ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2014/17
Karar Sayısı : 2014/97
Karar Günü : 22.5.2014
R.G. Tarih-Sayı :12.09.2014-29117
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Afyonkarahisarİdare Mahkemesi
İTİRAZIN KONUSU : 4.12.2003 günlü, 5015sayılı Petrol Piyasası Kanunu'nun 20. maddesine, 28.3.2013 günlü, 6455 sayılıKanun'un 45. maddesiyle eklenen sekizinci fıkranın birinci cümlesinde yer alan".kovuşturmaya yer olmadığına dair karar veya mahkeme kararıkesinleşinceye kadar." ve ".bu süre içinde söz konusutesis için başka bir gerçek veya tüzel kişiye de lisans verilmez." ibarelerininAnayasa'nın 2., 36. ve 38. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptalinekarar verilmesi istemidir.
I- OLAY
Davacıya ait işyerinin Kanun'un 20. maddesi uyarıncamühürlenmesine ilişkin işlemin iptali istemiyle açılan davada, itiraz konusukuralların Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptalleri içinbaşvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralları
Kanun'un itiraz konusu ibarelerin de yer aldığı 20. maddesişöyledir:
"İdarî yaptırımlar
Madde 20-Lisans sahibi kişilerhakkında, bu Kanuna, bu Kanuna göre yürürlüğe konulmuş yönetmeliklere, Kurumunyazılı talimatlarına veya lisanslarına kayıtlı hususların herhangi birineriayet edilmediği takdirde, Kurum tarafından ön araştırma veya soruşturmabaşlatılır. Ayrıca, ilgiliye onbeş gün içerisinde aykırılıkların giderilmesi,aksi halde bahse konu piyasa faaliyetlerinin geçici bir süre içindurdurulabileceği veya doğrudan doğruya iptal yaptırımının uygulanacağı ihbaredilir. Bu ihbara rağmen onbeş günlük sürenin bitiminde aykırılıklar giderilmezse,Kurum piyasa faaliyetini otuz günden az yüzseksen günden çok olmamak üzeregeçici olarak durdurur. Geçici durdurma süresince, tehlikeli eylemin veyakötüniyetin veya ürünlerde zarar oluşmasının önlenmesi ile faaliyetindurdurulmasına neden olan durumun ortadan kaldırılmasına ilişkin faaliyetlerdışında hiçbir piyasa faaliyeti yapılamaz. Lisans iptalleri Kurumca yapılacaksoruşturma neticesine göre karara bağlanır.
Kaçak veya menşei belli olmayan ürün ikmal edenlerin lisansı iptaledilir. Teknik düzenlemelere uygun olmayan ürün ikmal edenler zararı tazminetmekle yükümlüdür.
Akaryakıt istasyonu kapsamında sürdürülen bayilik faaliyetlerinin,bu Kanuna veya bu Kanuna istinaden çıkarılan düzenlemelere aykırılığınınKurumca tespiti halinde, anılan istasyonda yapılan akaryakıt ikmali Kurumcageçici veya süresiz olarak mühürleme suretiyle durdurulur. İptale veyamühürlemeye ilişkin usul ve esaslar Kurumca çıkarılacak yönetmeliklerdedüzenlenir.
Lisans iptaline veya mühürlemeye rağmen, faaliyetlerini sürdürengerçek kişiler ile tüzel kişilerin yetkilileri hakkında, Türk Ceza Kanununun203 üncü maddesi hükümleri uygulanır.
Bu Kanuna göre yapılan talep veya işlemlerde, kanuna karşı hileveya gerçek dışı beyanda bulunulduğunun tespiti halinde lisans iptalolunur.
Teknik düzenlemelere uygun olmayan petrol ikmali nedeniylekullanıcıya verilen zarar ve hasarların tazmini hususu, kullanıcıların muhatapolduğu lisans sahibi gerçek ve tüzel kişilerin lisanslarında ve sözleşmelerindeyer alır. Uygulamaya ilişkin usul ve esaslar çıkarılacak yönetmeliktebelirlenir.
Dağıtım şirketinin lisansının iptal edilmesi veya faaliyetiningeçici olarak durdurulması halinde dağıtım şirketine bağlı bayiler, diğerdağıtım şirketlerinin bayii olarak faaliyetlerini sürdürürler.
(Ek fıkra: 28/3/2013-6455/45 md.) 5607 sayılı Kanunda belirtilenkaçakçılık fiillerinin işlendiği tespit edilen rafineri hariç her türlü tesistelisansa tabi tüm faaliyetler kovuşturmaya yer olmadığına dair kararveya mahkeme kararı kesinleşinceye kadar Kurum tarafından geçiciolarak durdurulur ve bu süre içinde söz konusu tesis için başka birgerçek veya tüzel kişiye de lisans verilmez.Kesinleşmiş mahkeme kararınagöre lisans sahiplerinin lisansı iptal edilir. Lisans sahibine verilen idaripara cezası ödenmeden lisansa konu tesis için lisans verilmez.
(Ek fıkra: 28/3/2013-6455/45 md.)Kaçakçılık fiilinin sadece ulusalmarker seviyesi ile ilgili olması durumunda, geçici durdurma kararı akreditelaboratuvar analiz sonucuna göre verilir. Akredite laboratuvar analiz sonucununbildirilmesine kadar kaçak akaryakıt satışını engelleyecek idari tedbirlerKurum tarafından alınır.
(Ek fıkra: 28/3/2013-6455/45 md.)Seyyar kontrol cihazı ile yapılanulusal marker kontrol sonucunun geçersiz çıkması halinde, alınan numune en geçbeş iş günü içinde laboratuvara teslim edilir. Laboratuvar, yapılması istenilenanalizleri numune özellikleri değişime uğramadan on beş gün içinde yapar vesonucunu en geç üç iş günü içinde Kuruma bildirir."
B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları
Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 36. ve 38. maddelerinedayanılmış, Anayasa'nın 125. maddesi ise ilgili görülmüştür.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Haşim KILIÇ, SerruhKALELİ, Alparslan ALTAN, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Zehra Ayla PERKTAŞ, RecepKÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, ErdalTERCAN, Muammer TOPAL, Zühtü ARSLAN ve M. Emin KUZ'un katılımlarıyla 29.1.2014gününde yapılan ilk inceleme toplantısında, öncelikle uygulanacak kuralsorunu görüşülmüştür.
Anayasa'nın 152. ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 40. maddesine göre, mahkeme, bakmaktaolduğu davada uygulayacağı kanun ya da kanun hükmünde kararname kurallarınıAnayasa'ya aykırı görür veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varırsa, o hükmün iptali için Anayasa Mahkemesinebaşvurmaya yetkilidir. Ancak, bu kurallar uyarınca bir mahkemenin AnayasaMahkemesine başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış ve mahkemeningörevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenen kuralların da o davadauygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak kanun kuralları, davanın değişikevrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı sonuçlandırmadaolumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte bulunan kurallardır.
İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, Kanun'un 20. maddesinin sekizincifıkrasının birinci cümlesinde yer alan ".bu süre içinde söz konusutesis için başka bir gerçek veya tüzel kişiye de lisans verilmez."ibaresinin de iptaline karar verilmesini talep etmiştir.
Bakılmakta olan dava, davacıya ait işyerinin Kanun'un 20. maddesiuyarınca mühürlenerek kapatılmasına yönelik olarak tesis edilen idari işlemeilişkindir. İptali istenilen ".kovuşturmaya yer olmadığına dair kararveya mahkeme kararı kesinleşinceye kadar." ibaresi mühürleme işlemininne kadar süre ile devam edeceğini düzenlerken; ".bu süre içinde sözkonusu tesis için başka bir gerçek veya tüzel kişiye de lisans verilmez."ibaresi ise mühürleme süresince mühürlenen tesis için başka bir kişiye lisansverilmeyeceğini düzenlemektedir. Bakılmakta olan davada mühürlenen tesis içinlisans verilip verilmemesine ilişkin herhangi bir uyuşmazlık bulunmamaktadır.Dolayısıyla, Kanun'un 20. maddesinin sekizinci fıkrasının birinci cümlesindeyer alan ".bu süre içinde söz konusu tesis için başka bir gerçek veyatüzel kişiye de lisans verilmez." ibaresi davada uygulanacak kuraldeğildir.
Açıklanan nedenlerle, 4.12.2013 günlü, 5015 sayılı Petrol PiyasasıKanunu'nun 20. maddesine, 28.3.2013 günlü, 6455 sayılı Kanun'un 45. maddesiyleeklenen sekizinci fıkranın birinci cümlesinde yer alan;
A- ".bu süre içinde söz konusu tesis için başka bir gerçekveya tüzel kişiye de lisans verilmez." İbaresinin, itiraz başvurusundabulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma olanağı bulunmadığından, buibareye ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE,
B- ".kovuşturmaya yer olmadığına dair karar veyamahkeme kararı kesinleşinceye kadar." ibaresinin ESASININİNCELENMESİNE,
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Erhan TUTAL tarafındanhazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu yasa kuralı, dayanılan veilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasamabelgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
Başvuru kararında, itiraz konusu kural nedeniyle idari yargımercii tarafından, lisansa tabi faaliyetlerin durdurulmasına ilişkin mühürlemekararının hukuka uygun olup olmadığı hususları ile uyuşmazlığın esasına yönelikhususlar irdelenemediğinden etkili bir hak arama imkânının bulunmadığı, sadeceidari tespitler dikkate alınmak suretiyle ilgililerin peşinen suçlu sayıldığıbelirtilerek kuralın, Anayasa'nın 2., 36. ve 38. maddelerine aykırı olduğuileri sürülmüştür.
6216 sayılı Kanun'un 43. maddesine göre, ilgisi nedeniyle itirazkonusu kural Anayasa'nın 125. maddesi yönünden de incelenmiştir.
İtiraz konusu kural ile 5607 sayılı Kaçakçılıkla MücadeleKanunu'nda belirtilen kaçakçılık fiillerinin işlendiği tespit edilen rafinerihariç her türlü tesiste, lisansa tabi tüm faaliyetlerin kovuşturmaya yerolmadığına dair karar veya mahkeme kararı kesinleşinceye kadar Enerji PiyasasıDüzenleme Kurumu tarafından geçici olarak durdurulacağı düzenlenmiştir.
Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, eylem veişlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyupgüçlendiren, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirereksürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, Anayasa ve hukukunüstün kurallarıyla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık olan devlettir.
Anayasa'nın "Hak arama hürriyeti" başlıklı 36.maddesinin birinci fıkrasında, "Herkes meşrû vasıta ve yollardan faydalanmaksuretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ileadil yargılanma hakkına sahiptir." denilerek yargı organlarına davacıve davalı olarak başvurabilme hakkı güvence altına alınmıştır. Anayasa'nın 125.maddesinde ise "İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargıyolu açıktır." denilmektedir. Her iki maddeyle güvence altına alınandava yoluyla hak arama özgürlüğü, kendisi bir temel hak niteliği taşımasınınötesinde diğer temel hak ve özgürlüklerden gereken şekilde yararlanılmasını vebunların korunmasını sağlayan en etkili güvencelerden biridir. Kişinin uğradığıbir haksızlığa veya zarara karşı kendisini savunabilmesinin ya da maruz kaldığıhaksız bir uygulama veya işleme karşı haklılığını ileri sürüp kanıtlayabilmesinin,zararını giderebilmesinin en etkili ve güvenceli yolu, yargı mercileri önündedava hakkını kullanabilmesidir.
İtiraz konusu kural, idareye tesis edeceği geçici durdurmaişleminin ne kadar süre ile geçerli olacağını göstermektedir. Buna göre,idarenin işletmeye ilişkin vereceği geçici durdurma işlemi, CumhuriyetBaşsavcılığınca kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilinceye veya mahkemekararı kesinleşinceye kadar devam edebilecektir. Başka bir ifadeyle kural,idarenin görev ve yetkisini belirlemekte olup idare mahkemelerinin görev veyetkisine ilişkin herhangi bir belirleme ya da sınırlama içermemektedir. Sözkonusu işleme karşı Anayasa'nın 125. maddesi gereğince idari yargı yolunun açıkolduğu dikkate alındığında, kuralın idari yargının denetim yetkisinisınırladığından söz edilemez.
İtiraz konusu kuralın "Akaryakıt kaçakçılığı ile dahaetkin mücadele için, kovuşturmaya yer olmadığına dair kararın veya mahkemekararının kesinleşmesine kadar işletmenin faaliyetlerine devam etmemesiamacıyla Kurum tarafından tesisin faaliyetlerinin geçici olarak durdurulması velisans sahibine verilen idari para cezası ödenmeden lisansa konu tesis içinyeni lisans verilmemesi hükmü düzenlenmiştir." biçimindeki maddegerekçesinde de belirtildiği üzere kural, akaryakıt kaçakçılığıyla daha etkinmücadele için getirilmiş ve bu kapsamda idareye tanınan yetkileribelirlemiştir. Kuralda, idari yargı yolunu kapatan veya zorlaştıran bir hükmeyer verilmediğinden hak arama hürriyetinin kısıtlandığından söz edilemez.
Diğer taraftan, Anayasa'nın 38. maddesinin dördüncü fıkrasında,"Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz."denilmektedir. Ceza hukukunun temel ilkelerinden olan "suçsuzlukkarinesi", hakkında suç isnadı bulunan bir kişinin, adil bir yargılamasonunda suçlu olduğuna dair kesin hüküm tesis edilene kadar masum sayılmasıgerektiğini ifade etmekte ve hukuk devleti ilkesinin de bir gereğinioluşturmaktadır. Suçsuzluk karinesi uyarınca, bir kişinin suçlu olaraknitelendirilebilmesi ve hakkında ceza hukukunun alanına giren yaptırımlarınuygulanabilmesi, kesin hükümle mahkûm olmasına bağlıdır. Ancak suçsuzlukkarinesi, kişileri peşinen suçlu ilan etmeden bazı tedbirlerin uygulanmasınaengel teşkil etmemektedir. Suçsuzluk karinesinin tanımı ve gerekleri anayasalsınırların ötesine geçecek şekilde genişletilerek soruşturma ve kovuşturma gibisüreçlere bağlı hukuki sonuçları işlevsiz kılacak şekilde yorumlanamaz.
Kaçakçılık fiilleri tespit edilen tesisler ve bu tesislerinsahipleri hakkında başlatılan soruşturma veya kovuşturmaya konu suçlarnedeniyle tedbirler öngörülmesi, kanun koyucunun bu kişileri peşinen "suçlu"kabul ettiği anlamına gelmez. Kaçakçılık fiillerinin tespiti hâlinde idarecetedbir mahiyetinde tesis edilecek mühürleme işleminin ne kadar süre ile devamedeceğini düzenleyen kural ilgililerin peşinen suçlu sayılması sonucunudoğurmaz.
Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2., 36., 38.ve 125. maddelerine aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir.
VI- SONUÇ
4.12.2003 günlü, 5015 sayılı Petrol Piyasası Kanunu'nun 20.maddesine, 28.3.2013 günlü, 6455 sayılı Kanun'un 45. maddesiyle eklenensekizinci fıkranın birinci cümlesinde yer alan ".kovuşturmaya yerolmadığına dair karar veya mahkeme kararı kesinleşinceye kadar." ibaresininAnayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, 22.5.2014 günündeOYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Alparslan ALTAN
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Burhan ÜSTÜN
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN
Üye
Muammer TOPAL
Üye
Zühtü ARSLAN
Üye
M. Emin KUZ
Üye
Hasan Tahsin GÖKCAN