü kişilere karşı ileri süremez. Bu nedenle açılan davanın vedava sonucunun sicile kayıt edilmesi ve ilgili bültende yayınlanması,ilgililerin Enstitü'ye başvurusu ile gerçekleşir. Faydalı model belgesisahibinin tazminat talebi ile ilgili hakları saklıdır.”
B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları
Başvuru kararında, Anayasa’nın 2., 10., 35., 36. ve 138.maddelerine dayanılmış, Anayasa’nın 91. maddesi ise ilgili görülmüştür.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Haşim KILIÇ, SerruhKALELİ, Alparslan ALTAN, Mehmet ERTEN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz PAKSÜT,Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, NuriNECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN, Muammer TOPAL,Zühtü ARSLAN ve M. Emin KUZ’un katılımlarıyla 12.9.2013 gününde yapılan ilkinceleme toplantısında öncelikle uygulanacak kural sorunu görüşülmüştür.
Anayasa’nın 152. ve 6216 sayılı AnayasaMahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 40. maddesinegöre, mahkemeler, bakmakta oldukları davalarda uygulayacakları kanun ya dakanun hükmünde kararname kurallarını Anayasa’ya aykırı görürler veyataraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısınavarırlarsa, o hükmün iptali için Anayasa Mahkemesine başvurmaya yetkilidirler.Ancak, bu kurallar uyarınca bir mahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesiiçin elinde yöntemince açılmış ve mahkemenin görevine giren bir davanınbulunması ve iptali istenen kuralların da o davada uygulanacak olmasıgerekmektedir. Uygulanacak yasa kuralları, davanın değişik evrelerinde ortayaçıkan sorunların çözümünde veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuzyönde etki yapacak nitelikte bulunan kurallardır.
İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, KHK’nin 158. maddesinin ikincifıkrasının “Bu nedenle açılan davanın ve dava sonucunun sicile kayıtedilmesi ve ilgili bültende yayınlanması, ilgililerin Enstitü'ye başvurusu ilegerçekleşir. Faydalı model belgesi sahibinin tazminat talebi ile ilgili haklarısaklıdır.” biçimindeki ikinci ve üçüncü cümlelerinin de iptaliniistemiştir.
Bakılmakta olan dava, faydalı model belgesi sahibinin bu belge iledoğan haklarının korunmasına ve söz konusu belgenin hükümsüz sayılmasınailişkindir. KHK’nin 158. maddesinin ikinci fıkrasının ikinci cümlesinde,faydalı model belgesinin hükümsüz sayılmasına yönelik davanın ve sonucununsicile kayıt edilmesi ve ilgili bültende yayınlanması; üçüncü cümlesinde isefaydalı model belgesi sahibinin hükümsüzlük davası nedeniyle sahip olduğutazminat hakları düzenlenmekte olup bu hükümlerin bakılan davadaki uyuşmazlığınçözümüne bir etkisi bulunmamaktadır. Dolayısıyla, KHK’nin 158. maddesininikinci fıkrasının ikinci ve üçüncü cümleleri davada uygulanacak kural değildir.
Bu nedenlerle, 24.6.1995 günlü, 551 sayılı Patent HaklarınınKorunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname’nin 158. maddesinin ikincifıkrasının;
A- İkinci ve üçüncü cümlelerinin, itiraz başvurusunda bulunanMahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma olanağı bulunmadığından, bucümlelere ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE,
B- Birinci cümlesinin esasının incelenmesine,
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Hakan ATASOY tarafındanhazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmünde kararnamekuralı, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleriile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüpdüşünüldü:
A- Kanun Hükmünde Kararnamelerin Yargısal Denetimi Hakkında GenelAçıklama
Anayasa’nın 91. maddesinde düzenlenen kanun hükmünde kararnameler,işlevsel yönden yasama işlemi niteliğinde olduğundan yargısal denetimlerininyapılması görev ve yetkisi Anayasa’nın 148. maddesi ile Anayasa Mahkemesineverilmiştir. Yargısal denetimde kanun hükmünde kararnamenin, öncelikle yetkikanununa sonra da Anayasa’ya uygunluğu sorunlarının çözümlenmesi gerekir. Herne kadar, Anayasa’nın 148. maddesinde kanun hükmünde kararnamelerin yetkikanunlarına uygunluğunun denetlenmesinden değil, yalnızca Anayasa’ya biçim veesas bakımlarından uygunluğunun denetlenmesinden söz edilmekte ise deAnayasa’ya uygunluk denetiminin kapsamına öncelikle kanun hükmünde kararnameninyetki kanununa uygunluğunun denetimi de girer. Çünkü Anayasa’da, Bakanlar Kurulunaancak yetki kanununda belirtilen sınırlar içerisinde kanun hükmünde kararnameçıkarma yetkisi verilmesi öngörülmüştür. Yetkinin dışına çıkılması, kanunhükmünde kararnameyi Anayasa’ya aykırı duruma getirir.
Dayanaklarını doğrudan doğruya Anayasa’dan alan olağanüstü halkanun hükmünde kararnamelerinden farklı olarak, olağan dönemlerdeki kanunhükmünde kararnamelerin bir yetki kanununa dayanması zorunludur. Bu nedenle,kanun hükmünde kararnameler ile dayandıkları yetki kanunu arasında çok sıkı birbağ vardır. Kanun hükmünde kararnamenin yetki kanunu ile olan bağı, kanunhükmünde kararnameyi aynen ya da değiştirerek kabul eden kanun ile kesilir.Kanun hükmünde kararnamenin Anayasa’ya uygun bir yetki kanununa dayanması,geçerliliğinin ön koşuludur. Bir yetki kanununa dayanmadan çıkartılan veyadayandığı yetki kanunu iptal edilen kanun hükmünde kararnamelerin içeriğiAnayasa’ya aykırılık oluşturmasa bile bunların Anayasa’ya uygunluğundan sözedilemez.
Kanun hükmünde kararnamelerin Anayasa’ya uygunluk denetimi,kanunların denetiminden farklıdır. Anayasa’nın 11. maddesinde, “KanunlarAnayasaya aykırı olamaz.” denilmektedir. Bu nedenle kanunların denetiminde,onların yalnızca Anayasa kurallarına uygun olup olmadıkları saptanır. Kanunhükmünde kararnameler ise konu, amaç, kapsam ve ilkeleri yönünden hemdayandıkları yetki kanununa hem de Anayasa’ya uygun olmak zorundadırlar.
Anayasa’da kimi konuların kanun hükmünde kararnamelerledüzenlenmesi yasaklanmaktadır. Anayasa’nın 91. maddesinin birinci fıkrasında “Sıkıyönetimve olağanüstü haller saklı kalmak üzere, Anayasanın ikinci kısmının birinci veikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleri iledördüncü bölümde yer alan siyasî haklar ve ödevler...”in kanun hükmündekararnamelerle düzenlenemeyeceği belirtilmiştir. Bu kural gereğince, TürkiyeBüyük Millet Meclisi, “Bakanlar Kurulu”na ancak kanun hükmündekararnameyle düzenlenmesi yasaklanmış alana girmeyen konularda kanun hükmündekararname çıkarma yetkisi verebilir.
Anayasa’nın herhangi bir maddesinde kanunla düzenleneceğiöngörülen bir konunun, Anayasa’nın 91. maddesinin birinci fıkrasının açıkçayasakladığı hükümler ile ilgili olmadıkça ya da Anayasa’nın 163. maddesindeolduğu gibi kanun hükmünde kararname çıkarılamayacağı açıkça belirtilmedikçekanun hükmünde kararname ile düzenlenmesi Anayasa’ya aykırılık oluşturmaz.
Bu nedenlerle, 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesine göre, itiraz konusu kuralilgisi nedeniyle Anayasa’nın 91. maddesi yönünden de incelenmiştir.
B- İtiraz Konusu Kanun Hükmünde Kararname Kuralının Anayasa’nın91. Maddesi Yönünden İncelenmesi
İtiraz konusu kuralla faydalı model belgesi sahibinin, kendisinekarşı KHK’nin 156. maddesi hükmüne göre açılan hükümsüzlük davasısonuçlanıncaya kadar, bu belge ile doğan haklarını üçüncü kişilere karşı ilerisüremeyeceği hükme bağlanmıştır.
Anayasa’nın 91. maddesinin birinci fıkrasında “Sıkıyönetimve olağanüstü haller saklı kalmak üzere, Anayasanın ikinci kısmının birinci veikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleri iledördüncü bölümde yer alan siyasî haklar ve ödevler...”in kanun hükmündekararnamelerle düzenlenemeyeceği belirtilmiştir. Öte yandan, Anayasa’nın“Mülkiyet hakkı” başlıklı 35. maddesinin birinci fıkrasında, herkesin, mülkiyetve miras haklarına sahip olduğu; ikinci fıkrasında bu hakların, ancak kamuyararı amacıyla, kanunla sınırlanabileceği; üçüncü fıkrasında ise, mülkiyethakkının kullanılmasının toplum yararına aykırı olamayacağı kuralabağlanmıştır. Buna göre, Anayasa’nın “Kişinin Hakları ve Ödevleri” başlıklıikinci bölümünde yer alan mülkiyet hakkına ilişkin olarak kanun hükmündekararname ile düzenleme yapılması mümkün değildir.
Faydalı model belgesi sahibinin bu belge ile doğan haklarınıüçüncü kişilere karşı ileri sürmesine ilişkin düzenleme, mülkiyet hakkıkapsamında bulunduğundan, itiraz konusu kural Anayasa’nın 91. maddesininbirinci fıkrasına aykırıdır. İptali gerekir.
Kural, Anayasa’nın 91. maddesinin birinci fıkrasına aykırıgörülerek iptal edildiğinden, ayrıcaAnayasa’nın 2., 10., 35., 36. ve 138. maddeleri yönünden incelenmesine gerekgörülmemiştir.
VI- SONUÇ
24.6.1995 günlü, 551 sayılı Patent Haklarının Korunması HakkındaKanun Hükmünde Kararname’nin 158. maddesinin ikinci fıkrasının birincicümlesinin Anayasa’nın 91. maddesinin birinci fıkrası uyarınca Anayasa’yaaykırı olduğuna ve İPTALİNE, 29.1.2014 gününde OYBİRLİĞİYLE kararverildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Serruh KALELİ
Başkanvekili
Alparslan ALTAN
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Burhan ÜSTÜN
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Erdal TERCAN
Üye
Muammer TOPAL
Üye
Zühtü ARSLAN
Üye
M. Emin KUZ