ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2013/52
Karar Sayısı : 2013/160
Karar Günü : 26.12.2013
R.G. Tarih-Sayı :09.05.2014-28995
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Çankırı1. Asliye Ceza Mahkemesi
İTİRAZIN KONUSU : 25.5.2005 günlü, 5352sayılı Adlî Sicil Kanunu'na 6.12.2006 günlü, 5560 sayılı Çeşitli KanunlardaDeğişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun'un 38. maddesiyle eklenen 13/Amaddesinin;
1- (1) numaralı fıkrasının (b) bendinde yer alan “Kişinin busüre zarfında yeni bir suç işlememiş olması ve…” ibaresinin,
2- (4) numaralı fıkrasında yer alan “…dosya üzerinde incelemeyaparak ya da…” ibaresinin,
Anayasa'nın 2., 5., 12., 15. ve 36. maddelerine aykırılığı ilerisürülerek iptallerine, maddenin (1) numaralı fıkrasının (b) bendinde yer alan “Kişininbu süre zarfında yeni bir suç işlememiş olması ve…” ibaresinin iseyürürlüğünün durdurulmasına karar verilmesi istemidir.
I- OLAY
Sanığın “yasaklanmış haklarının geri verilmesi” talebininincelendiği davada, itiraz konusu kuralların Anayasa'ya aykırı olduğukanısına varan Mahkeme, iptalleri için başvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralları
Kanun'un itiraz konusu kuralları da içeren 13/A maddesi şöyledir:
“Madde 13/A- (Ek: 6/12/2006-5560/38 md.)
(1) 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu dışındaki kanunların belli birsuçtan dolayı veya belli bir cezaya mahkûmiyete bağladığı hak yoksunluklarınıngiderilebilmesi için, yasaklanmış hakların geri verilmesi yoluna gidilebilir.Bunun için; Türk Ceza Kanununun 53 üncü maddesinin beşinci ve altıncı fıkralarısaklı kalmak kaydıyla,
a) Mahkûm olunan cezanın infazının tamamlandığı tarihten itibarenüç yıllık bir sürenin geçmiş olması,
b) Kişinin bu süre zarfında yeni bir suç işlememiş olmasıve hayatını iyi halli olarak sürdürdüğü hususunda mahkemede bir kanaatoluşması,
gerekir.
(2) Mahkûm olunan cezanın infazına genel af veya etkinpişmanlık dışında başka bir hukukî nedenle son verilmiş olması halinde,yasaklanmış hakların geri verilmesi yoluna gidilebilmesi için, hükmünkesinleştiği tarihten itibaren beş yıl geçmesi gerekir. Ancak, bu süre kişininmahkûm olduğu hapis cezasına üç yıl eklenmek suretiyle bulunacak süreden azolamaz.
(3) Yasaklanmış hakların geri verilmesi için, hükümlünün veyavekilinin talebi üzerine, hükmü veren mahkemenin veya hükümlünün ikametgâhınınbulunduğu yerdeki aynı derecedeki mahkemenin karar vermesi gerekir.
(4) Mahkeme bu husustaki kararını, dosya üzerinde incelemeyaparak ya da Cumhuriyet savcısını ve hükümlüyü dinlemek suretiyleverebilir.
(5) Yasaklanmış hakların geri verilmesi talebi üzerine mahkemeninverdiği karara karşı, hükümle ilgili olarak Ceza Muhakemesi Kanununda öngörülenkanun yoluna başvurulabilir.
(6) Yasaklanmış hakların geri verilmesine ilişkin karar,kesinleşmesi halinde, adlî sicil arşivine kaydedilir.
(7) Yasaklanmış hakların geri verilmesi yoluna başvurulmasınedeniyle oluşan bütün masraflar hükümlü tarafından karşılanır.”
B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları
Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 5., 12., 15. ve 36. maddelerinedayanılmış, Anayasa'nın 38. maddesi ise ilgili görülmüştür.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Serruh KALELİ, AlparslanALTAN, Mehmet ERTEN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Zehra AylaPERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, HicabiDURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN, Muammer TOPAL, Zühtü ARSLAN ve M.Emin KUZ'un katılımlarıyla 22.5.2013 gününde yapılan ilk incelemetoplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine,yürürlüğü durdurma isteminin esas inceleme aşamasında karara bağlanmasınaOYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Hasan Mutlu ALTUN tarafındanhazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu yasa kuralları, dayanılanve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasamabelgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A- Maddenin (1) Numaralı Fıkrasının (b) Bendinde Yer Alan “Kişininbu süre zarfında yeni bir suç işlememiş olması ve…” İbaresininİncelenmesi
Başvuru kararında, yasaklanmış hakların geri verilmesi kararınınverilebilmesi için deneme süresi içerisinde “suç işlememiş olmak” şeklindebir şartın konulmaması gerektiği, bu kavramın konusunun ve kapsamının belirsizolduğu, zira kişilerin deneme süresi içerisinde suç işleyip işlemediklerininhemen anlaşılabilecek bir durum olmadığı, haklarında soruşturma ya dakovuşturma bulunan kişilerin, deneme süresi içerisinde bir suç işlemediklerinikanıtlama olanakları bulunmadığından dolayı yasaklanmış haklarının geriverilmesi talebinin incelenmesine engel olunacağı belirtilerek kuralın,Anayasa'nın2., 5., 12., 15. ve 36. maddelerine aykırı olduğu ilerisürülmüştür.
6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkında Kanun'un 43. maddesine göre, ilgisi nedeniyle itiraz konusu kuralAnayasa'nın 38. maddesi yönünden de incelenmiştir.
Maddenin (1) numaralı fıkrasında, 5237sayılı Türk Ceza Kanunu dışındaki kanunların belli bir suçtan dolayı veya bellibir cezaya mahkûmiyete bağladığı hak yoksunluklarının giderilebilmesi için,yasaklanmış hakların geri verilmesi yoluna gidilebileceği belirtilmiştir. Bununiçin ise 5237 sayılı Kanun'un 53. maddesinin (5) ve (6) numaralı fıkralarısaklı kalmak kaydıyla fıkranın (a) bendinde, mahkûm olunan cezanın infazınıntamamlandığı tarihten itibaren üç yıllık bir sürenin geçmiş olması; itiraz konusukuralın da yer aldığı (b) bendinde ise kişinin bu sürezarfında yeni bir suç işlememiş olması ve hayatını iyi hâlli olarak sürdürdüğühususunda mahkemede bir kanaat oluşması gerektiği kural altına alınmıştır.
Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, eylem veişlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyupgüçlendiren, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirereksürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, Anayasa ve hukukunüstün kurallarıyla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık olan devlettir.
Anayasa'nın 2. maddesinde yer alan hukuk devletinin temelilkelerinden biri “belirlilik”tir. Bu ilkeye göre, yasal düzenlemelerinhem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ya da kuşkuya yervermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır ve uygulanabilir olması, ayrıca kamuotoritelerinin keyfi uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi degereklidir. Belirlilik ilkesi, hukuksal güvenlikle bağlantılı olup bireyin,kanundan, belirli bir kesinlik içinde, hangi somut eylem ve olguya hangihukuksal yaptırımın veya sonucun bağlandığını, bunların idareye hangi müdahaleyetkisini verdiğini bilmesini zorunlu kılmaktadır. Birey ancak bu durumdakendisine düşen yükümlülükleri öngörebilir ve davranışlarını ayarlar. Hukukgüvenliği, normların öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem veişlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerde bugüven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar. Bu bakımdan,kanunun metni, bireylerin, gerektiğinde hukuki yardım almak suretiyle, hangisomut eylem ve olguya hangi hukuksal yaptırımın veya sonucun bağlandığını bellibir açıklık ve kesinlikte öngörebilmelerine imkân verecek düzeyde kalemealınmış olmalıdır. Dolayısıyla, uygulanması öncesinde kanunun, muhtemel etki vesonuçlarının yeterli derecede öngörülebilir olması gereklidir.
Kişi hakkında soruşturma ya da kovuşturma açılması, o kişininsuç işlediği anlamına gelmez. Esasen soruşturma açılması ya da kovuşturmayapılması hususu, Anayasa'nın 38. maddesinin dördüncü fıkrasında “Suçluluğuhükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz." biçiminde ifadeedilen masumiyet karinesinin de bir gereği olarak, “suç işlememişolmak” kavramı içerisinde değerlendirilemez. Bu nedenle, cezahukukunda “suç işlememiş olmak” kavramı, kişi hakkındakesinleşmiş bir mahkûmiyet kararının bulunmaması anlamına gelmektedir. Birbaşka ifadeyle, bu kavram kişinin kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı sonucundasuçlu olduğunun tespitidir. Dolayısıyla, itiraz konusu kuralın belirsiz olduğusöylenemez.
Ceza hukukunun, toplumun kültür ve uygarlık düzeyi, sosyal veekonomik yaşantısıyla ilgili olması nedeniyle suç ve suçlularla mücadeleamacıyla ceza, ceza muhakemesi ve ceza infaz hukuku alanında sistem tercihindebulunulması Devletin ceza siyaseti ile ilgilidir. Bu bağlamda ceza hukukunailişkin düzenlemeler bakımından kanun koyucu Anayasa'nın temel ilkelerine veceza hukukunun ana kurallarına bağlı kalmak koşuluyla, soruşturma veyargılamaya ilişkin olarak hangi yöntemlerin uygulanacağı, toplumda hangieylemlerin suç sayılacağı, suç sayıldıkları takdirde hangi çeşit ve ölçüde cezayaptırımlarıyla karşılanmaları gerektiği, hangi hâl ve hareketlerinağırlaştırıcı ya da hafifletici öğe olarak kabul edileceği ve cezaların neşekilde bireyselleştirilerek hangi yükümlülüklerin yerine getirileceğininbelirlenmesi gibi konularda takdir yetkisine sahiptir.
Kanun koyucu süresiz hak yoksunluklarının neden olabileceğimağduriyetleri önlemek için, itiraz konusu kuralın da içerisinde yer aldığıdüzenlemeyi kabul etmiştir. Ancak bu düzenlemeyi yaparken, kişinin hakyoksunluğunun ortadan kaldırılabilmesi için bazı objektif koşullar öngörmüştür.Bu bağlamda, kişinin işlediği suçtan dolayı pişman olup olmadığı şeklinde birölçüt de benimsenmiştir. Kişi hakkında yeni bir suçtan mahkûmiyet kararıverilip verilmemesi, daha önce işlediği bir suçtan dolayı pişmanlık duyupduymadığının belirlenmesi için önemli bir karinedir. Bu nedenle kanunkoyucunun, kişinin pişmanlığına işaret eden “suç işlememiş olması”nı,yoksun bırakıldığı haklarını yeniden elde edebilmesi için objektif bir kriterolarak benimsediği anlaşılmaktadır. Dolayısıyla, itiraz konusu kuralın hukukdevleti ilkesi ile çelişen bir yönü bulunmamaktadır.
Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2. ve 38.maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın, Anayasa'nın 5., 12., 15. ve 36. maddeleriyle ilgisigörülmemiştir.
B- Maddenin (4) Numaralı Fıkrasında Yer Alan “… dosyaüzerinde inceleme yaparak ya da…”İbaresinin İncelenmesi
Başvuru kararında, incelemenin evrak üzerinde de yapılabileceğiyolundaki düzenlemenin, kişi için talebine konu hakları ve verilecek kararınsonuçları gözetildiğinde maddi ve hukuki gerçekliği ortaya çıkarmaya elverişliolmadığı belirtilerek kuralın, Anayasa'nın 2. ve 36. maddelerine aykırı olduğuileri sürülmüştür.
Maddenin itiraz konusu kuralın da yer aldığı (4) numaralıfıkrasında, mahkemenin, yasaklanmış hakların geri verilmesi hususundakikararını, dosya üzerinde inceleme yaparak ya da Cumhuriyet savcısını vehükümlüyü dinlemek suretiyle verebileceği belirtilmiştir.
Hukuk devletinde kanun koyucu, yargılamahukukuna ilişkin kurallar belirleme ve bu çerçevede mahkemelerin kuruluşu,görev ve yetkileri, işleyişi, yargılama usulleri ve yapısı hakkında Anayasakurallarına bağlı olmak koşuluyla ihtiyaç duyduğu düzenlemeyi yapma konusundatakdir yetkisine sahip bulunmaktadır.
Hukuk devletinde kişilerin temel hak ve özgürlüklerinin sağlanmasıve korunması esas olduğundan, kişilere etkili hak arama imkânı sağlayangüvencelerin de tanınması gerekmektedir. Bu çerçevede Anayasa'nın “Hak aramahürriyeti” başlıklı 36. maddesinin birinci fıkrasında, “Herkes,meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacıveya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir.”denilerek,herkese, adaleti bulma, hakkı olanı elde etme ve haksızlığı giderme imkânısağlanmış, böylece kişilerin hukuki güvenlikleri etkin bir koruma mekanizmasınakavuşturulmuştur.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarında da vurgulandığı üzere,duruşma yapılması mutlak bir hak değildir. Dava dosyasına ve tarafların yazılıgörüşlerine dayanılarak yeterli şekilde çözümlenemeyecek derecede hukuki venesnel sorunlar ortaya koymayan dava koşulları söz konusu olduğunda, duruşmayapılmasına gerek olmayabilir (Bkz. Gülmez/Türkiye, B. No:16330/02, 20/5/2008, § 30).
Ceza yargılaması mevzuatı incelendiğinde, tarafların iddia vesavunmalarını mahkeme huzurunda sözlü olarak dile getirebildikleri duruşmalıinceleme yöntemi yanında, taleplerin yazılı olarak sunularak incelendiği dosyaüzerinden inceleme usulünün de kabul edildiği görülmektedir. Bu yöntemlerarasındaki seçimde, talep veya davanın konusunun ölçüt alındığı, duruşmalıolarak inceleme gereği bulunmayan taleplerin, mahkemelerde iş yığılmasına nedenolmamak adına dosya üzerinden inceleme yöntemiyle çözüme kavuşturulmasınınamaçlandığı anlaşılmaktadır.
İtiraz konusu kuralda da kanun koyucu tarafından dosya üzerindeninceleme yapılması yöntemi tercih edilmiştir. Bu şekilde, seri bir yargılamayapılarak, ivedilikle çözümlenmesi gereken taleplerle ilgili daha kısa bir süreiçerisinde karar verilmesine olanak tanınmıştır. Kaldı ki Kanun'da, yasaklanmışhakların geri verilmesi taleplerinin dosya üzerinden incelemeyle kararabağlanabileceği gibi Cumhuriyet savcısı ve hükümlü dinlenerek de kararverilebileceği düzenlenmiştir. Bu şekilde bir seçeneğin de ortaya konulması veinceleme yapacak mahkemelere dosyanın özelliklerine göre yöntem seçimikonusunda takdir yetkisi tanınması karşısında kuralda, Anayasa'ya aykırı biryön bulunmamaktadır.
Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2. ve 36. maddelerineaykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
VI- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ
25.5.2005 günlü, 5352 sayılı Adlî Sicil Kanunu'na, 6.12.2006günlü, 5560 sayılı Kanun'un 38. maddesiyle eklenen 13/A maddesinin (1) numaralıfıkrasının (b) bendinde yer alan “Kişinin bu süre zarfında yeni bir suçişlememiş olması ve...” ibaresine yönelik iptal istemi,26.12.2013 günlü, E.2013/52, K.2013/160 sayılı kararla reddedildiğinden, buibareye ilişkin yürürlüğün durdurulması isteminin REDDİNE, 26.12.2013 günündeOYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
VII- SONUÇ
25.5.2005 günlü, 5352 sayılı Adlî Sicil Kanunu'na, 6.12.2006günlü, 5560 sayılı Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun'un38. maddesiyle eklenen 13/A maddesinin;
A- (1) numaralı fıkrasının (b) bendinde yer alan “Kişinin busüre zarfında yeni bir suç işlememiş olması ve...” ibaresinin,
B- (4) numaralı fıkrasında yer alan “...dosya üzerindeinceleme yaparak ya da...”ibaresinin,
Anayasa'ya aykırı olmadıklarına ve itirazın REDDİNE, 26.12.2013gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Serruh KALELİ
Başkanvekili
Alparslan ALTAN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Burhan ÜSTÜN
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN
Üye
Muammer TOPAL
Üye
Zühtü ARSLAN
Üye
M. Emin KUZ