ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2014/143
Karar Sayısı : 2014/164
Karar Günü : 30.10.2014
R.G. Tarih-Sayı : Tebliğedildi
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN :Çankırı1. Asliye CezaMahkemesi
İTİRAZIN KONUSU :1- 26.9.2004 günlü, 5235sayılı Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye MahkemelerininKuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun'un;
a- 9. maddesinin beşinci fıkrasının,
b- 15. maddesinin son fıkrasının,
2- 11.12.2010 günlü, 6087 sayılı Hâkimler ve Savcılar YüksekKurulu Kanunu'nun 7. maddesinin (2) numaralı fıkrasının (f) bendinin,
Anayasa'nın 2., 138., 140., 142. ve 159. maddelerine aykırılığıileri sürülerek iptallerine karar verilmesi istemidir.
I- OLAY
Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu (HSYK) Birinci DairesinceÇankırı 2. Asliye Ceza Mahkemesinin faaliyetleri dondurularak dosyaların itirazyoluna başvuran Mahkemeye devri ve akabinde de itiraz yoluna başvuran Mahkemedeikinci bir hâkimin yetkilendirilmesi üzerine,itiraz konusu kurallarınAnayasa'ya aykırı olduğu kanaatine varan Mahkeme, iptalleri için başvurmuştur.
II- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralları
1- 5235 sayılı Kanun'un iptali istenen kuralları da içeren 9. ve15. maddeleri şöyledir:
"Ceza mahkemelerinin kuruluşu
Madde 9-Ceza mahkemeleri, her ilmerkezi ile bölgelerin coğrafî durumları ve iş yoğunluğu göz önünde tutularakbelirlenen ilçelerde Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun olumlu görüşüalınarak Adalet Bakanlığınca kurulur.
(.) asliye ceza mahkemeleri tek hâkimlidir.
Ağır ceza mahkemesinde bir başkan ile yeteri kadar üye bulunur. Bumahkeme bir başkan ve iki üye ile toplanır.
Özel kanunlarla kurulan diğer ceza mahkemelerinin kuruluşunailişkin hükümler saklıdır.
İş durumunun gerekli kıldığı yerlerde ceza mahkemelerinin birdenfazla dairesi oluşturulabilir. Bu daireler numaralandırılır.
Ceza mahkemeleri bulundukları il veya ilçenin adı ile anılır.
Ceza mahkemelerinin yargı çevresi
Madde 15-Ceza mahkemelerinin yargıçevresi, bulundukları il merkezi ve ilçeler ile bunlara adlî yönden bağlananilçelerin idarî sınırlarıdır.
Ağır ceza mahkemeleri ile büyükşehir belediyesi bulunan illerde,büyükşehir belediyesi sınırları içerisindeki il ve ilçenin adı ile anılan sulhveya asliye ceza mahkemelerinin yargı çevresi, il veya ilçe sınırlarınabakılmaksızın Adalet Bakanlığının önerisi üzerine Hâkimler ve Savcılar YüksekKurulunca belirlenir.
Coğrafî durum ve iş yoğunluğu göz önünde tutularak bir cezamahkemesinin kaldırılmasına veya yargı çevresinin değiştirilmesine, özelkanunlarında yargı çevresi belirtilmemiş olan diğer ceza mahkemelerinin yargıçevresinin belirlenmesine, Adalet Bakanlığının önerisi üzerine Hâkimler veSavcılar Yüksek Kurulunca karar verilir."
2- 6087 sayılı Kanun'un iptali istenen kuralı da içeren 7. maddesişöyledir:
"Genel Kurulun oluşumu ve görevleri
MADDE 7-(1) Genel Kurul, Kurulun yirmiiki asılüyesinden oluşur.
(2) Genel Kurulun görevleri şunlardır:
a) Başkanvekilini ve daire başkanlarını seçmek.
b) Dairelerin kararlarına karşı yapılan itirazları inceleyipkarara bağlamak.
c) Daireler arasında çıkan görev ve işbölümü uyuşmazlıklarınıkesin olarak karara bağlamak.
ç) Kurulun görevine giren, fakat Genel Kurul veya daireleringörevleri arasında gösterilmeyen konularda karar merciini belirlemek.
d) (Mülga: 15/2/2014-6524/24 md.)
e) (Değişik: 15/2/2014-6524/24 md.) Kurul üyeleri hakkındaki suçsoruşturması ile disiplin soruşturma ve kovuşturma işlemlerine ilişkin buKanunla verilen görevleri yerine getirmek.
f) Bakanlığın, bir mahkemenin kaldırılması veya yargı çevresinindeğiştirilmesi konusundaki tekliflerini karara bağlamak.
g) Yargıtay ve Danıştaya üye seçmek.
ğ) Genel Sekreterin atanması için Başkana üç aday teklif etmek.
h) (.)(1) Teftiş Kurulu Başkanını, Teftiş Kurulu başkanyardımcılarını, Kurul başmüfettişlerini, Kurul müfettişlerini ve Kurulda geçiciveya sürekli olarak görev yapacak tetkik hâkimlerini atamak.
ı) (Değişik: 15/2/2014-6524/24 md.) Adli ve idari yargı hâkim vesavcılarını mesleğe kabul etme, atama ve nakletme, geçici yetki verme, yükselmeve birinci sınıfa ayırma, kadro dağıtma, meslekte kalmaları uygun görülmeyenlerhakkında karar verme, disiplin cezası verme, görevden uzaklaştırma ile hâkim vesavcılar hakkında denetim, araştırma, inceleme ve soruşturma yapılmasıkonularına münhasır olmak üzere yönetmelik çıkarmak ve genelge düzenlemek.
i) Kurulun stratejik plânını onaylamak ve uygulamasını takipetmek.
j) Görev alanını ilgilendiren kanun, tüzük ve yönetmeliktaslakları hakkında görüş bildirmek.
k) Kanunlarla verilen diğer görevleri yapmak."
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
Başvuru kararında, Anayasa'nın2., 138., 140., 142. ve 159.maddelerinedayanılmıştır.
III- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Haşim KILIÇ, SerruhKALELİ, Alparslan ALTAN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Zehra AylaPERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, HicabiDURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN, Muammer TOPAL, Zühtü ARSLAN, M. EminKUZ ve Hasan Tahsin GÖKCAN'ın katılımlarıyla 25.9.2014 gününde yapılan ilkinceleme toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasınınincelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
IV- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Ayhan KILIÇ tarafındanhazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu yasa kuralları, dayanılanAnayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunupincelendikten sonra öncelikle uygulanacak kural sorunu görüşülüp düşünüldü:
A- 5235 Sayılı Kanun'un 9. Maddesinin Beşinci Fıkrasınınİncelenmesi
Başvuru kararında, itiraz konusu kuralın Anayasa'nın2., 138.,140., 142. ve 159.maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa'nın 152. maddesi ile 6216 sayılı Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 40. maddesine göre, AnayasaMahkemesine yapılacak başvurular, itiraz yoluna başvuran Mahkemenin bakmaktaolduğu davada uygulayacağı yasa kuralları ile sınırlıdır.
5235 sayılı Kanun'un 9. maddesi, ceza mahkemelerinin kuruluşunudüzenlemektedir. Maddenin birinci fıkrasında, ceza mahkemelerinin, her ilmerkezi ile bölgelerin coğrafî durumları ve iş yoğunluğu göz önünde tutularakbelirlenen ilçelerde HSYK'nın olumlu görüşü alınarak Adalet Bakanlığıncakurulacağı belirtilmektedir. Maddenin devam eden fıkralarında, asliye cezamahkemesinin tek hâkimli olduğu, ağır ceza mahkemesinin ise bir başkan ileyeteri kadar üyeden oluşacağı, ancak bir başkan ve iki üye ile toplanacağıifade edilmektedir.
Maddenin dava konusu beşinci fıkrasında ise iş durumunun gereklikıldığı yerlerde ceza mahkemelerinin birden fazla dairesinin oluşturulabileceğive bu dairelerin numaralandırılacağı kurala bağlanmaktadır. Bir yerdeki cezamahkemesinin birden fazla dairesinin oluşturulmasının, birbirinden ayrınumaralandırılmış yeni ceza mahkemeleri kurulması anlamına geldiği açıktır. Budurumda, ceza mahkemesinin yeni bir dairesinin oluşturulması da HSYK'nın uygungörüşü ve Adalet Bakanlığı kararıyla söz konusu olabilmektedir.
Buna göre, 5235 sayılı Kanun'un itiraz konusu kuralı da içeren 9.maddesi bir bütün olarak dikkate alındığında, bir yerdeki ceza mahkemesinin,HSYK'nın uygun görüşü ve Adalet Bakanlığı kararıyla birden fazla dairesininoluşturulmasına imkân tanıyan bir düzenleme olduğu anlaşılmaktadır.
Bakılmakta olan davada, HSYK'nın, itiraz yoluna başvuran Mahkemedeikinci bir hâkimi yetkilendirmesi ve dosyaların bu iki hâkim arasındaişbölümüyle paylaştırması söz konusudur. İtiraz yoluna başvuran Mahkemeyeikinci bir hâkimi yetkilendirme ve dosyaların bu iki hâkim arasında işbölümüylepaylaştırılmasına yönelik HSYK işleminin, itiraz konusu kural kapsamında kalan,yeni bir mahkeme kurulması işlemiyle hiçbir ilgisi bulunmamaktadır. Dolayısıylaitiraz konusu kural, bakılmakta olan davada uygulanma kabiliyetini haizdeğildir.
Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kuralın itiraz başvurusundabulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma olanağı bulunmadığından, bukurala ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddi gerekir.
B- 5235 Sayılı Kanun'un 15. Maddesinin Son Fıkrası ile 6087 SayılıKanun'un 7. Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasının (f) Bendinin İncelenmesi
Başvuru kararında, itiraz konusu kuralların Anayasa'nın2., 138.,140., 142. ve 159.maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa'nın 152. maddesi ile 6216 sayılı Kanun'un 40. maddesinegöre, Anayasa Mahkemesine yapılacak başvurular, itiraz yoluna başvuranMahkemenin bakmakta olduğu davada uygulayacağı yasa kuralları ile sınırlıdır.
5235 sayılı Kanun'un 15. maddesinde ceza mahkemelerinin yargıçevrelerinin ne şekilde belirleneceği kurala bağlanmaktadır. Maddenin birincifıkrasında, ceza mahkemelerinin yargı çevresinin, bulundukları il merkezi veilçeler ile bunlara adli yönden bağlanan ilçelerin idari sınırları olduğubelirtilmektedir. Maddenin ikinci fıkrasında ise ağır ceza mahkemeleri ilebüyükşehir belediyesi bulunan illerde, büyükşehir belediyesi sınırlarıiçerisindeki il ve ilçenin adı ile anılan sulh veya asliye ceza mahkemelerininyargı çevresinin, il veya ilçe sınırlarına bakılmaksızın Adalet Bakanlığınınönerisi üzerine HSYK'ca belirleneceği ifade edilmektedir.
Maddenin itiraz konusu üçüncü fıkrasında, coğrafi durum ve işyoğunluğu göz önünde tutularak bir ceza mahkemesinin kaldırılmasına veya yargıçevresinin değiştirilmesine, özel kanunlarında yargı çevresi belirtilmemiş olandiğer ceza mahkemelerinin yargı çevresinin belirlenmesine, Adalet Bakanlığınınönerisi üzerine HSYK tarafından karar verileceği hükme bağlanmaktadır. 6087sayılı Kanun'un, HSYK Genel Kurulunun oluşumu ve görevlerini düzenleyen 7.maddesinin (2) numaralı fıkrasının itiraza konu (f) bendinde de buna paralelbir düzenleme yapılarak, "Bakanlığın, bir mahkemenin kaldırılması veyayargı çevresinin değiştirilmesi konusundaki tekliflerini karara bağlamak",HSYK Genel Kurulunun görevleri arasında sayılmıştır.
Bir ceza mahkemesinin kurulması, o mahkemenin hemen yargılamafaaliyetine başlayacağı anlamına gelmemektedir. Mahkemenin yargılamayapabilmesi için aynı zamanda HSYK tarafından faaliyete geçirilmesi degerekmektedir. HSYK, usulüne uygun olarak kurulmuş bir mahkemeye hâkimyetkilendirmek suretiyle o mahkemeyi faaliyete geçirmekte ve iş yükünün zamanlaazalması nedeniyle ihtiyaç kalmaması hâlinde de mahkemenin faaliyetlerinidondurarak o mahkemede yetkili hâkimi başka bir mahkemede yetkilendirmektedir.
Bakılmakta olan davada, itiraz yoluna başvuran Mahkemeninkaldırılması veya yargı çevresinin değiştirilmesine ilişkin herhangi bir işlemsöz konusu olmayıp, anılan Mahkemenin faaliyetlerinin dondurulması işlemiihtilaf konusudur. Bir mahkemenin faaliyetlerinin dondurulması "kaldırma"anlamına gelmemektedir. Dolayısıyla itiraz konusu kuralların bakılmakta olandavada uygulanma kabiliyeti bulunmamaktadır.
Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kuralların, itirazbaşvurusunda bulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma olanağıbulunmadığından, bu kurallara ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliğinedeniyle reddi gerekir.
V- SONUÇ
A-26.9.2004 günlü, 5235 sayılı Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ileBölgeAdliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun'un;
1- 9. maddesinin beşinci fıkrasının,
2- 15. maddesinin son fıkrasının,
B- 11.12.2010 günlü, 6087 sayılı Hâkimler ve Savcılar YüksekKurulu Kanunu'nun 7. maddesinin (2) numaralı fıkrasının (f) bendinin,
itiraz başvurusunda bulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davadauygulanma olanağı bulunmadığından, bu fıkralara ve bende ilişkin başvurununMahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE, 30.10.2014 gününde OYBİRLİĞİYLEkararverildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Serruh KALELİ
Başkanvekili
Alparslan ALTAN
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Burhan ÜSTÜN
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN
Üye
Muammer TOPAL
Üye
Zühtü ARSLAN
Üye
M. Emin KUZ
Üye
Hasan Tahsin GÖKCAN