ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2013/49
Karar Sayısı : 2013/125
Karar Günü : 31.10.2013
R.G. Tarih-Sayı :28.12.2013-28865
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : DanıştayAltıncı Daire
İTİRAZIN KONUSU : 12.4.2000günlü, 4562 sayılı Organize Sanayi Bölgeleri Kanunu'nun;
1- 4.7.2012 günlü, 6353 sayılı Bazı Kanun ve Kanun HükmündeKararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 20. maddesiyle değiştirilen5. maddesinin,
2- 6353 sayılı Kanun'un 21. maddesiyle eklenen geçici 11.maddesinin,
Anayasa'nın 2., 6., 35. ve 46. maddelerine aykırılığıileri sürülerek iptallerine ve yürürlüklerinin durdurulmasına kararverilmesi istemidir.
I- OLAY
Davacıya ait taşınmazların, Sanayi ve Ticaret Bakanlığının kamuyararı kararına istinaden Ankara 1. Organize Sanayi Bölgesi Yönetim Kuruluncakamulaştırılmasına ilişkin işleme karşı açılan davada, itiraz konusu kurallarınAnayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptalleri için başvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralları
4562 sayılı Kanun'un itiraz konusu kurallar olan 5. ve geçici 11.maddeleri şöyledir:
'Madde 5- OSB, müteşebbisheyetin başvurusu üzerine Bakanlıkça verilen kamu yararı kararı ve sınırlarıbelirlenmiş yetki çerçevesinde kamulaştırma işlemleri yapabilen veyayaptırabilen bir özel hukuk tüzel kişiliğidir.
Arazinin mülkiyetinin edinilmesinde yapılan masraflar ile arazibedeli ödeme yükümlülüğü OSB tüzel kişiliğine aittir.
Geçici Madde 11- Bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten önceBakanlıkça verilen kamu yararı kararlarının uygulanmasına yönelik olarakOrganize Sanayi Bölgeleri tarafından tesis edilen kamulaştırma işlemleri buKanunun 5 inci maddesi kapsamında kabul edilir.'
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 6., 35. ve 46. maddelerinedayanılmıştır.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Serruh KALELİ,Alparslan ALTAN, Mehmet ERTEN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, ZehraAyla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN, CelalMümtaz AKINCI, Erdal TERCAN, Muammer TOPAL, Zühtü ARSLAN ve M. Emin KUZ'unkatılımlarıyla 14.5.2013 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında öncelikleuygulanacak kural sorunu görüşülmüştür.
Anayasa'nın 152. ve 6216 sayılı AnayasaMahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 40. maddesinegöre, mahkemeler, bakmakta oldukları davalarda uygulayacakları kanun ya dakanun hükmünde kararname kurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veyataraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısınavarırlarsa, o hükmün iptali için Anayasa Mahkemesine başvurmaya yetkilidirler.Ancak, bu kurallar uyarınca bir mahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesiiçin elinde yöntemince açılmış ve mahkemenin görevine giren bir davanınbulunması ve iptali istenen kuralların da o davada uygulanacak olmasıgerekmektedir. Uygulanacak yasa kuralları, davanın değişik evrelerinde ortayaçıkan sorunların çözümünde veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuzyönde etki yapacak nitelikte bulunan kurallardır.
İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, 4562 sayılı Kanun'un, 6353sayılı Kanun'un 20. maddesiyle değiştirilen 5. maddesinin, 'Arazininmülkiyetinin edinilmesinde yapılan masraflar ile arazi bedeli ödeme yükümlülüğüOSB tüzel kişiliğine aittir.' biçimindeki ikinci fıkrasınında iptalini istemiştir.
Bakılmakta olan dava, organize sanayi bölgesi (OSB) tüzelkişiliğince tesis edilen kamulaştırma işlemine ilişkindir. Sözü edilen ikincifıkra ise kamulaştırma bedeli ile kamulaştırmaya ilişkin diğer masrafların OSBtarafından karşılanacağını düzenlemektedir. Kamulaştırma bedeli ile diğerkamulaştırma masraflarının hangi kurum tarafından karşılanacağının bakılan davadakiuyuşmazlığın çözümüne bir etkisi bulunmamaktadır. Dolayısıyla, 4562sayılı Kanun'un, 6353 sayılı Kanun'un 20. maddesiyle değiştirilen 5. maddesininikinci fıkrası, davada uygulanacak kural değildir.
Bu nedenlerle, 12.4.2000 günlü, 4562 sayılı Organize SanayiBölgeleri Kanunu'nun;
A- 4.7.2012 günlü, 6353 sayılı Bazı Kanun ve Kanun HükmündeKararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 20. maddesiyledeğiştirilen 5. maddesinin ikinci fıkrasının, itiraz başvurusunda bulunanMahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma olanağı bulunmadığından, bu fıkrayailişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE,
B- 1- 6353 sayılı Kanun'un 20. maddesiyle değiştirilen5. maddesinin birinci fıkrasının,
2- 6353 sayılı Kanun'un 21. maddesiyle eklenen geçici 11.maddesinin,
esasının incelenmesine, yürürlüklerinin durdurulması istemininesas inceleme aşamasında karara bağlanmasına,
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Ayhan KILIÇ tarafındanhazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu yasa kuralları, dayanılanAnayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunupincelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A- Sınırlama Sorunu
Anayasa'nın 152. ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 40. maddesine göre, Anayasa Mahkemesineitiraz yoluyla yapılacak başvurular itiraz yoluna başvuran mahkemenin bakmaktaolduğu davada uygulayacağı yasa kuralı ile sınırlıdır.
Mahkemede görülen davanın konusu, OSB tüzel kişiliğince tesisedilen kamulaştırma işlemi olup başvuru kararında yer alan iddialar, özel hukuktüzel kişisi niteliğindeki OSB'ye kamulaştırma yetkisi tanınmasına yöneliktir.OSB'nin kamulaştırma yetkisinin dayanağı, 4562 sayılı Kanun'un 5. maddesininbirinci fıkrasında yer alan ''yapabilen veya'' ibaresidir. Birbaşka ifadeyle, sözü edilen fıkranın, ''yapabilen veya'' sözcükleridışındaki bölümünün Mahkemede görülen uyuşmazlığın çözümüne bir etkisibulunmamaktadır.
Bu itibarla, Kanun'un, 6353 sayılı Kanun'un 20. maddesiyledeğiştirilen 5. maddesinin birinci fıkrasına ilişkin esas incelemenin, fıkradayer alan ''yapabilen veya'' sözcükleri ile sınırlıolarak yapılmasına karar vermek gerekmiştir.
B- Kanun'un, 6353 Sayılı Kanun'un 20. Maddesiyle Değiştirilen 5.Maddesinin Birinci Fıkrasında Yer Alan ''yapabilen veya'' Sözcüklerininİncelenmesi
Başvuru kararında, mülkiyet hakkına müdahale niteliği taşıyankamulaştırma yetkisinin ancak devlet ve diğer kamu tüzel kişilerinetanınabileceği, bir özel hukuk tüzel kişiliği olan OSB'nin kamulaştırma yapmayayetkili kılınmasının, OSB'ye, kaynağını Anayasa'dan almayan bir yetki verilmesianlamına geldiği belirtilerek kuralın, Anayasa'nın 6., 35. ve 46. maddelerineaykırı olduğu ileri sürülmüştür.
İtiraz konusu kuralla, OSB'ye, Bakanlıkça verilecek kamu yararıkararı ve sınırları belirlenmiş yetki çerçevesinde kamulaştırma yapma yetkisitanınmıştır.
Anayasa'nın 35. maddesinin birinci fıkrasında, 'Herkes,mülkiyet ve miras haklarına sahiptir.' denilmek suretiyle mülkiyethakkı güvenceye bağlanmıştır. Birey özgürlüğü ile doğrudan ilgili olan mülkiyethakkı bireye emeğinin karşılığına sahip olma ve geleceğe yönelik planlar yapmaolanağı tanıyan temel bir haktır. Anayasa'nın 35. maddesinde mülkiyet hakkısınırsız bir hak olarak düzenlenmemiş, kamu yararı amacıyla ve kanunlasınırlandırılabileceği öngörülmüştür. Ayrıca, mülkiyet hakkının kullanılmasınıntoplum yararına aykırı olamayacağı da belirtilmiştir. Anayasa'da mülkiyethakkının kapsamı diğer bazı maddelerde yer alan hükümlerle de çerçevelenmiştir.
Anayasa'nın 46. maddesinde öngörülen ve temel unsurunun 'kamuyararı' olduğu kabul edilen kamulaştırma, bir taşınmaz üzerindeki özelmülkiyet hakkının, malikin rızası olmaksızın, kamu yararı için ve karşılığıödenmek koşuluyla Devlet tarafından sona erdirilmesidir. Özel mülkiyetekamulaştırma yoluyla son verilebilmesi için, kamulaştırmanın, Anayasa'nın 46.maddesinde öngörülen usuli güvencelere uygun olarak yapılması gerekmektedir.
Kamulaştırmayı düzenleyen 46. maddenin birinci fıkrasında, 'Devletve kamu tüzelkişileri, kamu yararının gerektirdiği hallerde, karşılıklarınıpeşin ödemek şartıyla, özel mülkiyette bulunan taşınmaz malların tamamını veyabir kısmını, kanunla gösterilen esas ve usullere göre, kamulaştırmaya ve bunlarüzerinde idari irtifaklar kurmaya yetkilidir' denilmektedir. Bunagöre, kamulaştırma ancak Devlet ve kamu tüzel kişileri tarafından yapılabilir.
6353 sayılı Kanun'un 20. maddesiyle, 4562 sayılı Kanun'un, OSB'ninniteliklerini düzenleyen ve aynı zamanda OSB'yi tanımlayan 5. maddesideğiştirilmiştir. Anılan 5. maddenin birinci fıkrasının önceki hâlinde, OSB,adına kamulaştırma 'yapılabilen veya yaptırılabilen' bir özel hukuktüzel kişiliği olarak tanımlandığı hâlde, 6353 sayılı Kanunla yapılandeğişiklikle, OSB'nin, kamulaştırma işlemi 'yapabilen veya yaptırabilen' birözel hukuk tüzel kişiliği olduğu ifade edilmiştir. Bu suretle, bir özel hukuktüzel kişisi olan OSB'nin, Devlet tüzel kişiliği bünyesinde bulunan kamu kurumve kuruluşlarının veya kamu tüzel kişiliğini haiz idarelerin kararına gerekolmaksızın doğrudan kendisinin kamulaştırma yapabilmesine imkân sağlanmıştır.Ancak, OSB'nin kamulaştırma yapabilmesi için gerekli olan kamu yararıkararının Bakanlıkça verilmesi şartı aranmıştır. Ayrıca, OSB'nin, Bakanlıkçasınırları belirlenmiş yetki çerçevesinde kamulaştırma yapabileceğiaçıklanmıştır.
Kamulaştırmanın yalnızca Devlet ve kamu tüzel kişileri tarafındanyapılabilmesi, mülkiyet hakkının sınırlandırılmasına yönelik usuligüvencelerden birini oluşturmaktadır. OSB, bazı kamu gücü ayrıcalıklarıyladonatılmış ise de bu durum, OSB'nin kamulaştırma yapabilmesi yönünden yeterliolmayıp, Anayasa'nın 46. maddesi uyarınca, kamu tüzel kişiliğini de haiz olmasızorunludur. 4562 sayılı Kanun'un 5. maddesinin birinci fıkrasında, OSB'nin birözel hukuk tüzel kişisi olduğu açıkça kurala bağlandığından OSB'ye kamulaştırmayetkisi tanınması, özel mülkiyetteki bir taşınmaza kamulaştırılmasına yönelikolarak Anayasa'da öngörülen güvencelere aykırılık teşkil etmektedir.
Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 35. ve 46.maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.
Kuralın, Anayasa'nın 6. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.
C- Kanun'un, 6353 Sayılı Kanun'un 21. Maddesiyle Eklenen Geçici11. Maddesinin İncelenmesi
Başvuru kararında, kuralın yürürlüğe girdiği tarihten önce OSBtarafından tesis edilen işlemlere geçerlilik kazandırılmasının hukuk güvenliğiilkesini ihlal ettiği belirtilerek kuralın, Anayasa'nın 2. maddesine aykırıolduğu ileri sürülmüştür.
6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkında Kanun'un 43. maddesine göre, ilgisi nedeniyle itiraz konusu kural,Anayasa'nın 35. ve 46. maddeleri yönünden de incelenmiştir.
İtiraz konusu kuralda, maddenin yürürlüğe girdiği 12.7.2012tarihinden önce Bakanlıkça verilen kamu yararı kararlarının uygulanmasınayönelik olarak OSB tarafından tesis edilen kamulaştırma işlemlerinin buKanun'un 5. maddesi kapsamında kabul edilmesi öngörülmektedir.
4562 sayılı Kanun'un 5. maddesinin birinci fıkrasında yer alan veOSB'nin kamulaştırma yapmasına olanak sağlayan ''yapabilen veya'' ibaresiAnayasa'nın 35. ve 46. maddelerine aykırı görülerek iptal edilmiş olup yukarıdaaçıklanan gerekçeler, OSB tarafından geçmişte tesis edilen kamulaştırmaişlemlerine geçerlilik kazandıran itiraz konusu kural yönünden de geçerlidir.
Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 35. ve 46.maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.
Kural, Anayasa'nın 35. ve 46. maddelerine aykırı görülerek iptaledildiğinden Anayasa'nın 2. maddesi yönünden incelenmemiştir.
VI- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ
12.4.2000 günlü, 4562 sayılı Organize Sanayi Bölgeleri Kanunu'nun;
A- 6353 sayılı Kanun'un 20. maddesiyle değiştirilen 5. maddesininbirinci fıkrasında yer alan ''yapabilen veya'' sözcüklerine,
B- 6353 sayılı Kanun'un 21. maddesiyle eklenen geçici 11.maddesine,
yönelik yürürlüğün durdurulması istemlerinin, koşullarıoluşmadığından REDDİNE, 31.10.2013 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
VII- SONUÇ
12.4.2000 günlü, 4562 sayılı Organize Sanayi Bölgeleri Kanunu'nun;
A- 4.7.2012 günlü, 6353 sayılı Kanun'un 20. maddesiyledeğiştirilen 5. maddesinin;
1- Birinci fıkrasına ilişkin esas incelemenin, fıkrada yeralan ''yapabilen veya'' sözcükleri ile sınırlı olarakyapılmasına,
2- Birinci fıkrasında yer alan ''yapabilen veya'' sözcüklerininAnayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,
B- 6353 sayılı Kanun'un 21. maddesiyle eklenen geçici 11.maddesinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,
31.10.2013 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Serruh KALELİ
Başkanvekili
Alparslan ALTAN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Burhan ÜSTÜN
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN
Üye
Muammer TOPAL
Üye
Zühtü ARSLAN
Üye
M. Emin KUZ