ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2014/22
Karar Sayısı : 2014/196
Karar Tarihi : 25.12.2014
R.G. Tarih-Sayı :12.06.2015-29384
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Askeri Yüksek İdareMahkemesi İkinci Dairesi
İTİRAZIN KONUSU : 21.6.1927 tarihli ve1111 sayılı Askerlik Kanunu’nun, 5.2.2009 tarihli ve 5837 sayılı Kanun’un 2.maddesiyle değiştirilen 10. maddesinin birinci fıkrasının (9) numaralı bendinin(b) alt bendinden sonra gelen paragrafında yer alan “…yükümlülerin...” ibaresininAnayasa’nın 10. maddesine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesiistemidir.
I- OLAY
Muvazzaf astsubay olarak görev yapan babasının 3713 sayılı TerörleMücadele Kanunu kapsamında şehit olması nedeniyle askerlikten muaf tutulmatalebi askerlik şubesi tarafından reddedilen davacının bu işlemin iptaliistemiyle açtığı davada, itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğukanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı
Kanun’un itiraz konusu ibareyi de içeren 10. maddesi şöyledir:
“Madde 10- (Değişik: 20/11/1984 -3081/1 md.)
Askerlik yükümlülüğüne tabi tutulma ve bu yükümlülüğün nasılyerine getirilmiş sayılacağına dair esaslar aşağıda gösterilmiştir.
1. (Değişik: 16/4/1987 - 3358/6 md.) Her celp yılından evvel o yılsilah altına alınacak miktar, kaynak olarak Milli Savunma Bakanlığınca tespitedilerek Genelkurmay Başkanlığına bildirilir. Genelkurmay Başkanlığı da TürkSilahlı Kuvvetlerinin ihtiyaç miktarını tespit ederek Milli Savunma Bakanlığınabildirir.
2. (Değişik: 21/5/1992 - 3802/2 md.) O yıl askere alınacaklarıntamamı, mevcut celp sistemine uygun olarak temel askerlik eğitimine tabitutulur. Her celp döneminde eğitim merkezlerine sevk edilen miktar GenelkurmayBaşkanlığınca belirlenenden fazla ise; ihtiyaç fazlası olan yükümlüler, temelaskerlik eğitimini müteakip, o yılın 1 Ocak tarihindeki T.C. Merkez Bankasıdöviz alış kurları esas alınarak, dövizle askerlik için tespit edilen miktarınyarısının karşılığı Türk Lirası bedel ödemek veya istekte bulunan kamu kurum vekuruluşlarında görev yapmak suretiyle askerlik hizmetlerini yerine getirmişsayılırlar.
Saklı, yoklama kaçağı veya bakaya durumunda bulunanlar ihtiyaçfazlası kapsamına alınmazlar
3. (Değişik: 16/4/1987-3358/6 md.) Genelkurmay BaşkanlığıncaSilahlı Kuvvetlerin ihtiyacı olarak belirlenen yükümlüler askerlik hizmetini buKanun hükümlerine göre erbaş veya er olarak yerine getirirler.
Bedel ödemek isteğinde bulunanlar ile kamu kurum ve kuruluşlarındagörevlendirileceklerin miktarı, Türk Silahlı Kuvvetleri ihtiyaç fazlasımiktarından az ise; geri kalan ihtiyaç fazlası yükümlüler kalan askerlikhizmetini, bu Kanun hükümlerine göre erbaş veya er olarak yerine getirirler.
4. (Değişik: 16/4/1987-3358/6 md.) İhtiyaç fazlası yükümlülerleilgili işlemler aşağıda belirtilmiştir.
A) Bedel ödemeye istekli olanlar ile ilgili işlemler:
a) Temel askerlik eğitimini müteakip, her celp döneminde, bedelödeyecek yükümlü miktarı, Türk Silahlı Kuvvetleri ihtiyaç fazlası ve kamu kurumve kuruluşları tarafından istenen yükümlü miktarı dikkate alınarak GenelkurmayBaşkanlığınca tespit edilir.
b) Askerlik yükümlülüklerini bedel ödeyerek yerine getirecekleristekle tespit edilir.
c) İstekli miktarı Genelkurmay Başkanlığınca tesbit edilenmiktardan fazla olduğu takdirde; bedel ödeyecekler, bedel ödemeye istekliolanların tamamının iştirak ettirileceği kura ile tespit edilir.
d) İstekli miktarı, Genelkurmay Başkanlığınca tespit edilenmiktara eşit veya az ise; kuraya başvurulmaz ve bunların tamamı bedel ödeyerekaskerlik yükümlülüklerini yerine getirmiş sayılırlar.
e) Bedel ödemekten vazgeçen veya ödeme yükümlülüklerini vaktindeyerine getirmeyen yükümlüler, kalan askerlik sürelerini Türk SilahlıKuvvetlerinde erbaş veya er olarak tamamlarlar.
f) Bedel ödeme esasları ve yükümlüler için uygulanacak işlemlerile bedel verecek yükümlülerin tespiti işlemi Bakanlar Kurulu Kararı ilebelirlenir.
B) Kamu kurum ve kuruluşlarında görevlendirilecek yükümlülerleilgili işlemler:
a) Yükümlü istihdam etmek isteyen kamu kurum ve kuruluşları,ihtiyaç miktarını her celp döneminden iki ay önce bağlı veya ilgilibulundukları Bakanlık kanalı ile Milli Savunma Bakanlığına bildirirler.
b) Kamu kurum ve kuruluşlarında görevlendirilecek yükümlüler,bedel ödemek isteyenler dışında kalan yükümlüler arasından, GenelkurmayBaşkanlığınca belirlenecek miktar ve esaslara göre, kura çekmek suretiyletespit edilir ve ayrılır. Genelkurmay Başkanlığınca Türk Silahlı Kuvvetleriihtiyacı olarak önceden belirlenen tahsil ve meslek gruplarında bulunanyükümlüler bu kuraya iştirak ettirilmezler.
c) Kamu kurum ve kuruluşlarında görevlendirilen yükümlülerinistihdam şekilleri ile tabi olacakları esas ve usuller Bakanlar Kurulu Kararıile tespit edilir.
d) İhtiyaç fazlası olarak kamu kurum ve kuruluşları emrine verilenyükümlüler hakkında firar, hava değişimi ve izin tecavüzü, kısa süreli firar ve izin tecavüzü suçlarından dolayıAskeri Ceza, Disiplin Mahkemeleri Kuruluşu, Yargılama Usulü ve Disiplin Suç veCezaları Hakkında Kanun ve Askeri Mahkemeler Kuruluşu ve Yargılama Usulü Kanunu hükümleri uygulanır. Bukonularda yükümlünün görev yerine en yakın askeri mahkeme veya disiplinmahkemesi yetkilidir.
e) Bu yükümlülerin kamu kurum ve kuruluşlarında çalıştıkları süreiçerisinde askerliğe elverişli olmadıkları yolundaki müracaatları askerihastaneler sağlık kurullarınca incelenerek, askerliğe elverişli olmadığı tespitedilenler hakkında "Türk Silahlı Kuvvetleri Sağlık YeteneğiYönetmeliği" hükümleri uygulanır.
f) Kamu kurum ve kuruluşlarında istihdam edilecek yükümlülerinmuayene ve tedavileri ile her türlü sağlık işlemleri görevlendirildikleri kamukurum ve kuruluşlarınca yapılır.
g) Yükümlülerin Silahlı Kuvvetlerdeki erbaş ve erler gibi iaşeedilmeleri, giydirilmeleri, barındırılmaları ve diğer istihkakları BakanlarKurulunca belirlenecek esaslara göre bağlı bulundukları kamu kurum vekuruluşlarınca karşılanır.
h) Yükümlüler diğer hususlarda verildikleri kamu kurum vekuruluşlarının statüsüne tabidir.
5. (Değişik: 16/4/1987-3358/6 md.) Yükümlülerin çalıştırılacaklarıkamu kurum ve kuruluşlarının Milli Savunma Bakanlığı ile ilişkileri, terhisişlemleri, kamu kurum ve kuruluşları ile ilgili diğer hususlar Bakanlar KuruluKararı ile tespit edilir.
6. Yükümlülüklerini kamu kurum ve kuruluşlarında çalışarak veyapara ödeyerek yerine getirenler terhis edilerek yedeğe alınırlar. Bunlarıntamamı veya bir kısmı, eğitim, tatbikat, asayiş, olağanüstü hal, sıkıyönetimveya savaş hallerinde Bakanlar Kurulu Kararıyla göreve çağırılabilirler.
7. (Değişik: 16/4/1987-3358/6 md.) Seferberlik ve savaşhallerinde, bu maddenin askerlik yükümlülüğünün bedel ödeyerek veya kamu kurumve kuruluşlarında çalışılarak yerine getirilmesi ile ilgili hükümleriuygulanmaz.
8. Türk Silahlı Kuvvetleri Sağlık Yeteneği Yönetmeliğine görebedeni kabiliyeti askerliğe elverişli olmayanlar askerlik hizmetinden muaftutulurlar.
9. (Değişik: 5/2/2009-5837/2 md.) Askerlik hizmetini yerinegetirmekte iken ölen, akıbeti meçhul kalan, hakkında gaiplik kararı alınan veyamaluliyet aylığı bağlanmasını gerektirecek biçimde malul olanların;
a) Baba ve annesinin müşterek olarak talep ettiği veya baba ya daannesinden biri ölmüş ise sağ olanın talep ettiği kardeşlerinden biri, istekliolmadıkça silah altına alınmaz veya silah altında ise terhis edilir,
b) Baba ve annenin müştereken anlaşamadıkları veya her ikisinin deölmüş olması durumunda; öncelikle silah altında olan kardeşi var ise istekliolması halinde terhis edilir, silah altında olan kardeşi yok ise veya silahaltında olan kardeşi terhis olmak istemez ise askerlik hizmet sırası gelen ilkkardeş istekli olmadıkça silah altına alınmaz.
Askerlik hizmetini yerine getirmekte iken 12/4/1991 tarihli ve3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamında hayatını kaybeden yükümlülerin kendilerindenolma erkek çocukları ile aynı anne ve babadan olan kardeşlerinin tamamı,istekli olmadıkça silah altına alınmaz ve silah altındakiler istekleri halindeterhis edilir.
Bu bent hükümleri seferberlik ve savaş halinde uygulanmaz.
10. Türkiye’ye girdikleri tarihte yirmiiki yaşını doldurmuş veyageldikleri memlekette askerlik yapmış oldukları anlaşılan, Türkiye Cumhuriyetiuyruğuna girmiş göçmenler asker edilmezler.
11. Barışta, sıkıyönetim, olağanüstü hal veya seferberlikhallerinde veya savaşta, askerliğini henüz yapmadan, Genelkurmay Başkanlığınıngöstereceği lüzum üzerine Bakanlar Kurulunun gerekli gördüğü sahalarda özelolarak görevlendirilen gönüllüler, Bakanlar Kurulu Kararında belirtilenşartlara uydukları takdirde askerlik hizmetinden muaf tutulur.
12. Mülteciler ve Türkiye Cumhuriyeti uyruğunda olmayanlar askeredilmezler.
13. (Değişik: 28/5/2003-4861/24 md.) Harp okulları, Gülhane AskeriTıp Akademisi ve astsubay meslek yüksek okulları veya Türk Silâhlı Kuvvetleriadına okudukları üniversite, fakülte veya yüksek okullardan ilişiğikesilenlerin, bu okullarda ay olarak okudukları sürenin üçte biri muvazzaflıkhizmetinden sayılır. Bu yükümlüler mutlaka temel askerlik eğitimine tâbitutulur. Ancak, harp okullarında geçen sürenin muvazzaf askerlik hizmetsüresini karşılaması halinde, bunlar, temel askerlik eğitimine tâbi tutulmadanyedeğe geçirilirler.”
B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları
Başvuru kararında, Anayasa’nın 10. maddesine dayanılmış,Anayasa’nın 2. maddesi ise ilgili görülmüştür.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Haşim KILIÇ, SerruhKALELİ, Alparslan ALTAN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Zehra AylaPERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, HicabiDURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN, Muammer TOPAL, Zühtü ARSLAN ve M.Emin KUZ’un katılımlarıyla 18.2.2014 tarihinde yapılan ilk incelemetoplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesineOYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Ümit DENİZ tarafındanhazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu yasa kuralı, dayanılan veilgili görülen Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve diğer yasamabelgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
Başvuru kararında, yükümlülerin 3713 sayılı Kanun kapsamındahayatını kaybetmeleri durumunda kendilerinden olma erkek çocukları ile aynıanne ve babadan olan kardeşlerinin tamamının istekli olmadıkça silah altınaalınmadığı veya silah altındakilerin istekleri hâlinde terhis edildiği hâldeasker şahısların aynı hukuki durum ve statü içerisinde bulunmalarına rağmenhaklı bir neden olmaksızın itiraz konusu ibare uyarınca muafiyettenyararlandırılmamasının eşitlik ilkesini ihlal ettiği belirtilerek kuralın,Anayasa’nın 10. maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkında Kanun’un 43. maddesine göre, ilgisi nedeniyle itiraz konusu kuralAnayasa’nın 2. maddesi yönünden de incelenmiştir.
Kanun’un 10. maddesinde, askerlik yükümlülüğüne tabi tutulma ve buyükümlülüğün nasıl yerine getirilmiş sayılacağına dair esaslar öngörülmektedir.Kanun’un birinci fıkrasının (9) numaralı bendinin (a) ve (b) alt bentlerinde,askerlik hizmetini yerine getirmekte iken ölen, akıbeti meçhul kalan, hakkındagaiplik kararı alınan veya maluliyet aylığı bağlanmasını gerektirecek biçimdemalul olanların yakınlarının istekli olmadıkça silah altına alınmaması veyaalınmışlarsa terhis edilmeleri usulünü; itiraz konusu ibareyi de içeren paragraftaise askerlik hizmetini yerine getirmekte iken 3713 sayılı Kanun kapsamındahayatını kaybeden yükümlülerin kendilerinden olma erkek çocukları ile aynı anneve babadan olan kardeşlerinin tamamının, istekli olmadıkça silah altınaalınmamasını ve silah altındakilerin istekleri hâlinde terhis edilmesiniöngörmektedir.
Anayasa’nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, eylem veişlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyupgüçlendiren, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirereksürdüren, Anayasa’ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, Anayasa ve hukukunüstün kurallarıyla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık olan devlettir.Kanunların kamu yararının sağlanması amacına yönelik olması, genel, objektif, adilkurallar içermesi ve hakkaniyet ölçütlerini gözetmesi hukuk devleti olmanıngereğidir.
Askerlik hizmetinin ulusal güvenliğin sağlanmasında önemi veağırlığı olduğu kuşkusuzdur. Bu nedenle kanun koyucu, askerlik hizmeti veyerine getirilmesinde farklı uygulamalar ve tedbirler öngörebilecektir.Askerlik hizmetinin yerine getirilmesini sağlamak için zorunlu askerlik hizmetiöngörülmesinin yanında teşvik edici tedbirlerin alınması kanun koyucunun takdiryetkisi kapsamındadır.
Anayasa’nın “Vatan hizmeti” başlıklı 72. maddesinde, ”Vatanhizmeti, her Türk’ün hakkı ve ödevidir. Bu hizmetin Silahlı Kuvvetlerde veyakamu kesiminde ne şekilde yerine getirileceği veya getirilmiş sayılacağıkanunla düzenlenir.” denilmektedir. Bu madde gereğince vatan hizmeti hemhak hem de bir ödevdir. Kanun’un 1. maddesi uyarınca Türkiye Cumhuriyetivatandaşı olan her erkek, askerlik hizmetini yerine getirmeye mecburdur.Kanunlarla zorunlu kılınmış bu hizmetin yerine getirilmemesi durumundakarşılaşılacak çeşitli cezai yaptırımlar söz konusudur. İtiraz konusu kuraldageçen yükümlüler kavramı, Anayasa ve kanunlar ile zorunlu olarak askerlikhizmeti mükellefiyeti altına girenleri diğer bir deyişle isteğine bakılmaksızınsüreli olarak askerlik hizmetini yerine getirmeye mecbur olanları ifadeetmektedir.
Askerliği meslek olarak seçen askeri personel, profesyonel olarakbu görevi yapmakta, görevlerinin niteliği gereği de hayatlarını bu uğurdaverebileceklerini bilerek ve isteyerek tercih etmekte, görevlerine uygun eğitimalmakta ve bu meslek ile de hayatlarını idame ettirmektedirler. Oysa askerliğimeslek olarak seçmeyen yükümlüler, askerlik hizmetini daha sınırlı bir eğitimalarak, geçici süre ve zorunlu olarak yerine getirmekte, aksi durumda hukuki vecezai yaptırımlarla karşılaşmaktadırlar.
Zorunlu askerlik hizmetine tabi bu kişilerin hayatlarınıkaybetmeleri durumunda yakın aile bireylerinin askerlik hizmetini yerinegetirme konusunda tereddüt ve sıkıntılar yaşamaları mümkündür. Nitekim itirazkonusu kuralın da yer aldığı madde gerekçesinde bu durum, “halkımız ile TSKarasında var olan güçlü bağların daha da güçlenmesine ve yükümlü personel ileailelerinin moral motivasyonuna olumlu katkı sağlamak” olarakaçıklanmaktadır. Vatandaşların Türk Silahlı Kuvvetlerine güvenerek askerlikhizmetini tereddütsüz ve bir an önce yerine getirmelerinde kamu yararı olduğuda kuşkusuzdur. Bununla birlikte bir ferdini kaybetmiş ailelerden yenidenfedakârlık beklenemeyeceği açıktır.
Diğer taraftan itiraz konusu kuralda yükümlüler için öngörülenmuafiyet muhatabın isteğine bağlı olup bu muafiyetten yararlanmak istemeyenleraskerlik hizmetini yerine getirebileceklerdir. Dolayısıyla zorunlu olarakaskerlik hizmetini yerine getirenler ile askerliği meslek olarak seçenlerinyakınlarının askerlikten muafiyet konusunda farklı hükümlere tabi olmalarıhukuk devleti ilkesine aykırılık oluşturmaz.
Öte yandan Anayasa'nın 10. maddesinde öngörülen "kanunönünde eşitlik" ilkesi, hukuksal durumları aynı olanlar için sözkonusudur. Bu ilke ile eylemli değil, hukuksal eşitliköngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin amacı, aynı durumda bulunan kişilerinkanunlar karşısında aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak, ayrım yapılmasınıve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişive topluluklara ayrı kurallar uygulanarak kanun karşısında eşitliğin çiğnenmesiyasaklanmıştır. Kanun önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlıtutulacağı anlamına gelmez. Durumlarındaki özellikler, kimi kişiler ya datopluluklar için değişik kuralları ve uygulamaları gerektirebilir. Aynıhukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursaAnayasa'da öngörülen eşitlik ilkesi zedelenmez.
Anayasa ve kanunlar ile zorunlu olarak askerlik mükellefiyetialtına giren yükümlülerle askerliği meslek olarak seçen askeri personelinhukuki durum ve konumları aynı olmadığından bu kişilerin farklı kurallara bağlıtutulmalarında eşitlik ilkesiyle çelişen bir yön bulunmamaktadır.
Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa’nın 2. ve 10.maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddigerekir.
VI- SONUÇ
21.6.1927 tarihli ve 1111 sayılı Askerlik Kanunu’nun, 5.2.2009tarihli ve 5837 sayılı Kanun’un 2. maddesiyle değiştirilen 10. maddesininbirinci fıkrasının (9) numaralı bendinin (b) alt bendinden sonra gelenparagrafında yer alan “…yükümlülerin…” ibaresinin Anayasa’ya aykırıolmadığına ve itirazın REDDİNE, 25.12.2014 tarihinde OYBİRLİĞİYLE kararverildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Serruh KALELİ
Başkanvekili
Alparslan ALTAN
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Burhan ÜSTÜN
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN
Üye
Muammer TOPAL
Üye
Zühtü ARSLAN
Üye
M. Emin KUZ
Üye
Hasan Tahsin GÖKCAN