Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.2013/19, K.2013/100 Sayılı Karar - 12/09/2013

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

 

Esas Sayısı : 2013/19

Karar Sayısı : 2013/100

Karar Günü : 12.9.2013

R.G. Tarih-Sayı :18.9.2014-29123 

 

İPTAL DAVASINI AÇAN : Türkiye BüyükMillet Meclisi üyeleri Emine Ülker TARHAN, M. Akif HAMZAÇEBİ, Muharrem İNCE ilebirlikte 121  milletvekili

İPTAL DAVASININ KONUSU : 12.11.2012 günlü,6360 sayılı On Üç (6447sayılı Kanun ile "On Dört" olarak değiştirilen) İlde BüyükşehirBelediyesi ve Yirmi Altı (6447 sayılı Kanun ile "Yirmi Yedi" olarakdeğiştirilen) İlçe Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde KararnamelerdeDeğişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un;

1- 1. maddesinin;

a- (1) numaralı fıkrasında yer alan ".sınırları ilmülki sınırları olmak üzere." ibaresinin,

b- (2), (3), (4) ve (5)  numaralı fıkralarının,

2-  2. maddesinin;

a- (7) numaralı fıkrasının,

b- (37) numaralı fıkrasının (6447 sayılı Kanun ile (38) numaralıfıkra olarak değiştirilen),

c- (40) numaralı fıkrasının (6447 sayılı Kanun ile (41) numaralıfıkra olarak değiştirilen),

d- (41) numaralı fıkrasının (6447 sayılı Kanun ile (42) numaralıfıkra olarak değiştirilen),

3- 4. maddesiyle değiştirilen, 10.7.2004 günlü, 5216 sayılıBüyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 3. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendindeyer alan "Sınırları il mülki sınırı olan." ibaresinin,

4- 6. maddesiyle değiştirilen 5216 sayılı Kanun'un 5. maddesinin,

5- 17. maddesiyle, 3.7.2005 günlü, 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun14. maddesine eklenen ikinci fıkranın,

  

6-34. maddesiyle, 14.2.1985 günlü, 3152 sayılı İçişleri Bakanlığı Teşkilat veGörevleri Hakkında Kanun'a eklenen 28/A maddesinin birinci ve son fıkralarının,

7- Geçici 1. maddesinin (27) numaralı fıkrasının,

8- Geçici 2. maddesinin (1) numaralı fıkrasının,

Anayasa'nın 2., 11., 59., 63., 73., 90., 123., 126., 127. ve 153.maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptallerine ve iptal davasısonuçlanıncaya kadar yürürlüklerinin durdurulmasına karar verilmesi istemidir.

II- YASA METİNLERİ

A- İptali İstenen Yasa Kuralları

1- Kanun'un iptali istenen ibare ve fıkraları da içeren 1. maddesişöyledir:

"(1) Aydın, Balıkesir, Denizli, Hatay, Malatya, Manisa,Kahramanmaraş, Mardin, Muğla, Ordu, Tekirdağ, Trabzon, Şanlıurfa ve Vanillerinde, sınırları il mülki sınırları olmak üzere aynı adlabüyükşehir belediyesi kurulmuş ve bu illerin il belediyeleri büyükşehirbelediyesine dönüştürülmüştür.

(2) Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Diyarbakır, Eskişehir, Erzurum,Gaziantep, İzmir, Kayseri, Konya, Mersin, Sakarya ve Samsun büyükşehirbelediyelerinin sınırları il mülki sınırlarıdır.

(3) Birinci ve ikinci fıkrada sayılan illere bağlı ilçelerin mülkisınırları içerisinde yer alan köy ve belde belediyelerinin tüzel kişiliğikaldırılmış, köyler mahalle olarak, belediyeler ise belde ismiyle tek mahalleolarak bağlı bulundukları ilçenin belediyesine katılmıştır.

(4) İstanbul ve Kocaeli il mülki sınırları içerisinde bulunanköylerin tüzel kişiliği kaldırılarak bağlı bulundukları ilçe belediyesinemahalle olarak katılmıştır.

(5) Birinci, ikinci ve dördüncü fıkrada sayılan illerdeki il özelidarelerinin tüzel kişiliği kaldırılmıştır.

(6) Birinci ve ikinci fıkrada sayılan illerin bucakları ve bucakteşkilatları kaldırılmıştır."

2- Kanun'un 2. maddesinin iptali istenen (7) numaralı fıkrasışöyledir:

"(7) Hatay ilinde, ekli (6) sayılı listede belirtilenAntakya Belediyesinin mahalleleri merkez olmak üzere, aynı listede yer alanköyler ve belediyelerden oluşan Defne ilçesi ve aynı adla belediye kurulmuştur."

3- Kanun'un 2. maddesinin 6447 sayılı Kanun ile (38)numaralı fıkra olarak değiştirilen iptali istenen (37) numaralı fıkrasıöyledir:

"(38) İstanbul ilinde, Şişli ilçesine bağlı Ayazağa,Maslak ve Huzur mahalleleri Sarıyer ilçesine bağlanarak Sarıyer Belediyesinekatılmıştır."

4- Kanun'un 2. maddesinin 6447 sayılı Kanun ile (41)numaralı fıkra olarak değiştirilen iptali istenen (40) numaralı fıkrasışöyledir:

"(41) Ankara ilinde, Yenimahalle ilçesine bağlı Dodurgave Alacaatlı mahallelerinin çevre yolu dışında kalan kısımları ŞehitaliMahallesi ile birleştirilmiştir. Şehitali, Aşağıyurtçu, Yukarıyurtçu,Ballıkuyumcu ve Fevziye mahalleleri, Etimesgut ilçe sınırlarına dâhil edilerek,Etimesgut Belediyesine katılmıştır."

5- Kanun'un 2. maddesinin 6447 sayılı Kanun ile (42)numaralı fıkra olarak değiştirilen iptali istenen (41) numaralıfıkrasışöyledir:

"(42) Ankara ilinde, Yenimahalle ilçesine bağlı Dodurgave Alacaatlı mahallelerinin çevre yolu içinde kalan kısmı ile Çayyolu, A. TanerKışlalı, Ümit, Koru, Konutkent ve Yaşamkent mahalleleri, Çankaya ilçesınırlarına dâhil edilerek, Çankaya Belediyesine katılmıştır."

6- Kanun'un 4. maddesiyle değiştirilen, 5216 sayılı Kanun'uniptali istenen ibareyi de içeren 3. maddesi şöyledir:

"Bu Kanunun uygulanmasında;

a) Büyükşehir belediyesi: Sınırları il mülki sınırı olan vesınırları içerisindeki ilçe belediyeleri arasında koordinasyonu sağlayan; idarîve malî özerkliğe sahip olarak kanunlarla verilen görev ve sorumluluklarıyerine getiren, yetkileri kullanan; karar organı seçmenler tarafından seçilerekoluşturulan kamu tüzel kişisini,"

b) Büyükşehir belediyesinin organları: Büyükşehir belediyemeclisi, büyükşehir belediye encümeni ve büyükşehir belediye başkanını,

c) İlçe belediyesi: Büyükşehir belediyesi sınırları içinde kalanilçe belediyesini,

İfade eder."

7- Kanun'un 6. maddesiyle değiştirilen 5216 sayılı Kanun'uniptali istenen 5. maddesi şöyledir:

"Büyükşehir belediyelerinin sınırları, il mülkisınırlarıdır.

İlçe belediyelerinin sınırları, bu ilçelerin mülki sınırlarıdır."

8- Kanun'un 17. maddesiyle, 5393 sayılı Kanun'un 14. maddesineeklenen ve iptali istenen ikinci fıkrası şöyledir:

"Belediyelerin birinci fıkranın (b) bendi uyarınca,sporu teşvik amacıyla yapacakları nakdî yardım bir önceki yıl genel bütçe vergigelirlerinden belediyeleri için tahakkuk eden miktarın binde yedisini geçemez."

9- Kanun'un 34. maddesiyle, 3152 sayılı Kanun'a eklenen 28/Amaddesinin iptali istenen birinci fıkrası şöyledir:

"Büyükşehir belediyelerinin bulunduğu illerde kamukurum ve kuruluşlarının yatırım ve hizmetlerinin etkin olarak yapılması,izlenmesi ve koordinasyonu, acil çağrı, afet ve acil yardım hizmetlerininkoordinasyonu ve yürütülmesi, ilin tanıtımı, gerektiğinde merkezi idarenintaşrada yapacağı yatırımların yapılması ve koordine edilmesi, temsil, tören,ödüllendirme ve protokol hizmetlerinin yürütülmesi, ildeki kamu kurum vekuruluşlarına rehberlik edilmesi ve bunların denetlenmesini gerçekleştirmeküzere valiye bağlı olarak Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığıkurulmuştur. Bakanlıklar ve diğer merkezi idare kuruluşları, kaynağını aktarmakşartıyla illerde yapacakları her türlü yatırım, yapım, bakım, onarım ve yardımişlerini bu başkanlık aracılığıyla yapabilirler. Bu işler karşılığı genel bütçekapsamındaki kamu idarelerince yapılacak kaynak transferleri ödenek aktarmasısuretiyle, diğer kamu kurum ve kuruluşlarınca yapılacak kaynak transferleri isetahakkuk işlemleri ile gerçekleştirilir. Genel bütçe kapsamındaki kamuidarelerince aktarılan tutarlardan yıl içerisinde harcanmayan kısımları ertesiyıl bütçesine devren ödenek kaydetmeye; diğer kamu kurum ve kuruluşlarıncaaktarılan tutarları bir yandan genel bütçenin (B) işaretli cetveline gelir,diğer yandan Bakanlık bütçesinin ilgili tertiplerine ödenek kaydetmeye ve yıliçerisinde harcanmayan kısımlarını ertesi yıl bütçesine devren gelir ve ödenekkaydetmeye İçişleri Bakanlığı yetkilidir."

10- Kanun'un 34. maddesiyle, 3152 sayılı Kanun'a eklenen 28/Amaddesinin iptali istenen son fıkrası şöyledir:

"İldeki kamu kurum ve kuruluşlarınca yürütülmesigereken yatırım ve hizmetlerin aksadığının ve bu durumun halkın sağlığı, huzurve esenliği ile kamu düzeni ve güvenliğini olumsuz etkilediğinin vali veyailgili bakanlığınca tespit edilmesi durumunda, vali uygun süre vererek hizmetve yatırımın gerçekleştirilmesini ister. Hizmet ve yatırımın verilen süredegerçekleşmemesi hâlinde, vali söz konusu yatırım ve hizmetin ildeki diğer kamukurum ve kuruluşlarınca yerine getirilmesini isteyebileceği gibi yatırım izlemeve koordinasyon başkanlığı aracılığıyla da yerine getirebilir. Yapılan veyayapılacak harcamalar karşılığı tutarlar ilgili kurumun pay ve ödeneklerindentahsis yapan kurum tarafından kesilerek İçişleri Bakanlığına veya hizmetiyerine getiren diğer kamu kurum ve kuruluşuna gönderilir. Bu fıkra kapsamındaİçişleri Bakanlığına ve diğer genel bütçeli idarelere aktarılan tutarların bukurumların bütçeleriyle ilişkilendirilmesi birinci fıkra hükümleriçerçevesinde, diğer kamu kurum ve kuruluşlarına aktarılan tutarlarınbütçeleriyle ilişkilendirilmesi bu kurumların tabi olduğu mevzuat hükümleriçerçevesinde gerçekleştirilir. Diğer genel bütçeli idarelere ilişkin bütçeişlemlerini yapmaya bu kurumların üst yöneticileri yetkilidir."

11- Kanun'un geçici 1. maddesinin iptali istenen (27)numaralı fıkrası şöyledir:

"(27) Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten önceyolların inşa, tamir ve genişletilmesi nedeniyle 2464 sayılı Kanunun 86 ncımaddesi uyarınca tarh edilmemiş harcamalara katılma payları belediye meclisikararıyla alınmayabilir."

12- Kanun'un geçici 2. maddesinin iptaliistenen (1) numaralı fıkrası şöyledir:

"(1) Türkiye İstatistik Kurumu tarafından tespit edilen2011 yılı Adrese Dayalı Nüfus Sayım sonuçlarına göre nüfusu 2.000'in altındaolan ekli (27) sayılı listedeki adları yazılı belediyelerin tüzel kişilikleriilk mahalli idareler genel seçiminden geçerli olmak üzere kaldırılarak bubelediyeler köye dönüştürülmüştür."

B- Dayanılan Anayasa Kuralları

Dava dilekçesinde, Anayasa'nın 2., 11., 59., 63., 73.,90., 123., 126., 127.  ve 153. maddelerine dayanılmıştır.

III- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Haşim KILIÇ, SerruhKALELİ, Alparslan ALTAN, Mehmet ERTEN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz PAKSÜT,Zehra Ayla PERKTAŞ, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, HicabiDURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN, Muammer TOPAL ve Zühtü ARSLAN'ınkatılmalarıyla 14.2.2013 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında;

1- Dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine,

2- Yürürlüğü durdurma isteminin esas inceleme aşamasında kararabağlanmasına,

OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

IV- ESASIN İNCELENMESİ

Dava dilekçesi ile ekleri, Başraportör Mustafa ÇAĞATAY tarafındanhazırlanan işin esasına ilişkin rapor, dava konusu yasa kuralları, dayanılanAnayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunupincelendikten ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve YargılamaUsulleri Hakkında Kanun'un 43. maddesinin (1) numaralı fıkrası gereğinceİçişleri Bakanı Muammer GÜLER, Mahalli İdareler Genel Müdürü Yavuz SelimKÖŞGER, Türkiye Belediyeler Birliği ve İstanbul Büyükşehir Belediye BaşkanıKadir TOPBAŞ, Türkiye Belediyeler Birliği Genel Sekreteri Hayrettin GÜNGÖR,Türkiye Belediyeler Birliği Encümen Üyeleri Osman ZOLAN, Osman GÜRÜN ve KadirKARA'nın 27.3.2013 günlü sözlü açıklamaları dinlendikten sonra gereğigörüşülüp düşünüldü:

A- Kanun'un 1. Maddesinin (1) NumaralıFıkrasındaki ".sınırları il mülki sınırları olmak üzere."İbaresiile (2), (3), (4) ve (5) Numaralı Fıkralarının İncelenmesi

 1- Maddenin İptali İstenen Hükümlerinin Tümü Yönünden İncelenmesi

Dava dilekçesinde, Kanun'un 1. maddesinin (1), (2), (3), (4) ve(5) numaralı fıkraları ile yapılan düzenlemelerle tüm büyükşehir belediyesınırlarının il sınırları ile eşitlenerek il özel idareleri, belde belediyelerive köylerin tüzel kişiliklerinin kaldırılması suretiyle 81 ilden oluşan ülkeninbir bölümü olan 29 ilde farklı bir idare biçiminin oluşturulduğu, iptaliistenilen kurallarla yapılan düzenlemelerle ülkenin bir bölümünde güçlü başkan,zayıf meclis, daha fazla kaynak, göstermelik katılımcılık, sembolik merkeziyönetim unsurları hâkim olan büyükşehir modeli, diğer bir anlatımla özel biryönetim biçimi getirildiği, diğer bölümde ise il sistemi içinde ilbelediyeleri, optimal sınırlar, belde belediyeleri ve köy tüzel kişileri ileyerel demokrasi, merkezi yönetim ile yerel yönetimlerin işbirliği ve gözetimilişkisinin sürdüğü bir model bulunduğu, böylece bir ülke ve iki yönetim yapısıöngören düzenlemelerin idarenin bütünlüğü ilkesine aykırılık oluşturduğubelirtilerek kuralların, Anayasa'nın 123. maddesine aykırı olduğu ilerisürülmüştür.

Kanun'un iptali istenen 1. maddesiyle, yeni kurulan 13 büyükşehirbelediyesi ile daha önce kurulan 16 büyükşehir belediyesinin sınırlarıyla ilmülki sınırları özdeşleştirilmiş, büyükşehir belediyelerinin sınırları içindekalan köy ve belde belediyelerinin tüzel kişiliği kaldırılarak köyler mahalle,belediyeler ise belde ismiyle tek mahalle olarak bağlı bulundukları ilçeninbelediyesine katılmış, ayrıca büyükşehir belediyesi bulunan illerdeki il özelidarelerinin tüzel kişilikleri kaldırılmıştır.

Anayasa'nın 123. maddesinde, idarenin kuruluş ve görevleriyle birbütün olduğu ve kanunla düzenleneceği öngörüldükten sonra, idarenin kuruluş vegörevlerinin, merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayandığı hükmebağlanmış, kamu tüzel kişiliğinin, ancak kanunla veya kanunun açıkça verdiğiyetkiye dayanılarak kurulacağı belirtilmiş ve idari yapı içinde yer alankurumların bir bütünlük içerisinde çalışması öngörülmüştür. Bu kurumların, idareninbütünlüğü ilkesinin gereği olarak denetlenmeleri hiyerarşik denetim ve idarivesayet yoluyla gerçekleştirilebilmekte ve burada geçen "idare" kavramıda sadece merkezî idareyi ve onun taşradaki uzantılarını değil, yerelyönetimleri ve kamu tüzel kişiliğine sahip çeşitli kamu kurumlarını ve bütün buteşkilatın personelini de kapsamaktadır.

İdarenin bütünlüğü, tekil devlet modelinin yönetim alanındakitemel ilkesidir. Bu ilke, idari işlev gören ayrı hukuksal statülere bağlıdeğişik kuruluşların bir bütün oluşturduğunu anlatmaktadır. İdarenin bütünlüğü,merkezin denetimi ve gözetimi ile hayata geçirilmekte ve yönetimde bütünlüğüsağlamak için başlıca üç hukuksal araç olan hiyerarşi, yetki genişliği ve idarivesayet kullanılmaktadır. Bunlardan idari vesayet, merkezi yönetim ile yerindenyönetim kuruluşları arasındaki bütünleşmeyi sağlamaktadır.

Anayasa'nın "Mahalli idareler" başlıklı127. maddesinin birinci fıkrasında, mahallî idarelerin; il, belediye veya köyhalkının mahallî müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kuruluş esaslarıkanunla belirtilen ve karar organları kanunda gösterilen, seçmenler tarafındanseçilerek oluşturulan kamu tüzel kişileri oldukları, kuruluş ve görevleri ileyetkilerinin, yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenleneceği;beşinci fıkrasında ise merkezî idarenin, mahallî idareler üzerinde, mahallîhizmetlerin idarenin bütünlüğü ilkesine uygun şekilde yürütülmesi, kamugörevlerinde birliğin sağlanması, toplum yararının korunması ve mahallîihtiyaçların gereği gibi karşılanması amacıyla, kanunda belirtilen esas veusuller dairesinde idari vesayet yetkisine sahip olduğu belirtilmiştir.  

Anayasa'nın 123. maddesinde öngörülen idarenin bütünlüğü ilkesininmerkezi veya mahalli idareler sisteminde tekdüze bir yapılanma anlamınagelmediği açıktır. İptali istenen kuralla getirilen yeni büyükşehiryapılanmasının dayanağı, Anayasa'nın 127. maddesinin üçüncü fıkrasının soncümlesinde yer alan "Kanun, büyük yerleşim merkezleri için özelyönetim biçimleri getirebilir." şeklindeki hükümdür. Dolayısıyla,dayanağını Anayasa'dan alan büyükşehir tipi yapılanmaların, idarenin bütünlüğüilkesine aykırı bir tarafı bulunmamaktadır.

Açıklanan nedenlerle, dava konusu kurallar Anayasa'nın 123.maddesine aykırı değildir. İptal istemlerinin reddi gerekir.

2- (1) Numaralı Fıkrada Yer Alan ".sınırları il mülkisınırları olmak üzere." İbaresi ile (2) Numaralı Fıkranınİncelenmesi

 a- Kuralların Anlam ve Kapsamı

Maddenin iptali istenen ibarenin de içinde bulunduğu (1) numaralıfıkrasıyla, sınırları il mülki sınırları olan ve toplam il nüfusu 750.000'inüzerinde olan 13 ilde büyükşehir belediyesi kurularak 16 olan büyükşehirbelediyesi sayısı 29'a yükseltilmiştir. Fıkranın iptali istenen ibaresinde iseyeni kurulan büyükşehir belediye sınırlarının il mülki sınırları olduğu öngörülmüştür.

Maddenin (2) numaralı fıkrasında ise bu Kanun'dan önce var olan 16büyükşehir belediyesinden İstanbul ve Kocaeli büyükşehir belediyeleri dışındakalan 14 büyükşehir belediyesinin de sınırlarının il mülki sınırları olduğuhükme bağlanmıştır.

Böylece, daha önce 23.7.2004 günlü, 5216 sayılı BüyükşehirBelediyesi Kanunu'nun geçici 2. maddesiyle İstanbul ve Kocaeli illerindebüyükşehir belediyelerinin sınırlarını il sınırları olarak belirleyendüzenleme, hem yeni kurulan 13 büyükşehir belediyesi hem de daha önce kurulan14 büyükşehir belediyesi için geçerli hâle getirilmiştir.

Kanun'un genel gerekçesinde;

"5216 sayılı Kanunun yürürlüğe girişinden bu güne kadarİstanbul ve Kocaeli illerinde uygulanan il sınırında büyükşehir belediyemodelinin imar, planlama, ulaşım, itfaiye gibi geniş çerçevede eş güdüm vebütünlük içerisinde yürütülmesi gereken mahalli müşterek nitelikteki kamuhizmetlerinin sunumunda etkinlik sağladığı görülmüştür. Hazırlanan Kanun Tasarısıbu düzenlemenin mevcut 14 büyükşehir belediyesinin yanı sıra yeni kurulacak 13büyükşehir belediyesi için de uygulamaya konulmasını da öngörmektedir.

Ülkemizde son büyükşehir belediyesinin kurulması üzerinden 12 yılgeçmiş bulunmaktadır. Geçen 12 yıllık süre sonrasında idari, ekonomik ve sosyalnedenlerle yeni büyükşehir belediyelerinin kurulmasına ihtiyaç duyulmaktadır.

 Kanun Tasarısıyla Aydın, Balıkesir, Denizli, Hatay,Malatya, Manisa, Kahramanmaraş, Mardin, Muğla, Tekirdağ, Trabzon, Şanlıurfa,Van il belediyeleri büyükşehir belediyesine dönüştürülmüş ve İstanbul veKocaeli'ne benzer biçimde bu illere ilaveten Adana, Ankara, Antalya, Bursa,Diyarbakır, Eskişehir, Erzurum, Gaziantep, İzmir, Kayseri, Konya, Mersin,Sakarya, Samsun illerindeki büyükşehir belediyelerinin sınırları il mülkisınırı haline getirilmiştir." ifadelerine yer verilmiştir.

Bu gerekçeden, daha önce İstanbul ve Kocaeli illerinde uygulananil sınırıyla büyükşehir belediye sınırlarını özdeşleştiren büyükşehir belediyemodelinin imar, planlama, ulaşım, itfaiye gibi geniş çerçevede eşgüdüm vebütünlük içerisinde yürütülmesi gereken mahallî müşterek nitelikteki kamuhizmetlerinin sunumunda etkinlik sağladığının görülmesi nedeniyle bu modelinyeni kurulan büyükşehirlerde de uygulanmasının hedeflendiği anlaşılmaktadır.

Kanun'un genel gerekçesinde ayrıca, büyükşehir alanında sunulanhizmetlerin tek merkezden yürütülmesi ile ortaya çıkan ölçek ekonomilerisayesinde hizmetlerde etkinlik, koordinasyon ve kalitenin yükseleceği, daha azkaynak ile daha çok ve daha kaliteli hizmet sunulmasının mümkün hâlegelebileceği, halihazırda birden fazla merkezden verilen hizmetlerin daha büyükve ideal ölçekteki bir merkez tarafından verilmesinin birim maliyetler ve kişibaşına kamusal harcamaları da azaltacağı ifade edilmiştir.

b- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu

Dava dilekçesinde, Anayasa'nın 127. maddesinin üçüncü fıkrasındaher yerleşim yeri için değil, sadece "büyük yerleşimmerkezleri" için özel yönetim biçimlerinin kurulmasına imkânverildiği, merkez nüfusu 62.635 olan Muğla ili ile 88.054 olan Mardinilinin "büyük yerleşim yeri" olduğunu iddia etmeninmümkün olmadığı, 6360 sayılı Kanun ile büyükşehir belediye sınırları il mülkisınır olan 27 ilin İstanbul ve Kocaeli illeriyle hiçbir benzer tarafıbulunmadığı, zira İstanbul ilinin toplam yüzölçümünün 5.300 km², Kocaeli ilininyüzölçümünün 3.500 km² olduğu hâlde Konya ilinin yüzölçümünün 38.000 km²olduğu, il mülki sınırlarının mahallî hizmetler için "optimalölçek" sayılmasının olanaksız olduğu, Anayasa'nın 126. maddesinegöre iller ve ilçelerin merkezden yönetim gerekleri çerçevesinde ülkegenelinde "coğrafya durumuna, ekonomik şartlara ve kamuhizmetlerinin gereklerine göre", belediyelerin ise ülke genelindenbakışa göre değil yerinden bakışa göre, yerleşmeler temelinde ve "yerelhizmetler" ölçüsüyle kuruldukları,  Anayasa'nın herhangi birhükmüne aykırı bir düzenlemenin Anayasa'nın üstünlüğü ve bağlayıcılığı dolayısıyla  hukuk devleti ilkesi ile bağdaşmayacağı belirtilerekkuralların, Anayasa'nın 2., 11., 126. ve 127. maddelerine aykırı oldukları ilerisürülmüştür.

Anayasa'nın 127. maddesinin birinci fıkrasında mahalli idarelerinil, belediye veya köy halkının mahallî müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzerekuruluş esasları kanunla belirtilen ve karar organları gene kanunda gösterilenseçmenler tarafından seçilerek oluşturulan kamu tüzel kişileri oldukları;ikinci fıkrasında,  kuruluş ve görevleri ile yetkilerinin yerinden yönetimilkesine uygun olarak kanunla düzenleneceği; üçüncü fıkrasında, seçimlerininAnayasa'nın 67. maddesindeki esaslara göre beş yılda bir yapılacağıöngörülmüştür. Bu fıkranın son cümlesinde de, "Kanun, büyükyerleşim merkezleri için özel yönetim biçimleri getirebilir." denilmeksuretiyle il , belediye ve köy dışında farklı bir yerel yönetim biçimi olanbüyükşehir belediyesi kurulmasına imkân sağlanmıştır. Buna ilişkingerekçede, "Şehirleşmenin hızla geliştiği memleketimizde, büyükşehirlerin problemlerini yürürlükte bulunan ve yıllarca önce çıkarılmışkanunlarla çözümlemek imkânsız hale gelmiştir. Nitekim, büyük şehirlerimizinulaşım, kanalizasyon gibi, problemlerini çevredeki belediyelerle birlikteçözümlemek zorunluluğu ile karşılaşılması bunu kanıtlamaktadır. Son zamanlardaçevredeki yerleşim yerlerinin ana belediyelere bağlanması uygulaması da buihtiyaçtan doğmuştur. İşte bu zorunluluklar karşısında, hizmetlerin daha iyigörülebilmesini sağlamak amacıyla büyük yerleşim yerleri için özel yönetimbiçimlerinin kanunla getirilebilmesi imkânının Anayasa ile tanınması yolunagidilmiştir." ifadelerine yer verilmiştir. 

Anayasa'nın 127. maddesinde, büyük yerleşim merkezlerinin neanlama geldiğine ilişkin bir ibare bulunmadığı gibi bu yerler için getirileceközel yönetim biçimlerinin sınırları hakkında da herhangi bir belirlemedebulunulmamıştır. Bir başka ifadeyle Anayasa, bu iki konuya ilişkin düzenlemeyetkisini yasama organının takdirine bırakmıştır. Kanun koyucu, izlediğimahallî idareler politikasına bağlı olarak, bir ilin toprak büyüklüğü,barındırdığı nüfus ve bunun dağılımı, coğrafi yapısı, yerleşim yerininbüyükşehire yakınlığı, mahallî müşterek ihtiyaç ve sorunların büyükşehirbelediyesi ve çevresini ilgilendirmesi gibi ölçütleri dikkate alarak,büyükşehirler kurabilir ve bunların sınırlarını belirleyebilir.

Dava konusu kurallarla, kanun koyucunun, Anayasa'nın 127.maddesinde öngörülen takdir hakkına dayalı olarak, büyükşehir yapılan illerdekitoplam nüfusu baz alarak ilin tamamını büyük yerleşim merkezî olarak kabulederek ve ilin mahallî müşterek ihtiyaçlarının bir bütün olarak büyükşehirbelediyesi ile büyükşehir ilçe belediyelerinin sorumluluğu altındagerçekleştirilmesi amacıyla büyükşehirlerin sınırlarıyla il mülki sınırlarınıözdeşleştirmesinde Anayasa'ya aykırı bir yön bulunmamaktadır.

Kaldı ki dava dilekçesinde, toplam il nüfusu 750.000'den fazlaolan illerin büyük yerleşim merkezî olarak kabul edilmesine ilişkin Kanun'un 5.maddesine yönelik bir iptal isteminde de bulunulmamıştır.

Öte yandan, Kanun'un genel gerekçesi ile kurallara ilişkingerekçeden, dava konusu kuralların, büyükşehir alanında sunulan hizmetlerin tekmerkezden yürütülmesi ile ortaya çıkan ölçek ekonomileri sayesinde hizmetlerdeetkinlik, koordinasyon ve kalitenin yükseleceği, daha az kaynak ile daha çok vedaha kaliteli hizmet sunulmasının mümkün hâle gelebileceği, hâlihazırda birdenfazla merkezden verilen hizmetlerin daha büyük ve ideal ölçekteki bir merkeztarafından verilmesinin birim maliyetler ve kişi başına kamusal harcamaları daazaltacağı, büyükşehir belediye modelinin imar, planlama, ulaşım, itfaiye gibigeniş çerçevede eşgüdüm ve bütünlük içerisinde yürütülmesi gereken mahallîmüşterek nitelikteki kamu hizmetlerinin sunumunda etkinlik sağlayacağıdüşüncesiyle yasalaştırıldığı dikkate alındığında, düzenlemenin kamu yararıamacına yönelik olduğu da anlaşılmaktadır.

Kanun koyucunun, bazı Anayasa Mahkemesi kararlarında "Herhangibir yerel yönetim biriminin sınırları içinde yaşayan kişi, aile, zümre ya dasınıfın özel çıkarlarını değil, aynı yörede birlikte yaşamaktan doğan somut durumlarınyarattığı, yoğunlaştırdığı ve sürekli güncelleştirdiği, özünde etkinlik, ölçekve sağladığı yarar bakımından yerel sınırları aşmayan, bölünebilir ve rekabetkonusu olabilen yerel ve kamusal hizmet karakterinin ağır bastığı ortakbeklentiler." olarak tanımlanan mahallî müşterek ihtiyaçkavramını, ilin bütününü baz alarak tespit edip, söz konusu mahallî müşterekihtiyaçların bu kabule bağlı olarak büyükşehir belediyelerince yerinegetirilmesini öngördüğü anlaşılmaktadır.

Anayasal ilkeler çerçevesinde kanun koyucu, mahallî müşterekihtiyaç olarak nitelediği bir hizmetin hangi tür mahallî idare birimince yerinegetirileceği konusunda takdir yetkisine sahiptir. Genel bir kamu hizmetininmahallî müşterek ihtiyaç niteliği taşıyan bölümü, Anayasa'da yerel yönetimleringörev alanı olarak belirlenen coğrafyayla sınırlıdır. Bu nedenle, dava konusukurallarla büyükşehir belediyelerinin sınırlarının il mülki sınırlarıylaözdeşleştirilmesi sonucunda, ildeki mahallî müşterek ihtiyaçların da yine bir mahallîidare birimi olan büyükşehir belediyelerince yerine getirilecek olmasıkarşısında kuralların, Anayasa'nın 127. maddesine aykırı bir yönübulunmamaktadır.

Öte yandan, dava dilekçesinde il mülki sınırlarının mahallihizmetler için "optimal ölçek" sayılmasınınolanaksız olduğu ileri sürülmüş ise de söz konusu sorun kanun koyucununtakdirindedir. Bir başka ifadeyle, hangi sınırların mahalli hizmetleriçin "optimal ölçek"sayılacağı hususu yerindelikdenetimine ilişkin olup anayasallık denetiminin kapsamı dışındadır.

Açıklanan nedenlerle, dava konusu kurallar Anayasa'nın 127.maddesine aykırı değildir. İptal istemlerinin reddi gerekir.

Mehmet ERTEN, Osman Alifeyyaz PAKSÜT ile Zehra Ayla PERKTAŞ bugörüşe katılmamışlardır.

Kuralların Anayasa'nın 2., 11. ve 126. maddesiyle ilgisigörülmemiştir.

3- (3) ve (4) Numaralı Fıkraların İncelenmesi

Dava dilekçesinde, dava konusu kurallarla köy ve beldelerinyeterli tartışma yapılmadan ve köy ve beldede yaşayanlara hiç söz hakkıverilmeden kapatılmasının Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı'nın "Yerelyönetimlerin sınırlarında, bir referandum yoluyla ilgili yerel topluluklaraönceden danışılmadan değişiklik yapılamaz." biçimindeki ilkesine açıkçaaykırı olduğu, ayrıca köy ve belde belediyelerinin tüzel kişiliklerine sonverilmesinin Anayasa'nın 127. maddesinde öngörülen yerinden yönetim ilkesineaykırı olduğu belirtilerek kuralların, Anayasa'nın 90. ve 127. maddesine aykırıolduğu ileri sürülmüştür.

Dava konusu (3) numaralı fıkrada, İstanbul ve Kocaeli dışındakalan ve aynı maddenin (1) ve (2) numaralı fıkralarında belirtilen 27 ile bağlıilçelerin mülki sınırları içinde kalan köy ve belde belediyelerinin tüzelkişilikleri kaldırılmış; köyler mahalle olarak, belediyeler ise belde ismiyletek mahalle olarak bağlı bulundukları ilçenin belediyesine katılmıştır. (4)numaralı fıkrada ise, 5216 sayılı Kanunla büyükşehir belediyesi sınırlarıyla ilmülki sınırlarının özdeşleştirilmesi sonucunda bu sınırlar içerisinde köy tüzelkişilikleri kaldırılmayan orman köylerinin de tüzel kişiliklerine sonverilmiştir.

Anayasa'nın 123. maddesinde "idarenin bütünlüğü vekamu tüzel kişiliği"  başlığı altında idarenin kuruluş vegörevleriyle bir bütün olduğu ve kanunla düzenleneceği, kuruluş ve görevlerininmerkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanacağı; kamutüzelkişiliğinin ancak kanunla veya kanunun açıkça verdiği yetkiye dayanılarakkurulacağı belirtilmiş; 127. maddesinde, yerel yönetimlerin tanımı yapıldıktansonra organlarının kanunda gösterilen seçmenler tarafından seçilerekoluşturulacağı; ikinci fıkrasında, yerel yönetimlerin kuruluş, görev veyetkilerinin yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenleneceği;üçüncü fıkrasında, yerel yönetim seçimlerinin Anayasa'nın 67. maddesindekiesaslara göre beş yılda bir yapılacağı öngörülmüş; fıkranın son cümlesinde ise kanunla büyük yerleşim merkezleri için özel yönetim biçimlerigetirilebileceği vurgulanmıştır.

 

Kanun koyucu, kamu hizmetinin gereklerini, kamu yararını veAnayasa'nın 67. maddesindeki koşullar çerçevesinde yapılan seçimlerle oluşanyöre halkının beş yılla sınırlı iradesini gözetmek koşuluyla, ölçek sorununudikkate alarak, daha etkin ve verimli bir kamusal hizmet sağlamak amacıyla, birbelediyenin ya da köyün tüzel kişiliğini kaldırabilir, belediyeyi köye, köyübelediyeye dönüştürebilir, bir belediye veya köyü bir başka belediyeye mahalleolarak katabilir. Büyük yerleşim merkezleri için öngörülen özel yönetimbiçiminin gereği olarak, büyükşehir belediyelerinin sınırları içerisinde yeralan belediyelerin sınır, görev, yetki ve niteliklerinde değişiklikleryapabilir. Bunu kanunla yapabileceği gibi esas ve usullerini kanunda göstermekkoşuluyla idari işlemle yapılmasına da olanak tanıyabilir.

Dava konusu kurallarla, büyükşehir belediye sınırlarının il mülkisınırlarıyla özdeşleştirilmesi sonucuna bağlı olarak, bu sınırlar içerisindekalan belde belediyeleri ile köylerin tüzel kişilikleri sona erdirilmektedir.

Kanun'un 36. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (a) bendinde,tüzel kişiliği kaldırılan belediye ve köylerin ilk mahallî idareler genelseçimine kadar tüzel kişiliklerinin devam edeceği hükme bağlanmak suretiyle, Anayasa'nın67. ve 127. maddesinin üçüncü fıkrası gereğince beş yıllık seçim dönemi içinortaya çıkan yöre halkının iradesinin dönem sonuna kadar geçerliliğinedokunulmadığı görülmektedir.

Anayasa Mahkemesinin 25.1.2007 günlü, E.2004/79, K.2007/7 sayılıkararında da belirtildiği üzere, tüzel kişiliğin kazanılması veya kaybıkonusundaki Anayasa'nın 123. maddesindeki ilke ile 127. madde uyarıncabüyükşehir belediyesi kurulmasındaki amaç birlikte değerlendirildiğinde,büyükşehir belediyesi sınırları içine dâhil olan belediyelerin statülerininbüyükşehir belediyesine bağlı hâle getirilmesi, köylerin ise mahalleyedönüştürülmelerinde, bu duruma bağlı olarak tüzel kişiliklerinin sonaerdirilmesinde Anayasa'nın anılan maddelerine aykırı bir yön bulunmamaktadır.

Dava dilekçesinde, belde ve köy tüzel kişiliklerinin kaldırılmasısonucunda buralarda yaşayan halkın su ve kanalizasyon gibi hizmetlerdepahalılık ve yeterli hizmet alamama gibi durumların söz konusu olacağı, budurumun ise kamu yararı ilkesiyle bağdaşmadığı belirtilerek kuralların,Anayasa'nın 2. maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

Anayasa'nın 2. maddesindeki "hukuk devleti" ilkesigereğince, yasama işlemlerinin kişisel yararları değil kamu yararınıgerçekleştirmek amacıyla yapılması zorunludur. Bir kuralın Anayasa'ya aykırılıksorunu çözümlenirken "kamu yararı" konusunda AnayasaMahkemesinin yapacağı inceleme kanunun yalnızca kamu yararı amacıyla yapılıpyapılmadığını araştırmaktır. Kanun ile kamu yararının gerçekleşipgerçekleşmeyeceğini denetlemek anayasa yargısıyla bağdaşmaz. Çünkü, bir kanununkamu yararını gerçekleştirip, gerçekleştirmediği veya ülke gereksinimlerine uygunolup olmadığı bir tercih sorunudur ve bunun takdiri kanun koyucuya aittir.

Bu bağlamda, kanun koyucu, Anayasa'da öngörülen koşullara uymakkaydıyla, büyükşehir belediyesi sınırları içinde kalan belediyelerin veyaköylerin tüzel kişiliğini kaldırabilir. Böyle durumlarda, tüzel kişiliğikaldırılan belediyelerin veya köylerin önceki durumlara göre daha iyi hizmetalıp almayacağı hususunun değerlendirmesinin yapılması, yerindelik denetimianlamına geleceği ve bunun Anayasa Mahkemesince yapılacak denetimin dışındakalacağı açıktır.

Dava dilekçesinde, 6.3.2008 günlü, 5747 sayılı Kanun'un bazıbelediyelerin kapatılmasına ilişkin hükmünün Anayasa Mahkemesinin 31.10.2008günlü, E.2008/34, K.2008/153 sayılı kararıyla, "Bakanlar Kurulukararı ile ilan edilmiş turizm bölge, alan ve merkezleri ve kültür ve turizmkoruma ve gelişim bölgeleri" kapsamında kalanlar ile "Bayındırlıkve İskân Bakanlığı'nca saptanan 2008 yılı turizm öncelikli yöreler" listesindeyer alan belde belediyelerinin kaldırılmasının Anayasa'ya aykırı bulunarakiptal edildiği, iptali istenen (3) numaralı fıkrada ise belde belediyelerinintüzel kişiliklerinin kaldırılarak belde ismiyle mahalleye dönüştürüldüğübelirtilerek (3) numaralı fıkrada yer alan "ve beldebelediyelerinin" ile "belediyeler ise belde ismiyletek mahalle olarak" ibarelerinin Anayasa'nın 63. ve 153.maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

Anayasa'nın 153. maddesinin son fıkrasında, Anayasa Mahkemesikararlarının yasama, yürütme ve yargı organları ile idare makamlarını, gerçekve tüzelkişileri bağlayacağı hükmüne yer verilmiştir.

Dava dilekçesinde, Anayasa'nın 153. maddesine aykırılık iddiasınındayanağı olarak gösterilen Anayasa Mahkemesinin 31.10.2008 günlü, E.2008/34,K.2008/153 sayılı kararı incelendiğinde, dava dilekçesinde dayanılan ve sözkonusu kararda iptal edilen kural ile dava konusu kuralın farklı olduğuanlaşılmaktadır.

Söz konusu Anayasa Mahkemesi kararında, iki farklı kurala ilişkiniki farklı hüküm tesis edilmiştir. Anayasa Mahkemesi, büyükşehir belediyesisınırları içerisinde kalan belediyelerin mahalleye dönüştürülmesinde Anayasa'yaaykırı bir durum görmezken; nüfusu 2000'in altına düşen belediyelerden "Kültürve Turizm Bakanlığı'nın önerisi ve Bakanlar Kurulu kararı ile ilan edilmişturizm bölge, alan ve merkezleri ve kültür ve turizm koruma ve gelişimbölgeleri" kapsamında kalanlar ile "Bayındırlık veİskân Bakanlığı'nca saptanan 2008 yılı  turizm öncelikli yöreler" listesindeyer alanların ise köy tüzel kişiliğine dönüştürülmesini Anayasa'ya aykırıbulmuştur. Dava dilekçesinde dayanılan gerekçe de bu ikinci kısma ilişkindir.

Oysa, dava konusu kurallarda, büyükşehir belediyesi sınırlarıiçinde kalan belde belediyelerinin mahalleye dönüştürülmesi söz konusudur. Budurumda, Anayasa'nın 153. maddesi açısından esas alınacak hüküm, yukarıdabelirtilen kararın 5747 sayılı Kanun'un 2. maddesinin (1) numaralı fıkrasınailişkin olanıdır. Dolayısıyla, Anayasa Mahkemesinin önceki kararında büyükşehirbelediye sınırları içinde kalan belde belediyelerinin mahalleye dönüştürülmesiAnayasa'ya aykırı görülmediğinden, dava konusu kuralların Anayasa'nın 153. maddesineaykırı bir yönünden söz edilemez.

Açıklanan nedenlerle, dava konusu kurallar Anayasa'nın 2., 127. ve153. maddelerine aykırı değildir. İptal istemlerinin reddi gerekir.

Zühtü ARSLAN bu görüşe Anayasa'nın 153. maddesi yönünden farklıgerekçeyle katılmıştır.

Mehmet ERTEN, Osman Alifeyyaz PAKSÜT ile Zehra Ayla PERKTAŞ bugörüşe katılmamışlardır.

Kuralların Anayasa'nın 63. ve 90. maddeleriyle ilgisigörülmemiştir.

4- (5) Numaralı Fıkranın İncelenmesi

Dava dilekçesinde, Anayasa'nın 127. maddesinin birinci fıkrasındageçen "il" ibaresiyle "il mahalliidaresi" (yani il özel idaresi), "belediye" ibaresiyle "belediyemahalli idaresi" ve "köy" ibaresiyle "köymahalli idaresi"nden söz edildiği, ortada bir il bulundukça orada biril özel idaresinin de bulunmasının anayasal bir zorunluluk olduğu, ayrıca ilözel idarelerinin tüzel kişiliğinin kaldırılmasının demokratik katılımıazaltması nedeniyle düzenlemenin kamu yararını da içermediği belirtilerekkuralın, Anayasa'nın 2. ve 127. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

Dava konusu kuralla, büyükşehir statüsünü hâiz tüm illerde il özelidarelerinin tüzel kişiliği kaldırılmıştır.

Anayasa'nın 127. maddesinin birinci fıkrasında, "Mahallîidareler; il, belediye veya köy halkının mahallî müşterek ihtiyaçlarınıkarşılamak üzere kuruluş esasları kanunla belirtilen ve karar organları, genekanunda gösterilen, seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan kamutüzelkişileridir." hükmü yer almaktadır.

Söz konusu fıkrada ve Anayasa'nın diğer maddelerinde "İlözel idaresi" ibaresi açıkça geçmemektedir. Maddenin gerekçesindede "il' ibaresinden neyin kastedildiğine ilişkin biraçıklama yer almamaktadır.

Kuralın anayasalaşma sürecinde Danışma Meclisinde yapılangörüşmelerden Anayasa'nın 127. maddesinin birinci fıkrasında geçen "il" ibaresinin "ilözel idaresi"ni ifade ettiği anlaşılmaktadır.

Anayasa'nın 127. maddesi, kural olarak, il halkı, belediye halkıve köy halkının mahallî müşterek ihtiyaçlarının farklılıklarını dikkate alarak,üç tür mahallî idare yapılanması öngörmüştür. Nitekim, AnayasaMahkemesinin 24.9.2008 günlü, E.2005/90, K.2008/146 sayılı kararında da "Anayasa'damahalli idare türlerinin, köy yönetimi, belediye yönetimi ve il özel idaresiolmak üzere üç tür olduğu" vurgulanmıştır. Anayasakoyucu, eğer aksi yönde bir görüşe sahip olsaydı, il, belediye veya köyibarelerini kullanmaksızın, yalnızca mahallî müşterek ihtiyaçların kararorganları seçimle iş başına gelen mahallî idare birimlerince yerinegetirileceğini ifade etmekle yetinebilirdi. Öyleyse, Anayasa'da belediyedenayrı olarak, il halkı ve köy halkına atıfta bulunulmasının, anayasa koyucununbelediye idaresi dışında yaşayan il halkı ve köy halkının mahallî müşterekihtiyaçlarının farklı olabileceği ve bu yerlerde yaşayan halkın yerindenyönetim ilkesine uygun olarak mahallî müşterek ihtiyaçlarını kendilerinin seçeceğiorganlar aracılığıyla karşılamasının gerektiği düşüncesine dayandığıgörülmektedir.

Öte yandan varılan bu sonuç, bir ilde mutlaka üç tür mahallî idaretürünün aynı anda olması gerektiği şeklinde de anlaşılmamalıdır. Zira Anayasa,il halkı, belediye halkı ve köy halkının her birinin varlığının devam etmesidurumunda, bunların mahallî müşterek ihtiyaçlarının da kendilerince seçilenmahallî idare birimlerince yönetilmesi gerektiğini amirdir. Bir başka ifadeyle,örneğin bir şehrin genişlemesi sonucunda bir köyün şehrin bir mahallesinedönüşmesi durumunda ortada bir köy halkının varlığından söz edilemeyeceğindenbuna bağlı olarak köy tüzel kişiliği söz konusu olamayacaktır. Yine kanunkoyucunun bir ilde köy tüzel kişiliğini kaldırması sonucunda artık köy halkı,şehir halkı statüsüne geçeceğinden, artık söz konusu yerlerde yaşayanlarınmahallî müşterek ihtiyaçları belediyeler tarafından yerine getirilecektir.Anayasa'nın 127. maddesinde belirtilen üç tür mahallî idare türünün aynı andabulunması gerektiğinin kabul edilmesi durumunda,  kanun koyucununbelediyeyi köye, köyü belediyeye dönüştürme yetkisinin bulunmadığı gibi birsonuca varılması kaçınılmazdır.

Oysa, Kanun'un 1. maddesinin (1) numaralı fıkrasının incelendiğibölümde belirtildiği üzere, kanun koyucu, mahallî idarelerin kuruluşesaslarını, maddi ve usule ilişkin çerçeveyi belirlemek koşuluyla, ölçeksorununu dikkate alarak, daha etkin ve verimli bir kamusal hizmet sağlamakamacıyla, mahallî idarelerin özerkliği ilkesini de gözeterek, bir belediyeninya da köyün tüzel kişiliğini kaldırabileceği, belediyeyi köye, köyü debelediyeye dönüştürebileceği gibi aynı şekilde il özel idarelerinin de tüzelkişiliğine son verebilir. Bir başka ifadeyle, burada asıl olan, il halkınınmahallî müşterek ihtiyaçlarının Anayasa'nın 127. maddesinde öngörülenkriterleri taşıyan mahallî idare birimlerince karşılanmasıdır.

22.1.2005 günlü, 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu'nda il özelidaresinin görevlerinin "belediye sınırları dışında" ve "ilsınırları içinde" olmak üzere iki ana başlık altında düzenlendiğianlaşılmaktadır. Söz konusu görevler incelendiğinde, il özel idarelerininbelediye sınırları dışında ağırlıklı olarak mahallî hizmetleri yürüttüğü;belediye sınırları içinde ise daha çok merkezî idarenin yatırımlarına aracılıkettiği görülmektedir.

Dava konusu kuralla büyükşehirlerin sınırlarının il mülkisınırlarıyla özdeşleştirilmesi sonucunda bu düzenlemenin doğal sonucu olarak ilözel idarelerinin belediye sınırları dışında mahallî nitelikte görevlerikalmamıştır. İl özel idaresinin belediye sınırları içindeki mahallî nitelikteolmayan görevleri ise büyük ölçüde, Kanun'un 28/A maddesiyle valiye bağlıolarak ihdas edilen "Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığına"verilmiştir.

Kanun'un 1. maddesindeki düzenlemelerle büyükşehir belediyesınırlarının il mülki sınırlarıyla özdeşleştirilmesi ve il özel idaresininkaldırılması sonucunda, il özel idaresince karşılanan mahallî müşterekihtiyaçlar, yine bir mahallî idare birimi olan büyükşehir belediyesi tarafındankarşılanacağından, ortaya çıkan bu durumun Anayasa'nın 127. maddesine aykırıbir tarafının olmadığı açıktır.

Dava dilekçesinde, il özel idarelerinin tüzel kişiliğininkaldırılmasının demokratik katılımı azaltması nedeniyle düzenlemenin kamuyararını da içermediği belirtilerek kuralın Anayasa'nın 2. maddesine aykırıolduğu ileri sürülmüş ise de il özel idaresi ve büyükşehir belediyesinin herikisinin de mahallî idare birimi olması ve karar organlarının seçimle iş başınagelmeleri karşısında, kuralın demokratik katılımı azalttığı söylenemez.

Açıklanan nedenlerle, dava konusu kural Anayasa'nın 2. ve 127.maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.

Mehmet ERTEN, Osman Alifeyyaz PAKSÜT ile Zehra Ayla PERKTAŞ bugörüşe katılmamışlardır.

B- Kanun'un 2. Maddesinin (7) Numaralı Fıkrasının İncelenmesi

Dava dilekçesinde, dava konusu kuralla Hatay ilinde yeni kurulanDefne ilçesine bağlanan dört mahallenin coğrafi açıdan tutarlılık göstermediği,örneğin Antakya ilçesinde yer alan Kışlasaray mahallesi ile Defne ilçesinde yeralan Sümerler mahallesi arasındaki mesafenin 580 metre olduğu, aynı şekildeAntakya ilçesinde bulunan Cumhuriyet mahallesinin Defne ilçesinde bulunanElektrik mahallesine uzaklığının 700 metre; Armutlu mahallesine uzaklığının ise690 metre olduğu, buna karşılık Defne ilçesinde yer alan Elektrik ve Sümerlermahalleleri arasındaki mesafenin 1,5 km olmasının yapılan değişikliğin "oykaygısı" ile yapıldığının çok belirgin bir göstergesi olduğu, 2009yılı yerel seçim sonuçlarına göre Akdeniz mahallesinde CHP'ye % 94,2, AKP'ye %2,8 oranında, Armutlu mahallesinde CHP'ye % 91,7, AKP'ye % 4,4 oranında,Elektrik mahallesinde CHP'ye % 94,1, AKP'ye % 3,2 oranında ve Sümerlermahallesinde CHP'ye % 90,2,  AKP'ye % 5,5 oranlarında oy çıktığı dikkatealındığında düzenlemenin tamamen oy kaygılarıyla, "seçim kazanılmasıgüç olan yerleri paylaştırabilmek" adına getirildiği belirtilerekkuralın, Anayasa'nın 2. ve 11. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

6216 sayılı Kanun'un 43. maddesi uyarınca, dava konusu kuralilgisi nedeniyle Anayasa'nın 126. maddesi yönünden de incelenmiştir.

Dava konusu kuralla, Kanun'un 1. maddesinin (1) numaralı fıkrasıuyarınca Hatay ilinde büyükşehir belediyesi kurulmasına bağlı olarak, Kanun'aekli (6) sayılı listede belirtilen ve Antakya belediyesinin mahalleleri merkezolmak üzere, yine aynı listede yer alan köyler ve belediyelerden oluşan Defneadında yeni bir ilçe ve belediye kurulmuştur.

Kuralla, yeni kurulan Defne ilçesine 4 mahalle (Akdeniz, Armutlu,Elektrik ve Sümerler), 10 belde belediyesi ve 23 köy bağlanmıştır.

Kanun'un 1. maddesinin (3) numaralı fıkrası uyarınca da Defneilçesinin mülki sınırları içerisinde yer alan köy ve belde belediyelerinintüzel kişiliği kaldırılmış, köyler mahalle olarak, belediyeler ise beldeismiyle tek mahalle olarak Defne ilçesine katılmıştır.

Anayasa'nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti'nin, toplumunhuzuru, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı,Atatürk milliyetçiliğine bağlı, Başlangıç'ta belirtilen temel ilkelere dayanan,demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devleti olduğu belirtilmiştir. Maddedebelirtilen "hukuk devleti" ilkesi gereğince, yasamaişlemlerinin, kişisel yararları değil kamu yararını gerçekleştirmek amacıylayapılması gerekir. Bir kuralın Anayasa'ya aykırılık sorunu çözümlenirken "kamuyararı" konusunda Anayasa Mahkemesinin yapacağı inceleme de, kanununkamu yararı dışında başka bir amaçla yapılıp yapılmadığını araştırmaktır.Anayasa'nın çeşitli hükümlerinde yer alan kamu yararı kavramının Anayasa'da birtanımı yapılmamıştır. Ancak Anayasa Mahkemesinin bazı kararlarında dabelirtildiği gibi kamu yararı, bireysel, özel çıkarlardan ayrı ve bunlara üstünolan toplumsal yarardır. Bu saptamanın doğal sonucu olarak da, kamu yararıdüşüncesi olmaksızın, yalnız özel çıkarlar için veya yalnız belli kişilerinyararına olarak yasa kuralı konulamaz. Böyle bir durumun açık bir biçimde vekesin olarak saptanması hâlinde, söz konusu yasa kuralı Anayasa'nın 2.maddesine aykırı düşer ve iptali gerekir. Açıklanan ayrık hâl dışında, bir yasakuralının ülke gereksinimlerine uygun olup olmadığı bir siyasi tercih sorunuolarak kanun koyucunun takdirine ait olduğundan, salt bu nedenle kamu yararıdeğerlendirmesi yapmak anayasa yargısıyla bağdaşmaz.

Anayasa'nın 126. maddesine göre, Türkiye, merkezî idare kuruluşubakımından coğrafya durumuna, iktisadi şartlara ve kamu hizmetleriningereklerine göre illere, iller de diğer kademeli bölümlere ayrılır. İllerinidaresi yetki genişliği esasına dayanır.

Bu hükme göre, Türkiye'nin gerek illere ayrılmasında, gerekseillerin diğer kademeli bölümlere ve bu arada ilçelere ayrılmasında göz önündetutulacak olan ölçütler, coğrafya durumu, iktisadi koşullar ve kamuhizmetlerinin gerekleridir. İdari kademelere bölünmede kullanılan bu ölçütler,bu kademelerin merkezlerinin belli edilmesinde de uygulanır. Kanun koyucu,Anayasa'da öngörülen koşullara uymak kaydıyla,  gelişen sosyal, ekonomik,teknik ve benzeri nedenlerin belli bir bölgede ilçe kurulmasını gerektirdiğinitakdir ederek yeni bir ilçe kurabilir, büyük yerleşim yerleri için öngörülenözel yönetim biçiminin gereği olarak, büyükşehir belediyelerinin sınırlarıiçerisinde yer alan belediyelerin sınır, görev, yetki ve niteliklerindedeğişiklikler yapabilir. Bunu kanunla yapabileceği gibi, esas ve usullerinikanunda göstermek koşuluyla idari işlemle yapılmasına da olanak tanıyabilir.

Kurala ilişkin gerekçede yer alan "Yeni kurulan 13büyükşehirde coğrafya durumu, ekonomik şartlar ve kamu hizmetlerinin gereklerigöz önünde bulundurularak yeni ilçeler kurulmaktadır." biçimindekiifadeden, Hatay ilinde büyükşehir kurulmasına bağlı olarak yeni kurulan Defneilçesinin mahallelerinin daha etkin ve verimli bir kamusal hizmet sağlamak vecoğrafi durumları dikkate alınarak belirlendiğinin ifade edildiği, yeni kurulanDefne ilçesine bağlanan dört mahallenin coğrafi bir bütünlük oluşturduğudikkate alındığında, düzenlemenin kamu yararı düşüncesinin dışında siyasisaiklerle yasalaştırıldığı yönünde bir kanıt da bulunmadığı anlaşıldığındankuralın, Anayasa'nın 2. ve 126. maddelerine aykırı bir yönü yoktur.

Açıklanan nedenlerle, dava konusu kural Anayasa'nın 2. ve 126.maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.

Mehmet ERTEN, Osman Alifeyyaz PAKSÜT ile Zehra Ayla PERKTAŞ bu görüşekatılmamışlardır.

Kuralın Anayasa'nın 11. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.

C- Kanun'un 2. Maddesinin (37) Numaralı Fıkrasının (6447 SayılıKanun ile (38) Numaralı Fıkra Olarak Değiştirilen) İncelenmesi

Dava dilekçesinde, 2011 yılı genel seçimlerinde CHP'nin Sarıyerilçesinde 73.888 (% 41,79) oy alırken AKP'nin 71.293 (% 40,32) oy aldığı, Şişliilçesine bağlı Ayazağa mahallesinde ise AKP'nin oyunun 12.549 iken CHP'nin3.424 oy aldığı, Ayazağa mahallesinin Sarıyer ilçesine bağlanarak 12.549 oyunSarıyer ilçesine taşındığı, böylece Ayazağa mahallesi seçmeni sayesinde ikiparti arasındaki oy farkının kapanarak AKP'nin öne geçeceği, buna Huzur veMaslak mahallelerinin de katılımı ile AKP'nin Sarıyer Belediyesini almasınınkesinleşeceği, ayrıca Maslak bölgesinin iş alanları ve büyük iş merkezleriniteliğinde olması, büyük bir rantın bulunması nedeniyle AKP'nin bu ranttan dafaydalanmayı amaçladığı belirtilerek kuralın, Anayasa'nın 2. ve 11. maddelerineaykırı olduğu ileri sürülmüştür.

İlk İncelemenin yapıldığı 14.2.2013 gününden sonra 14.3.2013günlü, 6447 sayılı On Üç İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Altı İlçeKurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde DeğişiklikYapılmasına Dair Kanunda Değişiklik Yapılması Hakkındaki Kanun'un 1. maddesinin(2) numaralı fıkrasıyla 6360 sayılı Kanun'un 2. maddesinin (23) numaralıfıkrasından sonra gelmek üzere yeni bir fıkra eklenmesi nedeniyle davadilekçesinde (37) olan fıkra numarası (38) olarak değiştirilmiştir.

6216 sayılı Kanun'un 43. maddesi uyarınca, dava konusu kuralilgisi nedeniyle Anayasa'nın 126. maddesi yönünden de incelenmiştir.

Dava konusu kuralla, Şişli ilçesine bağlı Ayazağa, Maslak ve Huzurmahalleleri, coğrafi bağlantı dikkate alınarak, Sarıyer ilçesine dâhil edilerekSarıyer Belediyesi sınırlarına katılmıştır.

Kurala ilişkin gerekçeden, dava konusu kuralın söz konusu üçmahalle ile Şişli Belediyesi arasında Kağıthane ilçesinin bulunması, Ayazağamahallesinin sınırlarının büyük bölümünün Kağıthane ve Sarıyer ilçeleriyleçevrili olması, Maslak ve Huzur mahallelerinin sınırlarının büyük çoğunluğununSarıyer ve Beşiktaş ilçeleriyle çevrili bulunması, her üç mahallenin Sarıyerveya Kağıthane ilçeleriyle daha ziyade coğrafi bütünlük içerisinde bulunması,Şişli ilçesiyle ise coğrafi bağının oldukça zayıf olması ve bu yerler arasındacoğrafi bağlantı bulunması nedeniyle yasalaştırıldığı anlaşılmaktadır.

Kanun'un 7. maddesinin (2) numaralı fıkrasının incelendiği bölümdebelirtilen gerekçelerle dava konusu kural, Anayasa'nın 2. ve 126. maddelerineaykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.

Mehmet ERTEN, Osman Alifeyyaz PAKSÜT ile Zehra Ayla PERKTAŞ bugörüşe katılmamışlardır.

Kuralın Anayasa'nın 11. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.

D- Kanun'un 2. Maddesinin (40) ve (41) Numaralı Fıkralarının (6447Sayılı Kanun ile (41) ve (42) Numaralı Fıkralar Olarak Değiştirilen)İncelenmesi

Dava dilekçesinde, dava konusu kurallarla yapılan düzenlemeyle,Yenimahalle Belediyesine bağlı Dodurga, Alacaatlı, Şehitali, Aşağıyurtçu,Yukarıyurtçu, Ballıkuyumcu, Fevziye, Çayyolu, A.Taner Kışlalı, Ümit, Koru,Konutkent ve Yaşamkent mahallelerinin Yenimahalle Belediyesi sınırlarındançıkarılarak bir kısmının Çankaya Belediyesi, bir kısmının ise EtimesgutBelediyesi sınırlarına dâhil edildiği, 2009 yılı yerel seçim sonuçlarına göreEtimesgut ve Çankaya ilçelerine katılan mahallelerin de dâhil olduğuYenimahalle ilçesinde CHP'nin 150.571 oy, AKP'nin ise 134.435 oy aldığı,Yenimahalle ilçesinden ayrılan mahalleler dikkate alınarak 2009 yılı yerelseçimleri sonuçlansaydı CHP'nin 115.564 oy, AKP'nin ise 127.051 oy almışolacağı, bu durumun dava konusu kurallarla güdülen gerçek amacın, belli birpartinin (AKP'nin) yararının gözetilmesi olduğunu gösterdiği belirtilerekkuralların, Anayasa'nın 2. ve 11. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

İlk İncelemenin yapıldığı 14.2.2013 gününden sonra 14.3.2013günlü, 6447 sayılı Kanun'un 1. maddesinin (2) numaralı fıkrasıyla 6360 sayılıKanun'un 2. maddesinin (23) numaralı fıkrasından sonra gelmek üzere yeni birfıkra eklenmesi nedeniyle dava dilekçesindeki (40) numaralı fıkra (41), (41)olan fıkra ise (42) olarak değiştirilmiştir.

6216 sayılı Kanun'un 43. maddesi uyarınca, dava konusu kurallarilgisi nedeniyle Anayasa'nın 126. maddesi yönünden de incelenmiştir.

Dava konusu kurallarla, Yenimahalle Belediyesiyle hiçbir fizikiirtibatı bulunmayan onüç mahallenin bulunduğu alan, otoban sınır kabul edilerekikiye bölünmüş ve otobanın iç kısmında bulunan mahalleler Çankaya Belediyesi,otobanın dış kısmında bulunan mahalleler ise Etimegut Belediyesi sınırlarınadâhil edilmiştir. Kurallara ilişkin gerekçeden ve dosyada bulunan haritalardan,dava konusu kuralların, Yenimahalle ilçesiyle neredeyse fiziki irtibatı olmayangüneydeki Yenimahalle bölgesinde bulunan mahallelerin diğer bölgeden hizmetalanında zorluk çekmeleri nedeniyle,  hizmetin bütünlüğü ve daha etkinhâle getirilmesi amacıyla yasalaştırıldığı anlaşılmaktadır.

Kanun'un 7. maddesinin (2) numaralı fıkrasının incelendiği bölümdebelirtilen gerekçelerle dava konusu kural, Anayasa'nın 2. ve 126. maddelerineaykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.

Mehmet ERTEN, Osman Alifeyyaz PAKSÜT ile Zehra Ayla PERKTAŞ bugörüşe katılmamışlardır.

Kuralın Anayasa'nın 11. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.

E- Kanun'un 4. Maddesiyle Değiştirilen, 5216 Sayılı Kanun'un 3.Maddesinin Birinci Fıkrasının (a) Bendinde Yer Alan "Sınırları ilmülki sınırı olan." İbaresinin İncelenmesi

Dava dilekçesinde, Kanun'un 1. maddesine yönelik olarak ilerisürülen gerekçelerle kuralın Anayasa'nın 2., 11., 123., 126. ve 127.maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

Kanun'un 3. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (a) bendinde,büyükşehir belediyesinin tanımı yapılmaktadır. Dava konusu olan ibarede isebüyükşehir belediyesinin sınırlarının il mülki sınırları olduğu kuralabağlanmaktadır. Kuralla, 6360 sayılı Kanunla getirilen büyükşehir belediyesınırlarıyla il mülki sınırlarının özdeşleştirilmesi düzenlemesine paralelolarak ve kanunlar arasındaki uyumu sağlamak amacıyla büyükşehirlere ilişkintemel hükümleri düzenleyen 5216 sayılı Kanun'da gerekli değişiklik yapılmıştır.

Kanun'un 1. maddesinin (1) numaralı fıkrasındaki ".sınırlarıil mülki sınırları olmak üzere." ibaresi ile (2) numaralıfıkrasının incelendiği bölümde belirtilen gerekçelerle dava konusu kural,Anayasa'nın 2. ve 127. maddesine aykırı değildir. İptal isteminin reddigerekir.

Mehmet ERTEN, Osman Alifeyyaz PAKSÜT ile Zehra Ayla PERKTAŞ bugörüşe katılmamışlardır.

Kuralın Anayasa'nın 11., 123. ve 126. maddeleriyle ilgisigörülmemiştir.

F- Kanun'un 6. Maddesiyle Değiştirilen 5216 Sayılı Kanun'un 5.Maddesinin İncelenmesi

Dava dilekçesinde, Kanun'un 1. maddesine yönelik olarak ilerisürülen gerekçelerle  kuralın Anayasa'nın 2., 11., 123., 126. ve 127.maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

Kanun'un 5. maddesinde, büyükşehir belediyesi ve ilçebelediyelerinin sınırları düzenlenmektedir. Buna göre, büyükşehirbelediyelerinin sınırları, il mülki sınırları; ilçe belediyelerin sınırları dailçelerin mülki sınırlarıdır. Dava konusu kuralla, 6360 sayılı Kanunlagetirilen büyükşehir belediye sınırlarıyla il mülki sınırlarınınözdeşleştirilmesi düzenlemesine paralel olarak ve kanunlar arasındaki uyumusağlamak amacıyla büyükşehirlere ilişkin temel hükümleri düzenleyen 5216 sayılıKanun'da gerekli değişiklik yapılmıştır.

Kanun'un 1. maddesinin (1) numaralı fıkrasındaki ".sınırlarıil mülki sınırları olmak üzere." ibaresi ile (2) numaralıfıkrasının incelendiği bölümde belirtilen gerekçelerle dava konusu kural,Anayasa'nın 2. ve 127. maddesine aykırı değildir. İptal isteminin reddigerekir.

Mehmet ERTEN, Osman Alifeyyaz PAKSÜT ile Zehra Ayla PERKTAŞ bugörüşe katılmamışlardır.

Kuralın Anayasa'nın 11., 123. ve 126. maddeleriyle ilgisigörülmemiştir.

G- Kanun'un 17. Maddesiyle, 5393 Sayılı Kanun'un 14. MaddesineEklenen İkinci Fıkranın İncelenmesi

Dava dilekçesinde, kuralın Anayasa'nın 59. maddesi aykırı olduğuileri sürülmüştür.

Dava konusu kural, 12.7.2013 günlü, 6495 sayılı Bazı Kanun veKanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 100.maddesiyle değiştirildiğinden, konusu kalmayan bu fıkraya ilişkin iptal istemihakkında karar verilmesine yer olmadığına karar vermek gerekir.

H- Kanun'un 34. Maddesiyle, 3152 Sayılı Kanun'a Eklenen 28/AMaddesinin Birinci Fıkrasının İncelenmesi

 1- Kuralın Anlam ve Kapsamı

5302 sayılı Kanun'un 6. maddesi, il özel idaresinin görevlerini"belediye sınırları dışında" ve "il sınırları içinde"olmak üzere ikiye ayırmıştır. İl özel idareleri, belediye sınırları dışındaağırlıklı olarak mahallî hizmetleri yürütmekte; belediye sınırları içerisindeise daha çok merkezî idarenin yatırımlarına aracılık etmektedir.

Büyükşehirlerin sınırlarının il mülki sınırlarıylaözdeşleştirilmesi sonucunda bu düzenlemenin doğal sonucu olarak il özelidarelerinin belediye sınırları dışında mahallî nitelikte görevlerikalmamıştır. İl özel idaresinin belediye sınırları içindeki merkezî idareye ilişkingörevleri ise büyük ölçüde, Kanun'un 28/A maddesiyle valiye bağlı olarak ihdasedilen "Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı"naverilmiştir.

Maddeye ilişkin gerekçede de "Merkezi idarenintaşrada yürüttüğü işlerle ilgili olarak hizmetlerin etkinliğini veverimliliğini artırmak, kaynakların yerinde kullanımını sağlamak, hizmettekiaksamalara engel olmak, denetim alanındaki boşluğu doldurmak, rehberlik etmek,ayrıca afet ve acil yardım hizmetlerini yürütmek üzere büyükşehir belediyesibulunan 29 ilde Yatırım İzleme ve Koordinasyon Merkezlerikurulmaktadır." denilmek suretiyle, büyükşehir kurulan yerlerdeil özel idaresinin kaldırılmasıyla ortaya çıkabilecek aksaklıklarıngiderilebilmesi amacıyla söz konusu başkanlıkların kurulduğu ifade edilmiştir.

Dava konusu kuralın birinci cümlesinde, büyükşehirlerde valiyebağlı olarak kurulan "Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı"nınkuruluş amacı ve görevleri belirtilmiştir. Buna göre, söz konusu başkanlıklar,kamu kurum ve kuruluşlarının yatırım ve hizmetlerinin etkin olarak yapılması,izlenmesi ve koordinasyonu, acil çağrı, afet ve acil yardım hizmetlerininkoordinasyonu ve yürütülmesi, ilin tanıtımı, gerektiğinde merkezî idarenintaşrada yapacağı yatırımların yapılması ve koordine edilmesi, temsil, tören,ödüllendirme ve protokol hizmetlerinin yürütülmesi, ildeki kamu kurum vekuruluşlarına rehberlik edilmesi ve bunların denetlenmesini gerçekleştirmeklegörevlendirilmişlerdir. Fıkranın ikinci cümlesinde, bu görevlere ek olarak,bakanlıklar ve diğer merkezî idare kuruluşlarının, kaynağını aktarmak şartıyla,illerde yapacakları her türlü yatırım, yapım, bakım, onarım ve yardım işlerinide bu başkanlık aracılığıyla yaptırabilecekleri kurala bağlanmıştır.

Fıkranın kalan bölümünde ise fıkranın ikinci cümlesi uyarıncabaşkanlıklar aracılığıyla yaptırılacak işler için gerekle mali kaynaklarınnasıl kullanılacağına ilişkin hükümler yer almaktadır.

2- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu

Dava dilekçesinde, Anayasa tarafından öngörülmüş olan il genelmeclisi aracılığıyla seçilmiş yerel karar vericilere ait olan yerel yatırımlarayönelik bazı karar ve tercihlerin, doğrudan merkezî idarenin atanmışgörevlilerine verildiği, oluşturulan yeni görev ve yetki tanımlamasının mahallîmüşterek ihtiyaçlar konusunda, halkın kararlara aktif katılımını azaltıcısonuçlara sebebiyet vereceği, bu durumun ortak bir yararın amaçlanmadığınıgösterdiği belirtilerek kuralın, Anayasa'nın 2., 11. ve 127. maddelerine aykırıolduğu ileri sürülmüştür.

5302 sayılı Kanun'un 6. maddesinin ikinci fıkrasıyla bakanlıklarve diğer merkezi idare kuruluşlarınca yapılacak yatırım ve hizmetlerin il özelidarelerince yapılmasına olanak tanınırken; dava konusu kuralda ise bu görevlerbüyükşehirlerde, il özel idarelerinin kaldırılması nedeniyle, valiliklere bağlıolarak ihdas edilen "Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlıklarına"verilmiştir.

5302 sayılı Kanun'un 6. maddesinin ikinci fıkrasında, il özelidarelerine verilen görevlerin bakanlık ve diğer merkezî idare kuruluşlarınınkendi görev alanlarına giren görevler olduğu, bir başka ifadeyle ortada mahallîidarelerin görev alanına giren mahallî müşterek bir ihtiyacın karşılanmasınayönelik bir görev transferinin bulunmadığı, tam aksine, merkezî idareningörevine giren bazı işlerin mahallî idare birimlerince yerine getirilmesininsöz konusu olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim, söz konusu maddeye ilişkingerekçede de bu husus açıkça ifade edilmiştir. Bu durumda, dava dilekçesindeileri sürülen il özel idarelerince yerine getirilen görevlerin merkezî idareyetransfer edilerek Anayasa'nın 127. maddesine aykırılık oluşturulduğu iddiasınınyerinde olmadığı açıktır.

Diğer taraftan, dava konusu kuralda, 5302 sayılı Kanun'un 6.maddesinde düzenlenmeyen;

- Kamu kurum ve kuruluşlarının yatırım ve hizmetlerinin etkinolarak yapılması, izlenmesi ve koordinasyonu,

- Acil çağrı, afet ve acil yardım hizmetlerinin koordinasyonu veyürütülmesi,

- İlin tanıtımı,

- Temsil, tören, ödüllendirme ve protokol hizmetlerininyürütülmesi,

 - İldeki kamu kurum ve kuruluşlarına rehberlik edilmesi vebunların denetlenmesi gibi hususların da söz konusu başkanlıkların görevleriarasına dâhil edildiği ve belirtilen görevlerin mahallî idare birimlerinceyerine getirilmesi gereken mahallî müşterek ihtiyaç kavramı içinde mütalaaedilip edilmeyeceği sorunu üzerinde durmak gerekecektir.

Mahallî müşterek ihtiyaç, herhangi bir yerel yönetim birimininsınırları içinde yaşayan kişi, aile, zümre ya da sınıfın özel çıkarlarınıdeğil, aynı yörede birlikte yaşamaktan doğan somut durumların yarattığı, yoğunlaştırdığıve sürekli güncelleştirdiği, özünde etkinlik, ölçek ve sağladığı yararbakımından yerel sınırları aşmayan, bölünebilir ve rekabet konusu olabilen,yerel ve kamusal hizmet karakterinin ağır bastığı ortak beklentileri ifadeetmektedir. Anayasa'da il, belediye ya da köy halkının yerel ortakihtiyaçlarının neler olduğu belirlenmemiş, ancak bunun saptanması kanunabırakılmıştır. Bu durumda kanun koyucu, kamu yararını gözeterek, Anayasasınırları içinde merkezî yönetimle yerel yönetim arasındaki görev sınırlarınıkanunla belirleyebilir. İdarenin bütünlüğü ilkesinden hareketle düzenlemeninyerel yönetimleri ortadan kaldırma ya da etkisiz kılma amacına yönelik olmamasıkaydıyla, belirli alanlar bakımından belirli koşullara bağlı ve yerelyönetimlere bir yük ya da borç getirmeden kimi görev ve yetkilerin merkezîyönetim birimine bırakılması mümkündür.

Dava konusu kuralda öngörülen, kamu kurum ve kuruluşlarınınyatırım ve hizmetlerinin etkin olarak yapılması, izlenmesi ve koordinasyonu,ilin tanıtımı, temsil, tören, ödüllendirme ve protokol hizmetlerininyürütülmesi ile ildeki kamu kurum ve kuruluşlarına rehberlik edilmesi vebunların denetlenmesi görevlerinin ağırlıklı olarak merkezi idarenin görevalanını ilgilendirdiği dikkate alındığında, söz konusu görevlerin Yatırımİzleme ve Koordinasyon Başkanlıklarına verilmesinde Anayasa'ya aykırı bir yönbulunmamaktadır.

Kuralda düzenlenen "acil çağrı, afet ve acil yardımhizmetlerinin koordinasyonu ve yürütülmesi görevi" ise çokkatmanlı ve aşamalı bir süreci ifade etmektedir. Uluslar arası kuruluşlar, kamukurumları, mahallî idareler, meslek odaları, üniversiteler, sivil toplumkuruluşları, özel sektör ve bireyler bu sürecin değişik aşamalarında yeralmaktadırlar. Bir başka ifadeyle söz konusu görev, hem yerel düzeyde hem deulusal düzeyde ele alınması gereken ve özellikle ulusal düzeydeki felaketlerdikkate alındığında, yerel idareler ile merkezî idarenin eşgüdüm içindeçalışmasını gerektiren bir görev niteliğinde bulunduğundan, Anayasa'nın 127.maddesine aykırı bir durum yoktur. Ayrıca, dava konusu kural, belediyelere acildurum ve felaketlerde görev yükleyen 5393 sayılı Kanun'un 53. maddesiniyürürlükten kaldırmadığından, belediyelerin bu konudaki görevleri de devametmektedir.

Açıklanan nedenlerle, dava konusu kural Anayasa'nın 127. maddesineaykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.

Kuralın Anayasa'nın 2. ve 11. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.

I- Kanun'un 34. Maddesiyle, 3152 Sayılı Kanun'a Eklenen 28/AMaddesinin Son Fıkrasının İncelenmesi

Dava dilekçesinde, kuralla, vali veya ilgili bakanlığa verilendeğerlendirme yetkisinin sınırlarının objektif kriterlerle çizilmemiş birtakdir hakkını içermesi nedeniyle merkezî yönetimin istediği zamanlarda yerelyönetimlerin hizmet alanlarına müdahale edebileceği, oysa Anayasa'nın 127.maddesinde merkezî idarenin mahallî idareler üzerinde kanunda belirtilen esasve usuller dairesinde idari vesayet yetkisine sahip olduğunun ifade edildiği,yine Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı'nın 8. maddesinde de yerelmakamların her türlü idari denetiminin ancak kanunla veya anayasa ilebelirlenmiş durumlarda ve yöntemlerle gerçekleştirilebileceğinin yer aldığıbelirtilerek kuralın, Anayasa'nın 90. ve 127. maddelerine aykırı olduğu ilerisürülmüştür.

Dava konusu kuralda, ildeki kamu kurum ve kuruluşlarıncayürütülmesi gereken yatırım ve hizmetlerin aksaması durumunda yapılması gerekenhususlar düzenlenmektedir. Buna göre, ildeki kamu kurum ve kuruluşlarıncayürütülmesi gereken yatırım ve hizmetlerin aksadığının ve bu durumun halkınsağlığı, huzur ve esenliği ile kamu düzeni ve güvenliğini olumsuz etkilediğininvali veya ilgili bakanlığınca tespit edilmesi durumunda, vali uygun sürevererek hizmet ve yatırımın gerçekleştirilmesini ister. Hizmet ve yatırımınverilen sürede gerçekleşmemesi hâlinde, vali söz konusu yatırım ve hizmetinildeki diğer kamu kurum ve kuruluşlarınca yerine getirilmesini isteyebileceğigibi yatırım izleme ve koordinasyon başkanlığı aracılığıyla da yerinegetirebilir. Kuralda ayrıca, bu durumda yapılan masrafların ne şekilde tahsiledileceğine ilişkin düzenlemelere de yer verilmiştir.

 Kuralda, mahallî idareler ya da belediye terimi yeralmamakta, "ildeki kamu kurum ve kuruluşları" ibaresineyer verilmektedir. Metinde geçen ildeki kamu kurum ve kuruluşları ibaresi,genel bir hüküm niteliğindedir. Belediyelerle ilgili hizmetlerde aksama olmasıhâlinde merkezî idarenin yapacağı işlemleri öngören daha özel bir düzenlemeniteliğindeki 5393 sayılı Kanun'un 57. maddesi hükmü ile maddeye ilişkingerekçede Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlıklarının "Merkeziidarenin taşrada yürüttüğü işlerle ilgili olarak" kurulduğununifade edilmiş olması hususu bir bütün olarak değerlendirildiğinde kuralın,mahallî idareleri kapsamadığı ve buna bağlı olarak da Anayasa'nın 127.maddesiyle çelişen bir yönünün bulunmadığı açıktır.

 Kaldı ki, belediyelerin de bir kamu tüzel kişiliğine sahipolmaları ve genel manada Türkiye Cumhuriyeti idaresinin yerinden yönetimkuruluşu olmaları nedeniyle kuralda geçen kamu kurum ve kuruluşları ibaresininbelediyeleri de kapsadığı kabul edilse bile kuralın, Anayasa'ya aykırı birtarafı yoktur. Zira, mahallî idarelere ilişkin vesayet denetimini düzenleyenAnayasa'nın 127. maddesinin beşinci fıkrasında merkezî idarenin idari vesayetyetkisinin "kanunda belirtilen esas ve usuller dairesinde" olacağıbelirtilmek suretiyle idari vesayet yetkisinin kullanımı konusunda yasamaorganına takdir yetkisi tanınmıştır. Anayasa'nın idari vesayet yetkisinin usulve esaslarının kanunla yapılması gerektiğini buyurmasının temel nedenininidarenin keyfi müdahaleler yoluyla mahallî idarelerin özerkliğinin ihlaledilmesinin önüne geçilmesi fikrinin olduğu açıktır.

Dava konusu kuralda, valinin idari vesayet yetkisinin konusu veyetkiyi kullanma biçimine ilişkin hususların belirtildiği ve böyleceAnayasa'nın 127. maddesinde öngörülen usul ve esaslara kanunda açıkça yerverildiği görülmektedir. Kural uyarınca, valinin söz konusu yetkisinikullanabilmesi için aksadığı iddia edilen yatırım ve hizmetin öncelikle ildekikamu kurum ve kuruluşlarınca yürütülmesi gereken yatırım ve hizmetlerden olmasıgerekmektedir. Kural, hizmetin aksamasını yeterli görmemekte bu aksaklığıhalkın sağlığı, huzur ve esenliği ile kamu düzeni ve güvenliğini olumsuzetkilediğinin de vali veya ilgili bakanlıkça tespit edilmesini aramaktadır.Böyle bir durumda, vali uygun süre vererek öncelikle hizmet ve yatırımdaaksaklığın yapıldığı ilgili kamu kurum ve kuruluşundan hizmet ve yatırımıngerçekleştirilmesini isteyecektir. Hizmet ve yatırımın verilen süredegerçekleşmemesi hâlinde, vali bu yetkisini kullanabilecektir. Valinin yapacağıbu işlemlere karşı idari yargı yoluna başvurulabileceği tabiidir.

Diğer taraftan, dava dilekçesinde değinilmemekle birlikte, kuraldadüzenlenen yetkinin "ikame bir yetki" olduğu vebunun mahallî idarelerin idari özerkliğine müdahale niteliğini taşıyıptaşımadığı sorunu üzerinde de durmak gerekmektedir.

Anayasa'nın 127. maddesinin beşinci fıkrasında merkezî idarenin,mahallî idareler üzerinde, mahallî hizmetlerin idarenin bütünlüğü ilkesineuygun şekilde yürütülmesi, kamu görevlerinde birliğin sağlanması, toplumyararının korunması ve mahallî ihtiyaçların gereği gibi karşılanması amacıylakanunda belirtilen esas ve usuller dairesinde idari vesayet yetkisine sahipolduğu belirtilmektedir.

İdari vesayet yetkisi, hiyerarşik denetimde olduğu gibi genel biryetki olmayıp, kanunla çerçevesi çizilen sınırlar içerisinde kullanılmasıgereken istisnai bir yetkidir. İstisnailik ve kanunilik idari vesayetin enbelirgin iki temel özelliğidir. Bu bağlamda vesayet yetkisi mutlak birkullanım zorunluluğunu da içermez. Anayasa'da belirtilen amaç ve çerçeve içindekalmak koşuluyla bu yetkinin kapsam ve sınırını belirleme yetkisi kanunkoyucuya aittir.

Vesayet makamlarınca bu yetki yerinden yönetim kuruluşununişlemlerini iptal, onama, erteleme, izin verme, tekrar görüşülmesini isteme,düzeltme şeklinde kullanılabileceği gibi bunların organlarının kararlarınakarşı idari yargı mercilerinde dava açma yetkisi şeklinde de kullanılabilir.Buna karşılık vesayet yetkisi kural olarak merkezî idareye, yerinden yönetimkuruluşları yerine geçerek icrai karar alma yetkisi vermez. Ancak, AnayasaMahkemesi kararlarında da vurgulandığı gibi yerinden yönetim kuruluşlarınınkanunla kendilerine verilen görevleri hiç yapmaması veya kanunun öngördüğüşekilde yapmaması gibi kamu yararının zorunlu kıldığı durumlarda kanunlaöngörülmek kaydıyla, merkezî idareye yerinden yönetim kuruluşunun yerinegeçerek karar alma yetkisi tanınabilir.

Dava konusu kural uyarınca merkezî idareye tanınan ikameyetkisinin kuralda sınırlı olarak belirtilen koşullara bağlı tutulduğu ve bukoşulların meşru amaç kapsamında değerlendirilebileceği açıktır. Diğer taraftankuralda valinin ikame yetkisini kullanabilmesi için öncelikle tespit ettiğiaksaklıkların giderilmesini uygun süre içinde idari birimden istemesigerektiği, ancak verilen süre içinde bu aksaklıkların giderilmemesi durumundabu yetkisini kullanabileceğinin ifade edilmesi karşısında dava konusu kuralda,Anayasa'nın 127. maddesine aykırılık bulunmamaktadır.

J- Kanun'un Geçici 1. Maddesinin (27) Numaralı Fıkrasınınİncelenmesi

Dava dilekçesinde, yol harcamalarına katılma payının mali biryükümlülük olduğu, söz konusu mali yükümlülüğün kanunla konulması, kaldırılmasıveya değiştirilmesi gerektiği hâlde kuralla yapılan düzenlemeyle söz konusukatılma payının belediye meclis kararıyla alınmayabileceğinin öngörüldüğübelirtilerek kuralın, Anayasa'nın 73. maddesine aykırı olduğu ilerisürülmüştür.

6216 sayılı Kanun'un 43. maddesi uyarınca, dava konusu kuralilgisi nedeniyle Anayasa'nın 2. maddesi yönünden de incelenmiştir.

Kanun'un dava konusu edilmeyen 28. maddesiyle, 2464 sayılıKanun'un 86. maddesinin birinci fıkrasının birinci cümlesinde yapılandeğişiklikle, yol harcamalarına katılma paylarının belediye meclis kararıylaalınabileceği hükmü getirilmiş, dava konusu kuralda ise Kanun'un yürürlüğegirdiği tarihten önce tarh edilmemiş söz konusu katılma paylarının belediyemeclis kararıyla alınmayabileceği hükme bağlanmıştır.

Dava konusu kuralda düzenlenen ve belediyelerin vatandaşlaragötürdükleri hizmetler için sadece o hizmetten yararlanacak olanlardan talepettikleri harcamalara katılma payı, Anayasa Mahkemesinin 24.11.1987 günlü,E.1987/19, K.1987/31 sayılı kararında da belirtildiği üzere, Anayasa'nın 73.maddesinin üçüncü fıkrası kapsamında resim benzeri bir mali yükümlülük olupvergi ve harçlarda olduğu gibi zor unsuruna dayanan bir kamu geliri niteliğindeolduğundan, anılan Anayasa kuralı uyarınca kanunla konulur, değiştirilir veyakaldırılır.

Anayasa'nın 2. maddesinde yer alan hukuk devletinin temelilkelerinden biri "belirlilik ilkesi"dir. Bu ilkeye göre,yasal düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamayave kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır ve uygulanabilir olması,ayrıca kamu otoritelerinin keyfi uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesigerekir.

Dava konusu kuralla, belediye gelirleri arasında yer alan yolharcamaları katılma payının alınıp alınmaması hususunda belediyemeclislerine geniş bir takdir yetkisi verilmektedir. Kuralda, belediyemeclislerinin takdir yetkilerini hangi ölçütler çerçevesinde kullanacağınailişkin bir belirlemede bulunulmamıştır. Dolayısıyla, harcamalara katılmapayının alınıp alınmayacağı hususunun ilgilikişilerce önceden bilinebilir ve öngörülebilir olduğu söylenemez. Bu durumdabelediye meclislerine keyfi yorumve uygulamalarda bulunma yetkisini veren kuralın hukuk devleti ilkesine aykırıolduğu açıktır.

Açıklanan nedenlerle, dava konusukural Anayasa'nın 2. maddesine aykırıdır. İptali gerekir.

Kural, Anayasa'nın 2. maddesine aykırı bulunarak iptaledildiğinden Anayasa'nın 73. maddesi yönünden ayrıca inceleme yapılmasına gerekgörülmemiştir.

K- Kanun'un Geçici 2. Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasınınİncelenmesi

 

Dava dilekçesinde, kuralla getirilen düzenlemenin gerçekamacının "idari yargı yolunun kapatılarak söz konusu beldebelediyelerini tarihsel, turistik, coğrafi özelliklerini dikkate almadanortadan kaldırmak" olması nedeniyle kuralın kamu yararı amacıylayasalaştırılmadığı, tüzel kişilikleri kaldırılan belediyelerde referandumöngörülmeden yerelliğin ortadan kaldırıldığı, daha önce Anayasa Mahkemesinceverilen kararda yer verilen "Bakanlar Kurulu kararı ile ilanedilmiş turizm bölge, alan ve merkezleri ve kültür ve turizm koruma ve gelişimbölgeleri" kapsamında kalanlar ile "Bayındırlık veİskân Bakanlığı'nca saptanan 2008 yılı turizm öncelikli yöreler"listesindeyer alan belde belediyelerinin dikkate alınmaksızın düzenleme yapıldığıbelirtilerek kuralın, Anayasa'nın 2., 11., 63., 90., 126., 127. ve 153.maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

Dava konusu kuralda, Türkiye İstatistik Kurumu tarafından tespitedilen 2011 yılı adrese dayalı nüfus sayım sonuçlarına göre nüfusu 2.000'in altındaolan ekli (27) sayılı listedeki adları yazılı belediyelerin tüzelkişiliklerinin ilk mahallî idareler genel seçiminden geçerli olmak üzerekaldırılarak bu belediyelerin köye dönüştürüldüğü hükmü yer almaktadır. Bunagöre, Kanun'a ekli (27) sayılı listede yer alan 559 belediye ilk mahallîidareler seçiminden sonra geçerli olmak üzere köye dönüştürülmüştür. Ancak,maddenin (5) numaralı fıkrasının son cümlesinde yer alan "Ekli(27) sayılı listede yer almakla birlikte, bu Kanunun yayımlandığı tarihe kadar5393 sayılı Kanunun 8 inci maddesine uygun olarak birleşme veya katılma yoluylanüfusunu 2.000'in üzerine çıkaran belediyelerin tüzel kişiliklerikorunur." biçimindeki kuralla dava konusu olan (1) numaralıfıkraya istisna getirilmiş ve Kanun'un yayımlandığı tarihe kadar birleşme veyakatılma yoluyla nüfusunu 2.000'in üzerine çıkaran belediyelerin tüzelkişiliklerinin korunacağı hükmüne yer verilmiştir.

Daha önceki bölümlerde belirtildiği üzere, kanunun kamu yararınıgerçekleştirip gerçekleştirmediği veya ülke gereksinimlerine uygun olupolmadığı bir  tercih sorunudur ve kanun koyucunun takdirine aittir.

Nüfusu 2000'in altında kalan belediyelerin borç yükü altında işyapamaz durumda bulundukları, belli bir coğrafi alanda hizmet üretme kapasitesive yeterli mali kaynaktan yoksun çok sayıda belediyenin yetkili olmasınınortaya çıkardığı sorunlar dikkate alındığında, dava konusu kuralın Anayasa'nın127. maddesiyle yerel yönetimlere yüklenen kamusal hizmetlerin etkin biçimdeyerine getirilmesini, bir taraftan da merkezî yönetim kuruluşları bakımından,merkezî idare hizmetlerinin sağlıklı bir biçimde yürütülmesini teminedebilecek, kamu kaynaklarının israf edilmeden etkin ve verimli kullanılmasınısağlayacak uygun idari büyüklüğün oluşturulması amacıyla, bir başka ifadeylekamu yararı düşüncesiyle yasalaştırıldığı anlaşılmaktadır.

Dava dilekçesinde, nüfusu 2000'in altına düşen belediyelerin, 5393sayılı Kanun'da öngörülen idari yönteme uyulmayarak Kanunla köyedönüştürülmeleri  nedeniyle, söz konusu belediyeler ile buralarda yaşayanyurttaşların bu konuya ilişkin dava haklarının ellerinden alındığı, bunun daAnayasa'ya aykırı olduğu ileri sürülmüş ise de, bir yasa kuralı, bir başka yasakuralına göre ve onun varlığı ya da yokluğu gözetilerek değil, ancak ilgiliAnayasa kuralına göre değerlendirilerek denetleneceğinden ve kanun yapmak,değiştirmek, kanunu yürürlükten kaldırmak ve yerindeliği takdir etmek kanunkoyucunun yetkisi içinde olduğundan, kanunlar arasındaki uyum ve uygunluk dakanun koyucu tarafından gözetilmesi gereken hususlardandır.

Diğer taraftan, kanun koyucu, kamu hizmetinin gereklerini, kamuyararını ve Anayasa'nın 67. maddesindeki koşullar çerçevesinde yapılanseçimlerle oluşan yöre halkının beş yılla sınırlı iradesini gözetmek koşuluyla,ölçek sorununu dikkate alarak, daha etkin ve verimli bir kamusal hizmetsağlamak amacıyla, bir belediyenin ya da köyün tüzel kişiliğini kaldırabilir,belediyeyi köye, köyü belediyeye dönüştürebilir, bir belediye veya köyü birbaşka belediye sınırlarına mahalle olarak katabilir. Bunu kanunla yapabileceğigibi esas ve usullerini kanunda göstermek koşuluyla idari işlemle yapılmasınada olanak tanıyabilir.

Bu nedenle, nüfusu 2000'in altına düşen belediyelerin tüzelkişiliklerinin sona erdirilerek köye dönüştürülmelerinde, 5393 sayılı Kanun'dayer alan yönteme istisna getirilerek, olağan prosedür yerine  listehâlinde sayma suretiyle doğrudan kanun çıkarma yolunun benimsenmesi kanunkoyucunun takdir yetkisi içinde kaldığından, bu durumun Anayasa'nın 2.maddesine aykırı bir yönü yoktur.

Kaldı ki, dava konusu kuralla, tüzel kişiliği kaldırılanbelediyelerin ilk mahallî idareler genel seçimine kadar tüzel kişiliklerinindevam edeceği hükme bağlanmak suretiyle, Anayasa'nın 67. ve 127. maddesininüçüncü fıkrası gereğince beş yıllık seçim dönemi için ortaya çıkan yörehalkının iradesinin dönem sonuna kadar geçerliliğine dokunulmadığı gibi yeniseçim döneminde tüzel kişiliği kaldırılarak köye dönüştürülen belediye halkınınyeni seçim döneminde yine yerinden yönetim birimi olan köy tüzel kişiliğininorganlarını oluşturmak üzere seçim hakkını kullanmasına olanak tanınmıştır.

Öte yandan, Avrupa Yerel Yönetim Özerklik Şartının anayasallıkincelemesinde ölçü norm olarak kullanılamayacağı açık olmakla birlikte, davakonusu kuralın söz konusu Şart'a aykırı bir yönü de bulunmamaktadır. Zira,anılan Şart'ın "Yerel Yönetim Sınırlarının Korunması" başlıklı5. maddesinde "Yerel yönetimlerin sınırlarında, mevzuatınelverdiği durumlarda ve mümkünse bir referandum yoluyla ilgili yereltopluluklara önceden danışılmadan değişiklik yapılamaz." biçimindekihüküm dikkate alındığında, maddede yerel yönetimlerin sınırlarınındeğiştirilmesinde referanduma başvurulmasının zorunlu olmadığı, mevzuatınelvermesi ve mümkün olması koşuluna bağlı tutulduğu görülmektedir.

Açıklanan nedenlerle, dava konusu kural Anayasa'nın 2. ve127. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.

 Kuralın Anayasa'nın 11., 63., 90., 126. ve 153. maddeleriyledoğrudan bir ilgisi görülmemiştir.

Zühtü ARSLAN bu görüşe Anayasa'nın 153. maddesi yönünden farklıgerekçeyle katılmıştır.

Haşim KILIÇ, Serruh KALELİ, Mehmet ERTEN, Serdar ÖZGÜLDÜR, OsmanAlifeyyaz PAKSÜT, Zehra Ayla PERKTAŞ ve Recep KÖMÜRCÜ bu görüşe Anayasa'nın 63.ve 153. maddeleri yönünden katılmamışlardır.

V- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ

12.11.2012 günlü, 6360 sayılı On Üç (6447 sayılı Kanunile "On Dört" olarak değiştirilen) İlde Büyükşehir Belediyesi veYirmi Altı (6447 sayılı Kanun ile "Yirmi Yedi" olarak değiştirilen)İlçe Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde DeğişiklikYapılmasına Dair Kanun'un;

A-Geçici 1. maddesinin (27) numaralı fıkrasının yürürlüğünündurdurulması isteminin koşulları oluşmadığından REDDİNE,

B- 1-  1. maddesinin;

a- (1) numaralı fıkrasında yer alan ".sınırları ilmülki sınırları olmak üzere." ibaresine,

b- (2), (3), (4) ve (5)  numaralı fıkralarına,

2-  2. maddesinin;

 a- (7) numaralı fıkrasına,

b- (37) numaralı fıkrasına (6447 sayılı Kanun ile (38) numaralıfıkra olarak değiştirilen),

c- (40) numaralı fıkrasına (6447 sayılı Kanun ile (41) numaralıfıkra olarak değiştirilen),

d- (41) numaralı fıkrasına (6447 sayılı Kanun ile (42) numaralıfıkra olarak değiştirilen),

3- 4. maddesiyle değiştirilen, 10.7.2004 günlü, 5216 sayılıBüyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 3. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendindeyer alan "Sınırları il mülki sınırı olan." ibaresine,

4- 6. maddesiyle değiştirilen 5216 sayılı Kanun'un 5. maddesine,

5- 34. maddesiyle, 14.2.1985 günlü, 3152 sayılı İçişleri BakanlığıTeşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun'a eklenen 28/A maddesinin birinci ve sonfıkralarına,

6- Geçici 2. maddesinin (1) numaralı fıkrasına,

yönelik iptal istemleri, 12.9.2013 günlü, E.2013/19, K.2013/100sayılı kararla reddedildiğinden, bu maddeye, fıkralara ve ibarelere ilişkinyürürlüğün durdurulması istemlerinin REDDİNE,

C- 17. maddesiyle, 3.7.2005 günlü, 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun14. maddesine eklenen ikinci fıkra hakkında, 12.9.2013 günlü, E.2013/19,K.2013/100 sayılı kararla karar verilmesine yer olmadığına karar verildiğinden,bu fıkraya ilişkin yürürlüğün durdurulması istemi hakkında KARAR VERİLMESİNEYER OLMADIĞINA,

12.9.2013 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

VI- SONUÇ

12.11.2012 günlü, 6360 sayılı On Üç (6447 sayılı Kanun ile "On Dört" olarakdeğiştirilen) İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Altı (6447 sayılı Kanun ile"Yirmi Yedi" olarak değiştirilen) İlçe Kurulması ile Bazı Kanun veKanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un;

A- 1- 1. maddesinin;

a- (1) numaralı fıkrasında yer alan ".sınırları ilmülki sınırları olmak üzere." ibaresinin,

b- (2), (3), (4) ve (5)  numaralı fıkralarının,

2-  2. maddesinin;

a- (7) numaralı fıkrasının,

b- (37) numaralı fıkrasının (6447 sayılı Kanun ile (38) numaralıfıkra olarak değiştirilen),

c- (40) numaralı fıkrasının (6447 sayılı Kanun ile (41) numaralıfıkra olarak değiştirilen),

d- (41) numaralı fıkrasının (6447 sayılı Kanun ile (42) numaralıfıkra olarak değiştirilen),

3- 4. maddesiyle değiştirilen, 10.7.2004 günlü, 5216 sayılıBüyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 3. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendindeyer alan "Sınırları il mülki sınırı olan." ibaresinin,

4-  6. maddesiyle değiştirilen 5216 sayılı Kanun'un 5.maddesinin,

Anayasa'ya aykırı olmadıklarına ve bu maddeye, fıkralara veibarelere ilişkin iptal istemlerinin REDDİNE, Mehmet ERTEN, OsmanAlifeyyaz PAKSÜT ile Zehra Ayla PERKTAŞ'ın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,

B- 17. maddesiyle, 3.7.2005 günlü, 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun14. maddesine eklenen ikinci fıkra, 12.7.2013 günlü, 6495 sayılı Bazı Kanun veKanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 100.maddesiyle değiştirildiğinden, konusu kalmayan bu fıkraya ilişkin iptalistemi hakkında KARAR VERİLMESİNE YER OLMADIĞINA, OYBİRLİĞİYLE,

C- 34. maddesiyle, 14.2.1985 günlü, 3152sayılı İçişleri Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun'a eklenen 28/Amaddesinin birinci ve son fıkralarınınAnayasa'ya aykırı olmadıklarına ve iptalistemlerinin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,

D- Geçici 1. maddesinin (27) numaralı fıkrasının Anayasa'ya aykırıolduğuna ve İPTALİNE, OYBİRLİĞİYLE,

E- Geçici 2. maddesinin (1) numaralı fıkrasının Anayasa'ya aykırıolmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, Haşim KILIÇ, Serruh KALELİ, MehmetERTEN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Zehra Ayla PERKTAŞ ile RecepKÖMÜRCÜ'nün karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,

12.9.2013 gününde karar verildi.

 

Başkan

Haşim KILIÇ

Başkanvekili

Serruh KALELİ

Başkanvekili

Alparslan ALTAN

 

 

 

Üye

Mehmet ERTEN

Üye

Serdar ÖZGÜLDÜR

Üye

Osman Alifeyyaz PAKSÜT

 

 

 

Üye

Zehra Ayla PERKTAŞ

Üye

Recep KÖMÜRCÜ

Üye

Burhan ÜSTÜN

 

 

 

Üye

Engin YILDIRIM

Üye

Nuri NECİPOĞLU

Üye

Hicabi DURSUN

 

 

 

Üye

Celal Mümtaz AKINCI

Üye

Erdal TERCAN

Üye

Muammer TOPAL

 

 

 

Üye

Zühtü ARSLAN

Üye

M. Emin KUZ

 

 

 

KARŞIOY GEREKÇESİ 

12.11.2012 tarih ve 6360 sayılı "On Üç İlde BüyükşehirBelediyesi ve Yirmi Altı İlçe Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun HükmündeKararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun"un iptal istemine konuGeçici 2. maddesinin (1) numaralı fıkrasında "Türkiye İstatistik Kurumutarafından tespit edilen 2011 yılı Adrese Dayalı Nüfus Sayım sonuçlarına görenüfusu 2000'in altında olan ekli (27) sayılı listedeki adları yazılıbelediyelerin tüzel kişilikleri ilk mahalli idareler genel seçiminden geçerliolmak üzere kaldırılarak bu belediyeler köye dönüştürülmüştür."denilmektedir.

Evvelce, 6.3.2008 tarih ve 5747 sayılı "Büyükşehir BelediyesiSınırları İçerisinde İlçe Kurulması ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması HakkındaKanun"un Geçici 1. maddesinin (1) numaralı fıkrası ile "Ekli (44)sayılı listede adları yazılı belediyelerin tüzel kişilikleri, ilk genel mahalliidareler seçiminden geçerli olmak üzere kaldırılarak köyedönüştürülmüştür." şeklinde öngörülen yasal düzenleme, bir iptal davasınakonu olmuş ve Anayasa Mahkemesi 31.10.2008 tarih ve E.2008/34, K.2008/153sayılı kararı ile (R.G. 6.12.2008, Sayı:27076) anılan kural, Yasa'ya ekli 44sayılı listede gösterilen belediyelerden "Kültür ve Turizm Bakanlığınınönerisi ve Bakanlar Kurulu kararı ile ilan edilmiş turizm bölge, alan vemerkezleri ve kültür ve turizm koruma ve gelişim bölgeleri" kapsamındakalanlar ile "Bayındırlık ve İskan Bakanlığınca saptanan 2008 yılı turizmöncelikli yöreler" listesinde yer alanlar yönünden Anayasa'ya aykırıbulunarak iptal edilmiştir.

Anayasa Mahkemesi, iptal kararını şu gerekçeye dayandırmıştır:

". Anayasa'nın 63. maddesinde, Devlet'in tarih, kültür vetabiat varlıklarının ve değerlerinin korunmasını sağlayacağı, bu amaçladestekleyici ve teşvik edici tedbirleri alacağı, 2634 sayılı Turizmi TeşvikKanununun 3. maddesinde, Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgelerinin,tarihi ve kültürel değerlerin yoğun olarak yer aldığı ve/veya turizmpotansiyelinin yüksek olduğu yöreleri korumak, kullanmak, sektörel kalkınmayıve planlı gelişimi sağlamak amacıyla değerlendirmek üzere sınırları Bakanlığınönerisi ve Bakanlar Kurulu kararıyla tespit ve ilan edilen bölgeler olduğu,turizm merkezlerinin de, kültür ve turizm koruma ve gelişim bölgeleri içindeveya dışında, öncelikle geliştirilmesi öngörülen, yeri, mevkii ve sınırlarıBakanlığın önerisi ve Bakanlar Kurulu kararıyla tespit ve ilan edilen, turizmhareketleri ve faaliyetleri yönünden önem taşıyan yerler veya bölümler olduğubelirtilmiştir. Nüfus yoğunluğuna bağlı olarak, yerel ihtiyaçlarınkarşılanmasında köy, belediyelere göre daha alt düzey bir yerel yönetimkuruluşu olduğundan, mahalli ihtiyaçların gereği gibi karşılanması bakımından kamuyararı gereğince, Yasa'ya ekli 44 sayılı listede gösterilen belediyelerden,sınırları itibariyle "Kültür ve Turizm Bakanlığının önerisi ve BakanlarKurulu kararı ile ilan edilmiş turizm bölge, alan ve merkezleri ve kültürturizm koruma ve gelişim bölgeleri" kapsamında kalanlar ile"Bayındırlık ve İskan Bakanlığınca saptanan 2008 yılı turizm öncelikliyöreler" listesinde yer alan tüzel kişiliklerinde değişiklik yapılmadanönce, bu beldelerin coğrafi, ekonomik, sosyal, tarihsel, kültürel ve kimlikselözelliklerinin incelenmesi, özellikle yılın belli dönemlerinde hizmetverdikleri nüfusun, kayıtlı nüfuslarının çok üzerine çıktığının ve bu nüfusasunulacak hizmetin nitelik ve niceliğinin gözetilmesi gerekmektedir. İptaliistenen kuralla, sınırları itibarıyla anılan  bölgelerde bulunan beldebelediyelerinden, nüfusunun 2000'in altına düştüğü belirlenenlerin tüzelkişiliklerinin, anılan hususlar üzerinde durulmaksızın köye dönüştürüldüğüanlaşıldığından, Geçici 1. maddenin (1) numaralı fıkrası, Yasa'ya ekli 44sayılı listede gösterilen belediyelerden, sınırları itibarıyla "Kültür veTurizm Bakanlığının önerisi ve Bakanlar Kurulu kararı ile  ilan edilmişturizm bölge, alan ve merkezleri ve kültür turizm koruma ve gelişimbölgeleri" kapsamında kalanlar ile "Bayındırlık ve İskan Bakanlığıncasaptanan 2008 yılı turizm öncelikli yöreler" listesinde yer alanlaryönünden Anayasa'nın 2., 63. ve 127. maddelerine göre aykırıdır. İptaligerekir."

Anayasa Mahkemesinin sözkonusu iptal kararı ve gerekçesindekiaçıklığa rağmen, 6360 sayılı Kanun'un iptal istemine konu Geçici 2. maddenin(1) numaralı fıkrası ile yapılan düzenlemede bu lazımeye riayet edilmemiş veherhangi bir ayırım gözetilmeksizin, nüfusu 2000'in altında olan ekli (27)sayılı listedeki adları yazılı belediyelerin tüzel kişilikleri kaldırılarak,ilk mahalli idareler genel seçiminden geçerli olmak üzere bu belediyeler köyedönüştürülmüştür.

Anayasa Mahkemesinin sözkonusu iptal kararı doğrultusunda, Çevreve Şehircilik Bakanlığının (eski Bayındırlık ve İskan Bakanlığı) 2012 YılıTurizm öncelikli Yöre Belediyeleri Listesi (Toplam 229 adet) ile yine Kültür veTurizm Bakanlığının önerisi ile Bakanlar Kurulu kararı ile ilan edilmiş ve 2012Yılı itibarıyla toplam 268 adet olduğu  dosyada yer alan belgelerdeanlaşılan turizm bölge, alan ve merkezleri ile kültür turizm koruma ve gelişimbölgeleri kapsamında kalan belediyelerin 6360 sayılı Kanun'a ekli (27) sayılılistede yer almamaları gerekirken; bu kapsamdaki belediyelerin de köy tüzelkişiliğine dönüştürülmesi Anayasa'nın 2., 63. ve 127. maddelerine açıkça aykırıdüşmektedir.

Açıklanan nedenlerle, işaret edilen Anayasa Mahkemesi kararıylaAnayasa'ya aykırılığı konusunda kuşku bulunmayan kuralın, belirtilenözellikteki belediyeler yönünden iptali gerektiği kanaatinevardığımızdan,  çoğunluğun aksi yöndeki kararına katılmıyoruz.

 

Başkan

Haşim KILIÇ

Başkanvekili

Serruh KALELİ

 

 

Üye

Serdar ÖZGÜLDÜR

Üye

Recep KÖMÜRCÜ

 

 

KARŞIOY GEREKÇESİ 

6360 sayılı Kanun'un;

I-) 1. maddesinin iptali istenen ve koyu renkle gösterilenibarenin de yer aldığı (1) fıkrası ile (2), (3), (4) ve (5) numaralıfıkralarında,

 (1) Aydın, Balıkesir, Denizli,Hatay, Malatya, Manisa, Kahramanmaraş, Mardin, Muğla, Tekirdağ, Trabzon,Şanlıurfa ve Van illerinde, sınırları il mülki sınırları olmak üzere aynıadla büyük şehir belediyesi kurulmuş ve bu illerin il belediyeleri büyük şehirbelediyesine dönüştürülmüştür.

(2) Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Diyarbakır, Eskişehir, Erzurum,Gaziantep, İzmir, Kayseri, Konya, Mersin, Sakarya ve Samsun büyükşehirbelediyelerinin sınırları il mülki sınırlarıdır.

(3) Birinci ve ikinci fıkrada sayılan illere bağlı ilçelerin mülkisınırları içerisinde yer alan köy ve belde belediyelerinin tüzel kişiliğikaldırılmış, köyler mahalle olarak, belediyeler ise belde ismiyle tek mahalleolarak bağlı bulundukları ilçenin belediyesine katılmıştır.

(4) İstanbul ve Kocaeli il mülki sınırları içerisinde bulunanköylerin tüzel kişiliği kaldırılarak bağlı bulundukları ilçe belediyesinemahalle olarak katılmıştır.

(5) Birinci, ikinci ve dördüncü fıkrada sayılan illerdeki il özelidarelerinin tüzel kişiliği kaldırılmıştır;

II-) 2. maddesinin iptali istenilen (7), (38), (41) ve (42)numaralı fıkralarında, 

(7) Hatay ilinde, ekli (6) sayılı listede belirtilenAntakya Belediyesinin mahalleleri merkez olmak üzere, aynı listede yer alanköyler ve belediyelerden oluşan Defne ilçesi ve aynı adla belediye kurulmuştur.

(38)- (37) İstanbulilinde, Şişli ilçesine bağlı Ayazağa, Maslak ve Huzur mahalleleri Sarıyerilçesine bağlanarak Sarıyer Belediyesine katılmıştır.

 (41)- (40) Ankara ilinde,Yenimahalle ilçesine bağlı Dodurga ve Alacaatlı mahallelerinin çevre yoludışında kalan kısımları Şehitali Mahallesi ile birleştirilmiştir. Şehitali,Aşağıyurtçu, Yukarıyurtçu, Ballıkuyumcu ve Fevziye mahalleleri, Etimesgut ilçesınırlarına dâhil edilerek, Etimesgut Belediyesine katılmıştır.

 (42)- (41) Ankara ilinde,Yenimahalle ilçesine bağlı Dodurga ve Alacaatlı mahallelerinin çevre yoluiçinde kalan kısmı ile Çayyolu, A. Taner Kışlalı, Ümit, Koru, Konutkent veYaşamkent mahalleleri, Çankaya ilçe sınırlarına dâhil edilerek, ÇankayaBelediyesine katılmıştır;

III-) 4. maddesinin iptali istenilen ve koyu renkle gösterilenibarenin de yer aldığı (a) bendinde,

(a) Büyükşehir belediyesi: Sınırları il mülki sınırıolan ve sınırları içerisindeki ilçe belediyeleri arasındakoordinasyonu sağlayan; idarî ve malî özerkliğe sahip olarak kanunlarla verilengörev ve sorumlulukları yerine getiren, yetkileri kullanan; karar organıseçmenler tarafından seçilerek oluşturulan kamu tüzel kişisini;

IV-) 6. maddesi ile değiştirilen 5216 sayılı Kanun'un 5.maddesinde,

 Büyükşehir belediyelerinin sınırları, il mülki sınırlarıdır.İlçe belediyelerinin sınırları, bu ilçelerin mülki sınırlarıdır;.

V-) Geçici 1. maddesinin (27) numaralıfıkrasında,

(27) Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten önceyolların inşa, tamir ve genişletilmesi nedeniyle 2464 sayılı Kanunun 86 ncımaddesi uyarınca tarh edilmemiş harcamalara katılma payları belediye meclisikararıyla alınmayabilir;

VI-) Geçici 2. maddesinin (1) numaralı fıkrasında,

(1) Türkiye İstatistik Kurumu tarafından tespit edilen2011 yılı Adrese Dayalı Nüfus Sayım sonuçlarına göre nüfusu 2.000'in altındaolan ekli (27) sayılı listedeki adları yazılı belediyelerin tüzel kişilikleriilk mahalli idareler genel seçiminden geçerli olmak üzere kaldırılarak bubelediyeler köye dönüştürülmüştür;

denilmektedir.

A-) 1. Maddenin İptali İstenen İbarenin de Yer Aldığı(1) Numaralı Fıkrasının (2), (3), (4), (5) Numaralı Fıkralarının, 4. Maddenina) Bendindeki İbarenin ve 6. Maddenin İncelenmesi:

6360 sayılı Kanun'un 1. maddesinde yer alan ve iptali istenilendüzenlemeler uyarınca, yeni kurulan 13 büyük şehir belediyesi ile daha öncekurulan 16 büyük şehir belediyesinin sınırları il mülki sınırları olarakbelirlenmiş, büyük şehir belediyelerinin sınırları içinde kalan köy ve beldebelediyelerinin tüzel kişilikleri kaldırılarak köyler mahalle, belediyeler isebelde ismiyle tek mahalle olarak bağlı bulundukları ilçenin belediyesinekatılmış, ayrıca büyük şehir belediyesi bulunan illerdeki il özel idarelerinintüzelkişilikleri de kaldırılmıştır.

Anayasa'nın mahalli idareleri düzenleyen 127. maddesinin birinci,ikinci fıkraları ile üçüncü fıkranın son cümlesi şöyledir;

"Mahallî idareler; il, belediye veya köy halkının mahallîmüşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kuruluş esasları kanunlabelirtilen ve karar organları, gene kanunda gösterilen, seçmenler tarafındanseçilerek oluşturulan kamu tüzelkişileridir."  

"Mahallî idarelerin kuruluş ve görevleri ile yetkileri, yerindenyönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir."

"Kanun, büyük yerleşim merkezleri için özelyönetim biçimleri getirebilir."

Maddede yer alan il (özel idaresi), belediye veya köyile büyük yerleşim merkezleri için özel yönetim biçimleri olarak öngörülenmahalli idarelerin varlık nedeni, mahalli müşterek ihtiyaçların yerindenyönetim ilkesine uygun olarak karşılanmasını sağlamak içindir.

Anayasa'da mahalli müşterek ihtiyaçların neler olduğu ve buihtiyaçların hangi mahalli idare birimince yerine getirileceğibelirtilmediği gibi büyük yerleşim merkezleri için getirilmesi öngörülen özelyönetim biçimlerinin sınırlarının nasıl belirleneceğine ilişkin bir ölçü degetirilmemiş ve bu konuların düzenlenmesi yasa koyucunun takdirine bırakılmışise de yasa koyucunun, mahalli idarelerin özerkliği ilkesini, yerinden yönetimilkesini, mahalli müşterek ihtiyaçları ve bu ihtiyaçların müştereklik nispetiile ölçek sorununu, büyük yerleşim merkezleri için öngörülen özelyönetim biçimleri için de bunlara ek olarak il, ilçe, köy gibi halkın bir aradayaşadığı, nüfusun çok yoğun ve evlerin birbirlerine çok yakın olduğu yerleşimyerleri olmasını gözetmesi ve bu anayasal sınırlar içinde kamu yararını dagözeterek bu takdirini kullanması gerekir.

6360 sayılı Kanun, büyük şehir belediyesi yapılan illerde ilintoplam nüfusunu ölçü olarak almış ve büyük şehir belediye sınırlarını ilinmülki sınırları olarak kabul etmiştir. Büyük şehirlerin alanlarının büyüklüğü,coğrafi yapılarının farklılığı, yerleşim yerlerinin nitelikleri. ilin mülkisınırları içinde birbirinden dağınık ulaşımı güç ilçe merkezleri, köyler vediğer yerleşim birimleri ile yerleşim için uygun olmayan dağlar, kayalıklar,göller, ormanlar gibi durumların varlığı dikkate alınmamıştır.

İptali istenilen kurallar ile il mülki sınırları büyük şehirbelediye sınırı olarak kabul edilen büyük şehir belediyelerinin hepsi, genişbir alanı işgal eden, bir takım coğrafi engelleri olan, uzaklık gibi nedenlerlemerkezden kopuk mahalli müşterek ihtiyaçları karşılanamayacak kadar dağınıkkonumda bulunan yerleşim yerleri durumundadır. Bu tür yerleşim yerlerininAnayasa'nın 127. maddesinin birinci fıkrasında sayılan mahalli idarelerbirimlerine bir istisna olarak getirilen büyük yerleşim merkezleri içinde kabuletmek mümkün değildir.

Nitekim Anayasa Mahkemesi 25.1.2007 günlü, E. 2004/79, K. 2007/7sayılı kararında, "Kanun, büyük yerleşim merkezleri için özelyönetim biçimleri getirebilir" biçimindeki kural için büyük şehirkurulmasında nüfus kriteri, hizmetin gerekleri ile ekonomik ve coğrafişartların belirleyici olduğunu belirtmiştir. Kararda büyük şehir belediyesınırlarını belirleme yetkisinin yasa koyucuya ait olduğu ifade edilirken, buyetkinin kullanılmasında büyük yerleşim yerleri için aranan merkeze yakınlık,nüfus kriteri, hizmetin gerekleri ile ekonomik ve coğrafi şartlar gibinedenlerin de büyük şehir belediyesi olmanın ayrılmaz bir parçası olan, büyükşehir belediye sınırlarının belirlenmesinde de  dikkate alınacağınıdolaylı olarak varsaymıştır.

Söz konusu kararda, İstanbul ve Kocaeli'nin toprak büyüklüğü,barındırdıkları nüfus ve bunun dağılımı ile coğrafi yapısı birliktedeğerlendirilmiş ve bu yerler için mahalli müşterek ihtiyaçların il sınırlarıiçerisini ilgilendirdiği kabul edilerek Anayasa'ya aykırı bir yöngörülmemiştir.

İptali istenen kurallarda, bir ilin coğrafi özellikleri,nüfusları, büyük şehirlere yakınlıkları ve toprak büyüklükleri dikkatealınmadan toptan bir yaklaşımla il mülki sınırları büyük şehir belediye sınırlarıolarak kabul edilmiş, Anayasa Mahkemesinin kararında belirtilen ölçütlerdikkate alınmamıştır.

Diğer taraftan, Anayasa'nın 127. maddesinin üçüncü fıkrasındaöngörülen yönetim modeli istisnai bir yönetim biçimidir. Mahalli idare birimleriiçin asıl olan Anayasa'nın 127. maddesinin birinci fıkrasındaki il (özelidaresi), belediye ve köydür. İptali istenilen düzenlemeler, Anayasa'nın 127.maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan ve istisnai olarak uygulanacağı öngörülenbu kuralı genel kural haline getirmiştir.

Bu nedenlerle Anayasa'nın 127. maddesine aykırı olan 6360 sayılıKanun'un 1. maddesinin (1) fıkrasındaki "sınırları il mülkisınırları olmak üzere" ibaresi ile (2), (3), (4) fıkralarınınve (5) fıkrasının "Birinci, İkinci" sözcüklerinin,4. maddesinin a) bendindeki "Sınırları il mülki sınırı olanve" ibaresinin, 6. maddesi ile değiştirilen 5216 sayılıKanunun 5. maddesinin iptali gerekir.

B-) 2. Maddenin İptali İstenilen (7), (38), (41) ve (42)Numaralı Fıkraları ile Geçici 2. maddenin (1) numaralı fıkrasının İncelenmesi:

6360 sayılı Kanun'un 2. maddesinin (7), (38), (41) ve (42)numaralı fıkraları Anayasa Mahkemesinin 31.10.2008 günlü ve E.2008/34,K.2008/153 sayılı Resmi Gazete'nin 6.12.2008 -27076 sayılı baskısıylayayımlanan kararında dört üye tarafından kabul edilen muhalefet gerekçesindebelirtilen, Geçici 2. maddenin (1) numaralı fıkrasının ise Anayasa Mahkemesinin31.10.2008 günlü ve E.2008/34, K.2008/153 sayılı kararında 5747 sayılı Kanun'unGeçici 1. maddesinin (1) fıkrasının kimi belediyeler yönünden iptaline ilişkingerekçede ve dört üye tarafından kabul edilen muhalefet gerekçesinde belirtilennedenlerle Anayasa'ya aykırı olduklarından 2. maddenin (7), (38), (41) ve (42)numaralı fıkraları ile Geçici 2. maddenin (1) numaralı fıkrasının iptaligerekir.

C-) Geçici 1.Maddenin (27) Numaralı Fıkrasının İncelenmesi :

Geçici 1. maddenin (27) numaralı fıkrasının hukuk devletine aykırıolduğuna ilişkin iptal gerekçesine katılmakla birlikte, AnayasaMahkemesinin 19.05.2012-28297 Tarih-Sayılı Resmî Gazete'deyayımlanan  E. 2010/62, K. 2011/175 olan  29.12.2011 günlükararında belirtilen gerekçeler ile iptali istenilen kuralın Anayasa'nın 73.maddesine aykırı olduğu konusunun da iptal gerekçesinde yer alması gerekir.İptale ilişkin çoğunluk görüşüne bu ek gerekçeyle katılıyorum.

Yukarıda belirtilen gerekçeler uyarınca Anayasa'ya aykırı olan kurallarıniptali gerekir.

Üye

Mehmet ERTEN

 

 

 

 

KARŞIOY YAZISI

I- Yasa'nın 1. Maddesinin (1), (2), (3), (4) Ve (5) NumaralıFıkraları ile 4. ve 6.Maddelerinin Anayasa'ya Aykırılığı :

6360 sayılı On Üç İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Altı İlçeKurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde DeğişiklikYapılmasına Dair Kanun'un birinci maddesinin (1) numaralı fıkrası ile 13 ildeBüyükşehir belediyeleri kurulmuş ve bunların sınırları il mülki sınırı olaraktespit edilmiş, (2) numaralı fıkrası ile daha önceden Büyükşehir olan 14Büyükşehir belediyesinin sınırlarının il mülki sınırı olduğu belirtilmiş, (3)numaralı fıkrası ile 1. ve 2. fıkralarda bahse konu edilen illere bağlıilçelerin mülki sınırları içerisinde yer alan köy ve belde belediyelerinintüzel kişiliği kaldırılmış, köyler mahalle olarak, belediyeler ise beldeismiyle tek mahalle olarak bağlı bulundukları ilçenin belediyesinekatılmışlardır. Maddenin (4) numaralı fıkrası ile İstanbul ve Kocaeli il mülkisınırları içerisinde bulunan köylerin tüzel kişiliği kaldırılarak bağlıbulundukları ilçe belediyesine mahalle olarak katılmışlardır. (5) numaralıfıkra ile de birinci, ikinci ve dördüncü fıkralarda sayılan illerdeki il özelidarelerinin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Yasanın 4. maddesiyle 5216 sayılıBüyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 3. maddesinin (a) bendi değiştirilerekBüyükşehir belediyesi "sınırları il mülki sınırı olan" kamu tüzelkişisi şeklinde tanımlanmış, 6. maddesiyle 5216 sayılı Kanun'un 5. maddesideğiştirilerek Büyükşehir belediyelerin sınırlarının il mülki sınırı, ilçebelediyelerinin sınırlarının ise ilçe mülki sınırları olduğu esasıgetirilmiştir.

Yapılan düzenlemeler sonucunda il merkezine 150 - 200 kilometreyevaran uzaklıklardaki köyler il merkezi olan şehrin mahallesi haline getirilmiş,Büyükşehirlerde belediye sınırları, il sınırları ile özdeşleştirilmiştir. Bunagöre, arazide ve gerçek yaşam koşullarında her hangi bir farklılık olmadığıhalde pek çok yerleşim yerinin hukuki statüsü değiştirilmiş ve yapay birşekilde köyler mahalleye, ilerin meskun olmayan pek büyük arazileri debüyükşehire dönüştürülmüştür. Büyükşehirlerde il özel idarelerinin tüzelkişilikleri kaldırılmıştır.

Anayasa'nın 123. maddesinde idarenin kuruluş ve görevleriyle birbütün olduğu ve kanunla düzenleneceği, idarenin kuruluş ve görevlerininmerkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayandığı belirtilmiştir. 127.maddede, mahalli idarelerin, il, belediye veya köy halkının mahalli müşterekihtiyaçlarını karşılamak üzere kuruluş esasları kanunla belirtilen ve kararorganları, gene kanunda gösterilen, seçmenler tarafından seçilerek oluşturulankamu tüzelkişileri olduğu ifade edilmiştir.

İl, belediye ve köy akademisyenler veya yasama organlarıtarafından icat edilmiş kavramlar değildir. Tarihsel, kültürel, ekonomik vesiyasi sebeplerle ortaya çıkmış, somut ve nesnel olgulardır. 1961 Anayasası'nınmahalli idareleri düzenleyen 116. maddesinde il, belediye ve köy halkınınmüşterek mahalli ihtiyaçlarını karşılayan ve organları halk tarafından seçilenkamu tüzel kişileri olduğu ifade edilmekteydi. Maddenin gerekçesinde şöyledenilmiştir:

"Bu madde, mahalli idarelerin bünye ve mahiyetlerini genelolarak ifade etmektedir. 1876 Anayasasından beri yerleşmiş olan ve sosyolojikbir varlık kazanmış bulunan mahalli ünitelerimizde herhangi bir değişiklikyapmaya sebep görülmemiştir. Ancak, demokratik bir düzende mahalli idareleringeniş yetkilerle teçhiz edilmesi genel olarak kabul edilen bir esas olduğundan,mahalli idare organlarının seçimleri, Anayasada sağlam demokratik esaslarabağlanmış ve bunların merkezi idare ile olan bağlarının kanunla düzenlenmesilüzumu belirtilmiştir".  

 1924 Anayasası'nın 89. maddesinde de "Türkiyecoğrafi vaziyet ve iktisadi münasebet noktai nazarından vilayetlere, vilayetlerkazalara, kazalar nahiyelere münkasimdir (bölünmüştür) ve nahiyeler de kasabave köylerden terekküp eder" denilmiş, 90. maddesinde "vilayetlerleşehir, kasaba ve köylerin hükmi şahsiyeti haiz" olduğubelirtilmişti. Bu tarihsel gerçeklik doğrultusunda 1982 Anayasası'nın 127.maddesinin gerekçesinde "Bugüne kadar Anayasamızda yer almış olanmahalli idare birimleri, herhangi bir değişiklik yapılmadan, aynen kabuledilmiştir. Ancak, büyük yerleşim merkezleri için özel yönetim biçimlerigetirilebilmesine imkan tanınmıştır" denilmektedir. 1982Anayası'nın gerekçesinde 1924 Anayasası'nın mahalli idarelere ilişkinsisteminin aynen korunduğu belirtildiğinden, köylerin hükmi şahsiyete sahipolması esasının 1982 Anayasaınca da kabul edildiği anlaşılmaktadır. Osmanlıdevrinden Cumhuriyete, oradan da 1924, 1961 ve 1982 Anayasalarında yer alandüzenlemelerle günümüze kadar gelen idari yapılanmada mahalli idare temelbirimlerinin iller, kasaba ve şehirleri kapsayan belediyeler ve köyler olduğuaçıktır. Yasalar, bu gerçekliği yeni tanımlamalar koyarak veya statüleryaratarak yok edemezler, ancak halkın demokratik taleplerinin merkezi idare ileuyum içinde ve aksamadan yerine getirilmesi için Anayasa sınırları içindedüzenlemeler öngörebilirler. Anayasa il, belediye ve köy'ü mahalli idarelerolarak açıkça tespit etmiştir. Anayasa'da açıkça belirlenen mahalli idarebirimlerinden herhangi birini ortadan kaldırma konusunda yasa koyucunun takdirhakkı bulunmamaktadır. 

İller coğrafi duruma, ekonomik şartlara ve kamu hizmetleriningereklerine göre belirlenir veya kurulabilir. Belediyeler ise tarihsel,kültürel, askeri, dini vb. nedenlerle ortaya çıkan ve zaman içinde gelişmegösteren yerleşim yerlerinde yaşayan halkın ortak ihtiyaçlarını karşılamak içinkurulur. Bu nedenle il idaresi ile belediye arasında görev, sorumluluk veişlevsellik yönlerinden ayniyet bulunması gerekli olmadığı gibi olanaklı dadeğildir. Çünkü, büyük ölçüde kırsal alandan meydana gelen ildeki halkınmahalli müşterek ihtiyaçları ile şehir ve diğer yerleşim yerlerinde yaşayanhalkın mahalli müşterek ihtiyaçları farklıdır.

Mahalli idarelerin organlarının seçmenler tarafından oluşturulmasıesası Anayasa'nın 127. maddesinde yer almaktadır. İl özel idarelerininkaldırılarak, il halkının demokratik katılımını sağlayan il genel meclislerininyok edilmesi, köyde yaşayanlar dahil il halkının temsilinin ancak belediyemeclisi aracılığıyla gerçekleşebilecek olması, il hudutları içinde yaşayanhalkın il düzeyindeki müşterek ihtiyaçlarının dile getirilmesi ve bunlarailişkin kararlara katılımın büyükşehir belediyesi dışında herhangi birdemokratik yolla sağlanamaması, demokratik temsil ve katılımı genişletmemekte,aksine daraltmaktadır. Bu durum Anayasa'nın 127. maddesine aykırı olduğu kadar,maddenin yollamada bulunduğu seçme, seçilme ve siyasi faaliyette bulunmahakkını güvence altına alan 67. maddeye ve Türkiye Cumhuriyetinin demokratikbir hukuk devleti olduğunu belirten 2. maddeye aykırıdır.

Bu gerekçeler, köylerin tüzel kişiliklerinin ve halk tarafındanseçilerek oluşturulan karar organlarının yok edilmesi yönünden de aynengeçerlidir.

Bu nedenlere ilaveten, konu hakkında Prof. Dr. Kemal GÖZLER'inLegal Hukuk Dergisinin Şubat 2013 tarihli 122 sayısında yayınlanan "6360Sayılı Kanun Hakkında Eleştiriler" adlı makalesinde yer alan düşüncelerede katılmaktayım.  

II- Yasa'nın 2. Maddesinin (7), (38), (41) ve (42) NumaralıFıkralarının Anayasa'ya Aykırılığı :

İlçe kurulması ve sınırlarının belirlenmesi konusunda düzenlemeleriçeren iptal istemine konu kuralların, Anayasa Mahkemesinin 31.10.2008 günlü,Esas: 2008/34, Karar: 2008/153 sayılı kararına ilişkin, Fulya KANTARCIOĞLU,Mehmet ERTEN, Şevket APALAK, Zehra Ayla PERKTAŞ'ın, benim de katıldığım karşıoygerekçesinde açıklanan nedenlerle Anayasa'ya aykırı olduğu düşüncesindeyim.

  

Üye

Osman Alifeyyaz PAKSÜT

 

 

 

 

KARŞIOY GEREKÇESİ

12.11.2012 günlü, 6360 sayılı On Üç (6447 sayılı Kanun ile"On Dört" olarak değiştirilen) İlde Büyükşehir Belediyesi veYirmialtı İlçe Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde KararnamelerdeDeğişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 1. maddesinin (1) numaralı fıkrasında"sınırları il mülki sınırları olmak üzere" ibaresi, aynı maddenin(2), (3), (4), (5) numaralı fıkraları, 2. maddesinin (7), (38), (41), (42)numaralı fıkraları, 4. maddesi ile değiştirilen 10.7.2004 günlü, 5216 sayılıBüyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 3. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendindeyer alan "sınırları il mülki sınırı olan ."ibaresi, 6. maddesi iledeğiştirilen 5216 sayılı Kanun'un 5. maddesi ve geçici 2. maddesinin (1)numaralı fıkrası ile yapılan değişiklikler şöyledir.

- Kanun ile İstanbul veKocaeli illerinde büyükşehir belediye sınırları il sınırı olarak kabuledilmiştir.

- Nüfusu 750.000'in üzerinde bulunan Aydın, Balıkesir, Denizli,Hatay, Malatya, Manisa, Kahramanmaraş, Mardin, Muğla, Tekirdağ, Trabzon, Şanlıurfave Van il belediyeleri büyükşehir belediyesine dönüştürülmekte ve İstanbul veKocaeli'ne benzer biçimde bu illere ilaveten Adana, Ankara, Antalya, Bursa,Diyarbakır, Eskişehir, Erzurum, Gaziantep, İzmir, Kayseri, Konya, Mersin,Sakarya, Samsun illerindeki büyükşehir belediyelerinin sınırları il mülkisınırı haline getirilmektedir.

- Büyükşehir sınırları içindeki belde belediyeleri ve ormanköyleri dâhil köylerin tüzel kişilikleri kaldırılmaktadır.

- Büyükşehire dönüştürülen illerde en az bir ilçe kurulmaktadır.

- 29 il özel idaresi, 1591 belde belediyesi ile 16.082 köyün tüzelkişiliği sona ermektedir.

- 31 Aralık 2011 tarihi itibarıyla resmi nüfus sayımı sonuçlarınagöre büyükşehir belediyesine dönüştürülmemiş elli iki ilde nüfusu iki bininaltında olan 559 belde belediyesinin tüzel kişiliği kaldırılmaktadır.

- Büyükşehir sınırlarındaki beldeler mahalleler ile köyler isemahalle olarak ilçe belediyelerine katılmakta, diğer illerde tüzel kişiliğisona erdirilen belde belediyeleri ise köye dönüştürülmektedir.

- Yapılan düzenleme çerçevesinde ilçe belediye sınırları ilçemülki sınırına, büyükşehir belediye sınırları da il mülki sınırına genişlediğiiçin yerel yönetimlerle ilgili temel metinlerde bu yeni duruma uygun biçimdedüzenleme yapma ihtiyacı ortaya çıkması nedeniyle yerel yönetimlerle ilgilimevzuatta bu ihtiyacı karşılayacak nitelikte düzenlemeler yapılmaktadır.

- Netice olarak düzenlemeyle toplam 29 büyükşehir belediyesi, 500büyükşehir ilçe belediyesi, 52 il belediyesi ve 52 ilde 416 ilçe belediyesi,395 belde belediyesi ve toplamda 1.392 belde olmak üzere, ilçe, il vebüyükşehir belediyesi ile 52 il özel idaresinden müteşekkil bir yerel yönetimsistemi oluşturulmaktadır.

I- Yasa'nın 1. maddesinin (1), (2), (3), (4) ve (5) numaralıfıkraları ile 4 maddesi, 6. maddesi ve geçici 2. maddesinin (1) numaralıfıkrasının incelenmesi;

Anayasa'nın 123. maddesinde "İdare, kuruluş ve görevleriylebir bütündür ve kanunla düzenlenir. İdarenin kuruluş ve görevleri, merkezdenyönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanır. Kamu tüzel kişiliği, ancakkanunla veya kanunun açıkça verdiği yetkiye dayanılarak kurulur." hükmüyer almıştır. 126. maddenin ilk fıkrasında ise, "Türkiye, merkezi idarekuruluşu bakımından, coğrafya durumuna, ekonomik şartlara ve kamu hizmetleriningereklerine göre, illere; illerde diğer kademeli bölümlere ayrılır." hükmüyer almış; 127. maddenin birinci fıkrasında  "Mahalli idareler; il,belediye veya köy halkının müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kuruluşesasları kanunla belirtilen ve karar organları gene kanunda gösterilen,seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan kamu tüzel kişileridir." denildiktensonra ikinci fıkrasında ise, "Mahalli idarelerin kuruluş ve görevleri ileyetkileri, yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir."hükmü yer almıştır.

Yerel yönetimlerin anayasal tanımı ve özellikleri gözetildiğinde,Anayasa'nın 127. maddesinde belirtildiği gibi doğrudan yasa ile kurulması değilkuruluş esaslarının yasa ile düzenlenmesi gerekmektedir. Bu bağlamda heryörenin tarihi, kültürel, sosyal, ekonomik ve coğrafi koşullarının aynıolmaması nedeniyle yerel yönetimler kurulurken farklı özelliklerinin dikkatealınmasını gerektirir. Dolayısıyla bir yerel yönetimin kurulmasını gerektirennedenler diğeri için geçerli olmayabilir. Diğer taraftan her yerel yönetimbirimi için yasa yapılması ise yasaların genellik, eşitlik ve nesnelliközellikleri ile bağdaşmaz. Ancak, asli bir yetki olan yasama yetkisikullanılarak yerel yönetimlerin yasa ile kurulması yoluna gidilmesi halinde,bunların her biri için ayrı gerekçe gösterilerek düzenleme yapılmasıgerekmektedir. Aksi halde itiraz ya da iptal davası yolu ile başvuru halindeyargısal denetim yapılamayacağı cihetle yasamanın ve yürütmenin tümişlemlerinin yargı denetimine tabi olacağı esasının kabul edildiği hukukdevletinde hukukun üstünlüğünün sağlandığından söz edilemez.

Yerel yönetimlerin yasanın verdiği yetkiye dayanılarak idariişlemle kurulması durumunda bu işlemlere karşı açılacak davalarda gerektiğindeyerinde keşif ve bilirkişi incelemesini de içerecek biçimde yetki, şekil,sebep, konu, maksat yönlerinden sağlıklı bir yargısal denetim yapılabilir.

6360 sayılı Yasa'nın gerekçesi incelendiğinde genel olarakbüyükşehir alanında sunulan hizmetlerin tek merkezden yürütülmesi ilehizmetlerde etkinlik, koordinasyon sağlanacağı, kalitenin yükseleceği, daha azkaynak ile daha çok ve daha kaliteli hizmet sunulmasının mümkün olacağı,kamusal harcamaların azaltılmasının amaçlandığı anlaşılmaktadır. Ancak hangiyerel yönetim için hangi gerekçe ile yasal düzenleme yapıldığıbelirtilmediğinden, sözü geçen düzenlemeler hakkında sağlıklı bir Anayasaldenetim imkanı bulunmamaktadır.

26 İlde Büyükşehir Belediye sınırlarının il mülki sınırı olarakbelirlenmesi; ilçe belediyelerinin büyükşehir ilçe belediyesi halinegetirilmesi, belde belediyelerinin ve köylerin tüzel kişiliklerininkaldırılarak mahalleye dönüştürülmesi, il özel idarelerininkaldırılmasına  ilişkin dava konusu kurallarda; büyükşehir belediyesiyapılan illerde temel alınan kıstasın il mülki sınırları ve ilin toplam nüfusuolduğu görülmektedir. Büyükşehir belediyesi sınırlarının her ilin mülkisınırlarıyla özdeşleştirilmesinde, her ilin yüzölçümünün farklı olduğu dikkatealındığında, il mülki sınırlarının her il için farklı sonuçlar doğuracağı, ilmülki sınırı içinde dağınık ilçe merkezleri, köyler ve yerleşim birimi olmayangöller ve ormanlar olup, her ilin coğrafi yapısındaki farklılıklar göz önündebulundurulduğunda,  bu kriterin objektif bir kriter olmadığı açıktır.

Anayasa'nın 127. maddesine göre mahalli idarelerin organlarınınseçmenler tarafından oluşturulması ve kurulmasında mahalli müşterekihtiyaçların esas alınması gerekir.

Dava konusu düzenleme ile il özel idarelerinin kaldırılarak il halkınındemokratik katılımını sağlayan il genel meclislerinin,  köy tüzelkişiliğine son verilmesi nedeniyle köy ihtiyar meclislerinin kaldırıldığıböylece köyde yaşayanlar dahil il mülki sınırları içinde bulunan halkındemokratik temsilinin sadece belediye meclislerince sağlanacağıanlaşılmaktadır.

Bu durumda il hudutları içinde yer alan müşterek mahalliihtiyaçların büyükşehir belediyesi dışında herhangi bir demokratik yollayansıtılamayacağı açıktır. Aynı şekilde köy tüzel kişiliklerinin kaldırılmasınedeniyle köy karar organları da kalmadığından, köyün mahalli ihtiyaçları gözönünde bulundurulduğunda bunun demokratik yolla büyük şehre yansıtılmasınınzorluğu da açıktır.

Öte yandan ilçe belediyeleri, büyükşehir ilçe belediyesi halinedönüştürülmekte böylece ilçe halkının mahalli ihtiyaçlarını karşılanmasında dailçe belediyelerine ait yetkilerin büyükşehir belediyelerine verildiğianlaşılmaktadır.

Anayasa'nın 127. maddesine göre mahalli idarelerin il özelidaresi, belediye veya köy olarak mahalli müşterek ihtiyaçlar nazara alınarakkurulacağı belirtilmektedir. Anayasa Mahkemesinin 24.09.2008 günlü K:2008/146sayılı kararında da "Anayasa'da mahalli idarelerin köy yönetimi, belediyeyönetimi ve il özel idaresi olmak üzere üç tür olduğu konusunda herhangi birtartışma bulunmamaktadır." denilmek suretiyle bu husus açıkça ifadeedilmiştir.

Anayasa'nın 2. maddesindeki "demokratik devlet"ilkesinin açılımı niteliğindeki 127. maddede öngörülen "yerel yönetimlerinözerkliği" ilkesi belde halkının mahalli müşterek gereksinimlerinikarşılamak üzere özgür seçimler yoluyla idarelerini oluşturmalarını güvencealtına almaktadır.

Görüldüğü gibi Anayasa'da mahalli müşterek ihtiyaçların hangimahalli idare birimince yerine getirileceği konusunda yasa koyucunun takdirhakkı bulunmakla birlikte, bu takdir hakkının mahalli idarelerin özerkliğiilkesi ile mahalli müşterek ihtiyacın müştereklik durumuna bağlı olarak ölçeksorunu dikkate alınarak, daha etkin ve verimli bir kamusal hizmet sağlamakamacıyla kullanılması gerekmektedir.

Bu durumda,  ortak ihtiyaçlar gözetilerek kurulmuş olan16.082  köy tüzel kişiliği, 1591 belde belediyesi  tüzel kişiliğininsona erdirilmesi, 29 ilde büyükşehir belediye sınırlarının mülki idaresınırları kabulü ile il özel idarelerinin kaldırılmasına ilişkin düzenlemelerAnayasa'nın 2. ve 127. maddelerine aykırıdır.

II- Yasa'nın 2. maddesinin (7), (38), (41) ve (42) numaralıfıkralarının incelenmesi;

İlçe kurulması ve sınırlarının belirlenmesi konusunda düzenlemeleriçeren kurallar Anayasa Mahkemesinin 31.10.2008 günlü E:2008/34; K:2008/153sayılı kararında yer alan karşıoy yazısında açıklanan nedenlerle Anayasa'yaaykırıdır.

 Açıklanan nedenlerle yukarıda belirtilen, madde ve fıkralarAnayasa'nın 2. ve 127. maddelerine aykırı olup, iptali gerektiği düşüncesiyleçoğunluk kararına katılmıyorum.

 

Üye

Zehra Ayla PERKTAŞ

 

 

 

FARKLI GEREKÇE

Dava dilekçesinde, 6360 sayılı Kanunun 1. maddesinin (3) numaralıfıkrası ile geçici 2. maddesinin (1) numaralı fıkrasının, Anayasa Mahkemesinin31.10.2008 tarihli ve E.2008/34, K.2008/153 sayılı kararıyla iptal edilenkuralın yeniden yasalaştırılması niteliğinde olduğu,  bu nedenle sözkonusu fıkraların Anayasanın 153. maddesine aykırılık taşıdığı ilerisürülmüştür. Mahkememiz çoğunluğu, iptali istenen kurallardan birincisininAnayasanın 153. maddesine aykırı olmadığı, ikincisinin ise Anayasanın 153.maddesiyle "doğrudan bir ilgisi"nin bulunmadığı sonucuna ulaşmıştır.

1. Kanunun 1. maddesinin (3) numaralı fıkrasına ilişkin olarak,daha önce iptal edilen kuralla karşılaştırma yapılmak suretiyle kurallarınbirbirinden farklı olduğu, dolayısıyla Anayasanın 153. maddesinin son fıkrasınaaykırılık bulunmadığına karar verilmiştir. Bu karar, iptal edilen bir kuralınaynısının ya da benzerinin yasama organınca kanunlaştırılmasının Anayasanın153. maddesiyle bağdaşmayacağı yönündeki görüşe dayanmaktadır. Aşağıdaaçıklanacak gerekçelerle bu görüşe katılmıyorum.

Anayasanın 153. maddesinin son fıkrası gereğince, AnayasaMahkemesinin kararları "yasama, yürütme ve yargı organlarını, idaremakamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar". Bu bağlayıcılık,fıkrada sayılan organ, makam ve kişilerin Anayasa Mahkemesinin kararlarına uymave kararların gereğini yerine getirme zorunluluğunu ifade etmektedir. Yasamaorganı, Anayasa Mahkemesinin iptal ettiği bir kanun hükmünün yerine hiç kuşkusuzyeni düzenleme yapabilir. Bunu yaparken de en azından yeni kanun hükmününmuhtemel iptalini engellemek amacıyla Mahkemenin iptal gerekçelerini dikkatealabilir. Ancak, bu durum yasama organının iptal edilen bir kuralın benzerinihatta aynısını yasalaştıramayacağı anlamına gelmez. Kaldı ki, bir başka açıdanbakıldığında, "sebep ve amaç unsurları da dikkate alınırsa, farklıtarihlerde çıkarılmış iki kanun hiçbir zaman "aynı" kanun olamaz."(Kemal Gözler, Anayasa Hukukunun Genel Teorisi, Cilt II, Bursa:Ekin Basım Yayın Dağıtım, 2011, s.829).

Yasama organının iptal edilen bir kuralın yerine yaptığı yenidüzenleme Anayasa Mahkemesinin önüne tekrar geldiğinde, anayasallık denetimibakımından ilk defa gelen kuraldan farklı bir durum söz konusu değildir.Mahkeme, daha önceki Anayasaya aykırılık gerekçelerinin halen geçerli olduğunudüşünüyorsa kuralın iptaline karar verebilecektir. Anayasa Mahkemesinin iptaliistenen kuralla daha önce iptal edilen kural arasında özdeşlik veya benzerlik incelemesiyapma yükümlülüğü yoktur. Anayasanın 153. maddesinin son fıkrası da böyle birincelemeyi gerektirmemektedir. Esasen böyle bir incelemeye ihtiyaç da yoktur,zira anayasallık denetimi için Anayasanın ilgili maddeleri yeterlidir. Bunedenle, Mahkemenin bir kuralı, Anayasanın diğer hükümleri bakımındanincelemeden, sadece daha önce iptal edilen kural ile aralarında özdeşlik veyabenzerlik bulunduğu gerekçesiyle iptal etmesi Anayasanın lafzıyla ve ruhuylabağdaşmaz.

Anayasanın 153. maddesine yönelik çoğunluğun yaklaşımı, her şeydenönce kuvvetler ayrılığı ilkesini zedeleyecektir. Anayasa Mahkemesince iptaledilen bir kuralın yasama organı tarafından yeniden yasalaştırılamayacağınınkabulü, yasama organının yetkilerine yönelik olarak Anayasa'da öngörülmeyen birsınırlama anlamına gelecektir.

Diğer yandan, bu kabul, Anayasa Mahkemesi içtihatlarınındinamizmini de olumsuz yönde etkileyecektir. Gerek Mahkemenin üye kompozisyonundakideğişim, gerekse zamana ve yeni şartlara göre görüşlerin değişmesi, kararlarında değişebileceğini göstermektedir. Bu nedenle 153. maddedeki bağlayıcılığı,iptal edilen kuralın yeniden yasalaştırılamayacağı şeklinde yorumlamak, iptalkararının ve gerekçelerinin mutlak doğru olduğu ve değiştirilemeyeceği anlamınagelecektir. Böyle bir anlayışın da toplumsal hayatı ve hukuku donduracağıaçıktır (Ergun Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, 13. Baskı, Ankara:Yetkin Yayınları, 2012, s. 442).

Toplumsal hayatın değişkenliği, zamanla mahkemelerin kararlarındadeğişimi zorunlu kılmaktadır. Nitekim Mahkememiz de benzer ya da aynı kurallarhakkında aradan uzun süre geçmeden farklı sonuçlara ulaşabilmektedir. Bunun ensomut örneklerinden biri bizatihi Anayasanın 153. maddesine ilişkinyaklaşımlardaki farklılıktır.

Anayasa Mahkemesi, 24.6.1997 tarihli bir kararında Anayasanın 153.maddesine ilişkin yaklaşımını şu şekilde ifade etmiştir: "İptal edilenyasalarla sözcükler ayrı da olsa aynı doğrultu, içerik ya da nitelikte yeniyasa çıkarılmaması gerekir. Bir yasanın Anayasa'nın 153. maddesineaykırılığından söz edilebilmesi ve iptal edilen önceki yasayla aynı ya dabenzer nitelikte olup olmadığının saptanabilmesi için öncelikle, aralarındaözdeşlik, anlam ve kapsam ile nitelik ve teknik içerik yönlerinden benzerlikolup olmadığı incelenmelidir" (E.1996/56, K.1997/58, K.T: 24.6.1997,R.G: 13.01.2005).  Mahkeme 28.3.2013 tarihli kararında da, dava konusukuralın Mahkemece daha önce "iptal edilen kural ile aralarında"özdeşlik" yani amaç, anlam ve kapsam yönlerinden benzerlikbulunmadığından" Anayasanın 153. maddesine aykırıolmadığını belirtmiştir (E.2011/65, K.2013/49, K.T: 28.3.2013, R.G: 25.1.2014).

Buna karşılık 4.7.2013 tarihli diğer bir kararda ise, iptaliistenen kuralın daha önce iptal edilen kuralın yeniden yasalaştırılmasındanibaret olduğu, dolayısıyla Anayasanın 153. maddesine aykırı olduğu yönündekiiddiayı reddederken Mahkememiz "özdeşlik" incelemesine girmemiştir.Mahkeme, bu kararında Anayasanın 153. maddesine aykırılık iddiasını şuifadelerle reddetmiştir: "Anayasa'nın 153. maddesinin son fıkrasında,Anayasa Mahkemesi kararlarının yasama, yürütme ve yargı organları ile idaremakamlarını, gerçek ve tüzelkişileri bağlayacağı hükmüne yer verilmiştir. Anayasa'nınbu kuralı Mahkemenin somut olarak Anayasa'ya aykırı bularak iptal ettiğihükümlerin bağlayıcılığıyla sınırlı olup, bu bağlayıcılık yasakoyucunun iptal edilen konuyla ilgili olarak ileriye yönelik farklı bir kanundayeni bir düzenleme yapamayacağı ve eğer yaparsa yeni düzenlemenin sırf bunedenle Anayasa'ya aykırı hale geleceği anlamına gelmemektedir. Bu yönüylekuralın, Anayasa'nın 153. maddesine aykırılığından söz edilemez" (E.2012/100,K.2013/84, K.T: 4.7.2013, R.G: 02.08.2013).

Bu yaklaşımın, Anayasanın 153. maddesinin lafzına ve ruhuna çokdaha uygun olduğu ve dava konusu kuralın da bu gerekçeyle 153. maddeye aykırıolmadığı kanaatindeyim.

2. Diğer yandan, Anayasanın 153. maddesinin çoğunluğun görüşüdoğrultusunda yorumlanması, iptal edilen bir kurala benzer yeni kuralındenetiminde çelişkili sonuçlar doğurabilmektedir. Nitekim, mevcut kararda butür bir çelişkinin olduğu açıktır. Kanunun 1. maddesinin (3) numaralı fıkrasıile geçici 2. maddesinin (1) numaralı fıkrasının, daha önce iptal edilenkuralın yeniden yasalaştırıldığı gerekçesiyle, Anayasanın 153. maddesine aykırıolduğu ileri sürülmüştür. Anayasanın 153. maddesinin anlamı ve gereklerindenbağımsız olarak, dava dilekçesindeki talep doğrultusunda ya iptali istenen heriki kuralın da Anayasanın 153. maddesiyle ilgili görülerek incelenmesi ya dailgisiz görülerek incelenmemesi gerekirdi. Halbuki çoğunluk kararında, Kanunun1. maddesinin (3) numaralı fıkrasının Anayasa Mahkemesinin daha önce iptalettiği bir kuralın yeniden kanunlaştırılmasından ibaret olduğu ve bunun daAnayasanın 153. maddesine aykırı olduğu yönündeki iddia, önceki kurallakarşılaştırma yapılmak suretiyle karşılanmış, geçici 2. maddesinin (1) numaralıfıkrasının aynı gerekçeyle 153. maddeye aykırı olduğu iddiası ise"ilgisi" görülmediği belirtilerek bir anlamda karşılanmamıştır.

Esasen, "ilgisi görülmemiştir" denilerek daha önce iptaledilen kuralla benzerliği ya da aynılığı incelenmeyen geçici 2. maddenin (1)numaralı fıkrası, Anayasa Mahkemesinin 31.10.2008 tarihli yukarıda bahsedilenkararıyla iptal edilen kuralın hemen hemen aynısıdır. Her iki kuralda da nüfusu2.000'in altında olan (ekli listelerde adları yazılı) belediyelerin tüzelkişiliklerinin ilk mahalli idareler genel seçiminden itibaren kaldırılarak köyedönüştürülmeleri öngörülmektedir. Bu nedenle, çoğunluk tarafından geçici 2.maddenin (1) numaralı fıkrasının ya incelenerek iptal edilen kuralla aynı ya dabenzer nitelikte olmadığı gerekçesiyle reddedilmesi ya da aynı mahiyette olduğugerekçesiyle iptal edilmesi gerekirdi. Üçüncü ve kanaatimce tercihe şayanalternatif ise, çoğunluğun kuralı Anayasanın 153. maddesinin yukarıdaaçıkladığımız anlamı çerçevesinde inceleyerek Anayasaya aykırı olmadığısonucuna ulaşmasıydı.

Kuralın Anayasanın 153. maddesiyle ilgisinin görülmemiş olması, enaz iki nedenle savunulması zor bir tercihi yansıtmaktadır. Birincisi, bu karariptali istenen kural ve düzenlediği konuyla onun aykırı olduğu ileri sürülenanayasa hükmü arasında herhangi bir bağlantının olmadığı anlamına gelmektedir.Oysa Kanunun 1. maddesinin (3) numaralı fıkrasının Anayasanın 153. maddesiylebağlantılı görülmesinden sonra, geçici 2. maddenin (1) numaralı fıkrasınınilgili görülmemesi izahı zor bir durumdur. İkincisi, iptali istenen bir kuralınAnayasanın herhangi bir maddesiyle ilgili olmadığının tespiti, kuralınbelirtilen anayasal hükme aykırılığının evleviyetle söz konusu olamayacağıanlamına gelir. Bu nedenle, çoğunluğun "ilgisi görülmemiştir" kararı,zımnen 153. maddenin önceki yorumundan vazgeçilmesi anlamına da gelebilir.

Anayasanın 153. maddesinin iptal edilen kuralla aynı ya da benzeryeni bir kuralın ihdasını engellemediği görüşü benimsenseydi, iptali istenenher iki kural için de "153. maddeyle ilgisi görülmemiştir" şeklindebir sonuca ulaşılabilirdi. Mevcut çoğunluk kararında karşılaşılan ve aynıkuralla ilgili görüş değişikliklerinin söz konusu olacağı benzer kararlardaileride karşılaşılması kuvvetle muhtemel bu tür çelişkilerin giderilmesi,Anayasanın 153. maddesi konusunda Mahkememizin 2012/100 esas sayılı kararındakigerekçenin benimsenmesini gerektirmektedir.

Dava konusu kuralların iptali talebinin, Anayasanın 153. maddesibakımından reddi yönündeki çoğunluk görüşlerine bu gerekçelerle katılıyorum.

 

Üye

Zühtü ARSLAN

 

 

 

Full & Egal Universal Law Academy