ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2013/34
Karar Sayısı : 2013/74
Karar Günü : 6.6.2013
R.G. Tarih-Sayı:26.10.2013-28803
İPTAL DAVASINI AÇANLAR : Türkiye Büyük MilletMeclisi Üyeleri Emine Ülker TARHAN ve Ali Rıza ÖZTÜRK ile birlikte 127milletvekili
İPTAL DAVASININ KONUSU : 9.1.2013 günlü, 6384sayılı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Yapılmış Bazı Başvuruların TazminatÖdenmek Suretiyle Çözümüne Dair Kanun'un 4. maddesinin (1) numaralı fıkrasınınAnayasa'nın 90. maddesine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesiistemidir.
II- YASA METİNLERİ
A- İptali İstenilen Yasa Kuralı
9.1.2013 günlü, 6384 sayılı Avrupa İnsan Hakları MahkemesineYapılmış Bazı Başvuruların Tazminat Ödenmek Suretiyle Çözümüne Dair Kanun'undava konusu kuralın da yer aldığı 4. maddesi şöyledir:
'Komisyon ve çalışma esasları
MADDE 4- (1) Bu Kanun kapsamında yapılacak müracaatlarhakkında karar vermek üzere Bakanlığın merkez, bağlı ve ilgili kuruluşlarındaçalışan hâkim ve savcılar arasından Adalet Bakanı tarafından atanacak dört kişiile Maliye Bakanı tarafından Maliye Bakanlığı personeli arasından atanacak birkişiden oluşan toplam beş kişilik bir Komisyon kurulur. Komisyon Başkanı buüyeler arasından Adalet Bakanı tarafından seçilir.
(2) 9 uncu madde hükmü saklı kalmak üzere Komisyon üyelerine,müracaatlar sonuçlandırılıncaya kadar başka bir görev verilmez.
(3) Komisyon, üye sayısının salt çoğunluğuyla toplanır vetoplantıya katılanların salt çoğunluğuyla karar verir.
(4) Komisyonun sekretarya hizmetleri Bakanlık tarafındanyürütülür.
(5) Kamu kurum ve kuruluşları ile yargı mercileri, Komisyonungörevi kapsamında ihtiyaç duyduğu her türlü bilgi ve belgeyi gecikmeksizinKomisyona göndermek zorundadır.'
B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralı
Dava dilekçesinde, Anayasa'nın 90. maddesine dayanılmış.Anayasa'nın 2. ve 36. maddeleri ise ilgili görülmüştür.
III- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Haşim KILIÇ, SerruhKALELİ, Alparslan ALTAN, Mehmet ERTEN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz PAKSÜT,Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, NuriNECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN, Muammer TOPAL veZühtü ARSLAN'ın katılımlarıyla 3.4.2013 günü yapılan ilk incelemetoplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine,yürürlüğü durdurma isteminin esas inceleme aşamasında karara bağlanmasınaOYBİRLİĞİYLE karar vermiştir.
IV- ESASIN İNCELENMESİ
Dava dilekçesi ve ekleri, Raportör Fatma BABAYİĞİT tarafındanhazırlanan işin esasına ilişkin rapor iptali istenilen yasa kuralı, dayanılanve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasamabelgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
Başvurukararında, bir yargı mercii olan Avrupa İnsanHakları Mahkemesinin (AİHM)görev ve yetkialanındaki bir konunun iç hukukta yürütme organınca belirlenecek beş kişidenoluşan bir komisyona havale edilmesinin yargının alanına yürütmenin müdahaleetmesi anlamına geldiği, Adalet Bakanı ve Maliye Bakanı tarafından atanacakkişilerden oluşturulacak olan Komisyonun, bağımsız ve adilyargılanmayı sağlayacak nitelikte yetkin bir kurul olamayacağıiddia edilerek, 6384 sayılı Kanun'un komisyonun oluşumuna ilişkin 4. maddesinin(1) numaralı fıkrasının, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (AİHS) 13.maddesine ve temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası antlaşmalarakanunlar karşısında üstünlük tanıyan Anayasa'nın 90. maddesinin son fıkrasınaaykırı olduğu ileri sürülmüştür.
6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkında Kanun'un 43. maddesine göre, ilgisi nedeniyle iptal başvurusuna konukural, Anayasa'nın 2. ve 36. maddeleri yönünden de incelenmiştir.
Dava konusu kural uyarınca, AİHM'ne uzun yargılama iddiasıylayapılmış başvurular konusunda karar vermek amacıyla, Adalet Bakanlığınınmerkez, bağlı ve ilgili kuruluşlarında çalışan hâkim ve savcılar arasındanAdalet Bakanı tarafından atanacak dört kişi ile Maliye Bakanı tarafından MaliyeBakanlığı personeli arasından atanacak bir kişiden oluşan toplam beş kişilikbir komisyon kurulması öngörülmüştür.
6384 sayılı Kanunla, AİHM'nin 'Ümmühan Kaplan/Türkiye' kararınıngereğinin yerine getirilebilmesi, kurulacak komisyon aracılığıyla makul süredesonuçlandırılamayan soruşturma ve yargılamalardan dolayı AİHM'ne yapılmışbaşvuruların tazminat ödenmek suretiyle en kısa zamanda çözüme kavuşturulmasıve bu suretle AİHM tarafından ülkemiz aleyhine verilebilecek ihlal sayılarınında azaltılmasının amaçlandığı anlaşılmaktadır.
Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, insanhaklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem veişlemleri hukuka uygun olan, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunugeliştirerek sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukukutüm devlet organlarına egemen kılan, Anayasa ve yasalarla kendini bağlı sayan,yargı denetimine açık olan devlettir.
Hukuk devleti ilkesinin en önemli gereklerinden olan bireylerintemel haklarının korunması, diğer unsurları yanında, adil yargılanma hakkınıntanınmasını da içermektedir. Anayasa'nın 36. maddesinde herkesin, meşru vasıtave yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalıolarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip olduğu; hiçbirmahkemenin, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamayacağıbelirtilmiştir. Bu konuları içeren AİHS'nin 6. maddesinin birincifıkrasında; 'Herkes, gerek medeni hak ve yükümlülükleriyle ilgilinizalar, gerek cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar konusunda kararverecek olan, yasayla kurulmuş bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafındandavasının makul bir süre içinde, hakkaniyete uygun ve açık olarak görülmesiniistemek hakkına sahiptir'' denilerek adil yargılanma hakkıtanımlanmıştır. Adil yargılanma hakkı, her şeyden önce kişinin medeni hak veyükümlülükleriyle ilgili nizalar veya cezai alanda kendisine yöneltilensuçlamalar konusunda bağımsız ve tarafsız bir mahkemeye müracaat hakkını; buhakkın kullanılmasından sonra da davasının makul sürede görülmesini istemehakkını içermektedir.
İnsan hakları konusunda ortaya çıkan sorunların kendi içhukukumuzda giderilmesini amaçlayan 6384 sayılı Kanun'la getirilen sistem,başvuruların en kısa süre içinde ve sulh yoluyla sonuçlandırılmasınıöngörmektedir. Kanun bu yönüyle zarara uğrayan vatandaş ile Devlet arasındakiuyuşmazlıkta alternatif bir çözüm yöntemi getirmiştir.
Yargılama, kanunla kurulan bağımsız ve tarafsız mahkemelertarafından, hukuki uyuşmazlıkların ve hukuka aykırılık iddialarının özelyargılama usulleri izlenerek çözümlenmesi ve kesin hükme bağlanmasıfaaliyetidir. Bağımsızlık ve tarafsızlık, yargı fonksiyonunu idarefonksiyonundan ayıran en önemli ölçüt olup, yargı yetkisini kullanacak olanmerciin, çözülmesi istenen uyuşmazlığa doğrudan veya dolaylı olarak tarafolmayan ve uyuşmazlığın taraflarından tamamen bağımsız olan kişi veyakişilerden oluşmasını gerektirmektedir. Ayrıca, yargı organları bir uyuşmazlığıkesin bir biçimde çözerken, idare organlarının verdiği kararlar kural olarakkesin nitelikte değildir.
6384 sayılı Kanun uyarınca oluşturulacak Komisyonun verdiğikararların 'kesin hüküm'niteliğini taşımadığı, yargı fonksiyonukapsamında olmadığı, başvuruları inceleme süreci ve uygulayacağı usulün idarinitelikte olduğu, kararlarının idari yargı denetimine tabi olduğuanlaşılmaktadır. Dolayısıyla, yargısal faaliyet yürüten bir makam veya merciolmayıp, Adalet Bakanlığı bünyesinde kurulan ve sekreteryasını Bakanlığınyürüttüğü bir idari kurul olan Komisyonun, Adalet Bakanı ve Maliye Bakanıtarafından atanacak kişilerden oluşmasında, hukuk devleti ve adil yargılanmailkesine aykırılık bulunmamaktadır.
Açıklanan nedenlerle, dava konusu kural Anayasa'nın 2. ve 36.maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir
Kuralın, Anayasa'nın 90. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.
V- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ
9.1.2013 günlü, 6384 sayılı Avrupa İnsan Hakları MahkemesineYapılmış Bazı Başvuruların Tazminat Ödenmek Suretiyle Çözümüne Dair Kanun'un 4.maddesinin (1) numaralı fıkrasına yönelik iptal istemi, 6.6.2013 günlü,E.2013/34, K.2013/74 sayılı kararla reddedildiğinden, bu fıkraya ilişkinyürürlüğün durdurulması isteminin REDDİNE, 6.6.2013 gününde OYBİRLİĞİYLE kararverilmiştir.
VI- SONUÇ
9.1.2013 günlü, 6384 sayılı Avrupa İnsan Hakları MahkemesineYapılmış Bazı Başvuruların Tazminat Ödenmek Suretiyle Çözümüne Dair Kanun'un 4.maddesinin (1) numaralı fıkrasınınAnayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal istemininREDDİNE, 6.6.2013 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Serruh KALELİ
Başkanvekili
Alparslan ALTAN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Burhan ÜSTÜN
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Muammer TOPAL
Üye
Zühtü ARSLAN
Üye
M. Emin KUZ