ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
EsasSayısı : 2014/126
KararSayısı : 2015/86
KararTarihi : 8.10.2015
R.G.Tarih-Sayı : 22.10.2015-29510
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Danıştay Sekizinci Dairesi
İTİRAZIN KONUSU: 25.1.1956 tarihli ve 6643 sayılı Türk Eczacıları BirliğiKanunu'nun 58. maddesinin birinci fıkrasının ikincicümlesinin Anayasa'nın 2., 19., 35. ve 48. maddelerine aykırılığı ilerisürülerek iptaline karar verilmesi talebidir.
OLAY: Türk Eczacıları BirliğiYardımlaşma Sandığı Yönetmeliği'nin 6. maddesi ile 14. maddesindeki "odave" ibaresinin iptali talebiyle açılan davada, itiraz konusu kuralınAnayasa'ya aykırılık iddiasını ciddi bulan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.
I- İPTALİ İSTENİLEN KANUN HÜKMÜ
Kanun'un itiraz konusu kuralı da içeren 58. maddesi şöyledir:
"Madde 58- Türk Eczacıları Birliğince bir yardımlaşmasandığı kurulur. Bu sandığa birlik azasının hepsi kaydedilmeye vevecibelerini yerine getirmeye mecburdurlar.
Kurulacak yardımlaşma sandığının işleyişi, yardımlaşma aidatlarıve yapılacak yardımlarla ilgili usul ve esaslar, Türk Eczacıları Birliği MerkezHeyeti tarafından çıkartılacak bir yönetmelikle düzenlenir."
II- İLK İNCELEME
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Haşim KILIÇ,Serruh KALELİ, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Zehra Ayla PERKTAŞ,Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN,Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN, Muammer TOPAL, Zühtü ARSLAN, M. Emin KUZ veHasan Tahsin GÖKCAN'ın katılımlarıyla 10.7.2014 tarihinde yapılan ilk incelemetoplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesineOYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
III- ESASIN İNCELENMESİ
2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör MuratARSLAN tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanunhükmü, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleriile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüpdüşünüldü:
A- İtirazın Gerekçesi
3. Başvuru kararında özetle, tüm eczacıların Türk EczacılarıBirliğince kurulan yardımlaşma sandığına zorunlu üye olmasının veyükümlülüklerini yerine getirmemeleri hâlinde oda hizmetlerinden defaydalandırılmamak suretiyle eczacılık faaliyetlerinin engellenmesinin hukukdevleti ilkesine aykırı olduğu, kişi özgürlüğü ve güvenliği ile çalışmaözgürlüğünü sınırlandırdığı, üyelik kapsamında zorunlu olarak aidat ödenmesininmülkiyet hakkını ihlal ettiği ve düzenlemenin kamu yararına dayanmadığıbelirtilerek kuralın, Anayasa'nın 2., 19., 35. ve 48. maddelerine aykırı olduğuileri sürülmüştür.
B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu
4. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 43. maddesine göre, itiraz konusu kuralilgisi nedeniyle Anayasa'nın 13. maddesi yönünden de incelenmiştir.
5. 6643 sayılı Kanun'un 58. maddesinin itiraz konusu kuralın dayer aldığı birinci fıkrasında, Türk Eczacıları Birliğince bir yardımlaşmasandığı kurulacağı, bu sandığa birlik üyelerinin hepsinin kaydedilmeye veyükümlülüklerini yerine getirmeye mecbur olduğu, ikinci fıkrasında isekurulacak yardımlaşma sandığının işleyişi, yardımlaşma aidatları ve yapılacakyardımlarla ilgili usul ve esasların Türk Eczacıları Birliği Merkez Heyetitarafından çıkartılacak bir yönetmelikle düzenleneceği hüküm altına alınmıştır.Buna göre itiraz konusu kuralla, Türk Eczacıları Birliğine üyeeczacıların, kurulan yardımlaşma sandığına üye olmaları ve bu üyelikle ilgiliyükümlülüklerini yerine getirmeleri zorunlu tutulmaktadır.
6. Anayasa'nın 48. maddesinin birincifıkrasında, "Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşmehürriyetine sahiptir..." denilmektedir. Bu maddenin gerekçesinde,hürriyet temeline dayalı bir toplumda irade serbestliği çerçevesinde ferdinsözleşme yapma, meslek seçme ve çalışma hürriyetlerinin garanti altınaalınmasının tabiî olduğu ve bu hürriyetlerin ancak, kamu yararı amacıyla vekanunla sınırlanabileceği ifade edilmiştir.
7. Anayasa'nın 13. maddesinde, temel hak veözgürlüklerin, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasa'nın ilgilimaddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunlasınırlanabileceği, bu sınırlamaların Anayasa'nın sözüne ve ruhuna, demokratiktoplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırıolamayacağı belirtilmiştir.
8. Yardımlaşma Sandığı, kişilerin kendi aralarında yardımlaşma,dayanışma ve bazı zorunlu ihtiyaçlarını uygun koşullarla karşılamak amacıylaoluşturdukları müşterek mal topluluğudur.
9. Kanun'un 58. maddesi uyarınca hazırlanan Türk EczacılarıBirliği Yardımlaşma Sandığı Yönetmeliği'nin 5. maddesine göre, Türk EczacılarıBirliği Yardımlaşma Sandığı da Sandık üyesi olan eczacıların tasarruftabulunmasını sağlamak, sosyal ve ekonomik çıkarlarını koruyup, geliştiriciçalışmalarda bulunmak, ölüm, hastalık, muhtaçlık, afet ve benzeri hâllerdeüyelerine yardımda bulunmak ve üyeleri arasında sosyal ve ekonomik dayanışmayıgüçlendirmek amacıyla kurulan, özel hukuk kurallarına tabi bir maltopluluğudur. Bu çerçevede değerlendirildiğinde sandığa üyeliğin bir türsözleşme olduğu anlaşılmaktadır.
10. Özel hukuk, kişilerin birbirleriyle olan ilişkilerini, eşitlikve irade serbestisi esasına göre düzenleyen hukuk kurallarının bütünüdür. Özel hukuktairade özerkliği, kişilerin yasal sınırlar içerisinde istedikleri hukuki sonucabu yoldaki iradelerini yeterince açığa vurarak ulaşabilmelerini ifadeetmektedir. Sözleşme özgürlüğü ise özel hukuktaki irade özerkliği ilkesininanayasa hukuku alanındaki dayanağıdır. Anayasa açısından sözleşme özgürlüğü,Devletin, kişilerin istedikleri hukukî sonuçlara ulaşmalarını sağlaması ve bubağlamda kişilerin belli hukukî sonuçlara yönelen iradelerini geçerli olaraktanıması, onların iradelerinin yöneldiği hukukî sonuçların doğacağını ilkeolarak benimsemesi ve koruması demektir. Sözleşme özgürlüğü uyarınca kişiler,hukuksal ilişkilerini özgür iradeleriyle ve sözleşmelerle düzenlemekteserbesttir. Anayasa'nın 48. maddesinde koruma altına alınan sözleşme özgürlüğü,sözleşme yapma serbestisinin yanı sıra, yapılan sözleşmelere dışarıdan müdahaleyasağını da içerir.
11. Anayasa'nın 48. maddesinde sözleşmeözgürlüğüne yönelik herhangi bir sınırlama öngörülmemiştir. Bununla birlikte, bu hak mutlak ve sınırsız bir hak olmayıp bellikriterlere uygun olmak kaydıyla sınırlamalara tabi olabilecekhaklardandır. Özel sınırlama nedeni öngörülmemiş haklarındoğasından kaynaklanan bazı sınırları bulunduğu gibi Anayasa'nın başkamaddelerinde yer alan kurallara dayanılarak bu hakların sınırlandırılması damümkün olabilir. Ancak bu sınırlamalar,Anayasa'nın 13. maddesinin öngördüğü şekilde, hakkın özüne dokunmaksızın, hukukdevletinin gereklerini karşılayan bir kanun aracılığıyla, meşru bir amaçla,demokratik bir toplumda gerekliliğe hizmet eden ölçülülük ilkesine uygunşekilde gerçekleştirilmelidir.
12. Çağdaş demokrasiler, temel hak ve özgürlüklerin en genişölçüde sağlanıp güvence altına alındığı rejimlerdir. Temel hak ve özgürlükleribüyük ölçüde kısıtlayan ve kullanılamaz hâle getiren sınırlamalar hakkın özünedokunur. Temel hak ve özgürlüklere getirilen sınırlamaların yalnız ölçüsüdeğil, koşulları, nedeni, yöntemi, kısıtlamaya karşı öngörülen kanun yollarıgibi güvenceler demokratik toplum düzeni kavramı içinde değerlendirilmelidir.Bu nedenle, temel hak ve özgürlükler, istisnaî olarak ve özüne dokunmamakkoşuluyla demokratik toplum düzeninin gerekleri için zorunlu olduğu ölçüde veancak kanunla sınırlandırılabilirler. Demokratik bir toplumda temel hak veözgürlüklere getirilen sınırlamanın, bu sınırlamayla güdülen amacıngerektirdiğinden fazla olması düşünülemez. Demokratik hukuk devletinde güdülenamaç ne olursa olsun kısıtlamaların, bu rejimlere özgü olmayan yöntemlerleyapılmaması ve belli bir özgürlüğün kullanılmasını önemli ölçüde zorlaştıracakya da ortadan kaldıracak düzeye vardırılmaması gerekir. Başka bir deyişle yapılan sınırlama hak ve özgürlüğün özünedokunarak, kullanılmasını durduruyor veya aşırı derecede güçleştiriyorsa,etkisiz hale getiriyorsa veya ölçülülük ilkesine aykırı olarak sınırlama aracıile amacı arasındaki denge bozuluyorsa demokratik toplum düzenine aykırıolacaktır.
13. Yukarıda belirtildiği gibi yardımlaşma sandığının amacı,üyelerinin sosyal ve ekonomik çıkarlarını korumak ve eczacılar arasındadayanışmayı teşvik etmek olup sandığa üyeliğin kamusal bir yönünün olmadığıgörülmektedir. Sandığa üyeliğin mesleğin icrasına yönelik bir işlevininolmadığı ve eczacıların temel sosyal güvenlik ihtiyaçlarının Sosyal GüvenlikKurumuna üyelik yoluyla karşılandığı dikkate alındığında sandık üyeliğininsadece bazı konularda ek güvence sağlayan ve temel hedefi özel çıkarlarıkorumak olan bir işlem olduğu görülmektedir. Dolayısıyla sandık üyeliğinin özelhukuk niteliği ağır basmaktadır.
14. Özel hukuk kurallarına tabi olan yardımlaşma sandığına üyelikkonusunda esas olan irade özerkliği ve bunun anayasa hukukundaki dayanağı olansözleşme özgürlüğüdür. Özel hukuk alanı içerisinde kalan yardımlaşmasandığı üyeliğinin, kişilerin üye olup olmama iradesi ve isteği dikkatealınmaksızın zorunlu tutulması karşısında, itiraz konusu kuralın sözleşmeözgürlüğüne yönelik bir müdahale olduğu ve bu özgürlüğü kullanılamaz hâlegetirdiği açıktır. Zira itiraz konusu kuralla, bireylerin serbestiradeleri dışında, belli bir mal topluluğu ile hukuki ilişkiye girme/sözleşmeyapma zorunluluğu öngörülerek, bu özgürlüğün negatif görünümü olan sözleşmeyapmama özgürlüğü ellerinden alınmaktadır. Belirtilen niteliğiyle söz konusudüzenleme, sözleşme özgürlüğünün özüne dokunmakta ve Anayasa'da öngörülen özedokunma yasağını ihlal etmektedir.
15. Açıklanan nedenlerle, kural, Anayasa'nın 13. ve 48.maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.
16. Kural, Anayasa'nın 13. ve 48. maddelerine aykırı görülerekiptal edildiğinden, Anayasa'nın 2. ve 35. maddeleri yönünden ayrıcaincelenmesine gerek görülmemiştir.
17. Kuralın Anayasa'nın 19. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.
IV- HÜKÜM
25.1.1956 tarihli ve 6643 sayılı Türk Eczacıları BirliğiKanunu'nun 58. maddesinin birinci fıkrasının ikinci cümlesinin Anayasa'yaaykırı olduğuna ve İPTALİNE, 8.10.2015 tarihinde OYBİRLİĞİYLE kararverildi.
Başkan
Zühtü ARSLAN
Başkanvekili
Burhan ÜSTÜN
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN
Üye
Muammer TOPAL
Üye
M. Emin KUZ
Üye
Hasan Tahsin GÖKCAN
Üye
Kadir ÖZKAYA
Üye
Rıdvan GÜLEÇ