ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2015/2
Karar Sayısı : 2016/19
Karar Tarihi : 16.3.2016
R.G.Tarih-Sayı : 15.04.2016-29685
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Nizip1. Asliye Hukuk Mahkemesi
İTİRAZIN KONUSU: 4.11.1983tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 4. maddesinin birincifıkrasının, Anayasa'nın 35. maddesine aykırılığı ileri sürülerek iptaline kararverilmesi talebidir.
OLAY: Davalılara ait arazi üzerinde davacı Devlet Su İşleri GenelMüdürlüğü (DSİ) tarafından daimi irtifak hakkı tesis edilmesi üzerine irtifakhakkı tesis bedelinin tespiti, taşınmazın DSİ adına tapuya kesin tescili vedaimi irtifak hakkı kurulması için açılan davada, itiraz konusu kuralınAnayasa'ya aykırılık iddiasını ciddi bulan Mahkeme iptali için başvurmuştur.
I- İPTALİ İSTENİLEN KANUN HÜKMÜ
Kanun'un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 4. maddesi şöyledir:
"İrtifak hakkı kurulması
Madde 4- Taşınmaz malınmülkiyetinin kamulaştırılması yerine, amaç için yeterli olduğu takdirdetaşınmaz malın belirli kesimi, yüksekliği, derinliği veya kaynak üzerindekamulaştırma yoluyla irtifak hakkı kurulabilir.
(Ek fıkra : 10/9/2014 - 6552/99 md.) Ancak, maliklerinin mülkiyethakkının kullanılmasının engellenmemesi, can ve mal güvenliği bakımındangerekli önlemlerin alınması kaydıyla, kamu yararına dayalı olarak taşınmazlarınüstünde teleferik ve benzeri ulaşım hatları ile her türlü köprü, taşınmazlarınaltında metro ve benzeri raylı taşıma sistemleri ile tünel yapılabilir. Taşınmazlarınmülkiyet hakkının kullanımının engellenmemesi hâlinde, taşınmazlara ilişkinherhangi bir kamulaştırma yapılmaz. (İptal üçüncü cümle: Anayasa Mahkemesi'nin14/5/2015 tarihli ve E.: 2014/177, K.: 2015/49 sayılı Kararı ile.) (.) Yapılanyatırım nedeniyle taşınmaz maliklerinden değer artış bedeli alınamaz."
II- İLK İNCELEME
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri gereğince ZühtüARSLAN, Alparslan ALTAN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, RecepKÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, CelalMümtaz AKINCI, Erdal TERCAN, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Hasan Tahsin GÖKCAN veKadir ÖZKAYA'nın katılmalarıyla 18.2.2015 tarihinde yapılan ilk incelemetoplantısında, öncelikle sınırlama sorunu görüşülmüştür.
2. Anayasa'nın 152. ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşuve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 40. maddelerine göre, AnayasaMahkemesine itiraz yoluyla yapılacak başvurular itiraz yoluna başvuranmahkemenin bakmakta olduğu davada uygulayacağı yasa kuralı ile sınırlıdır.
3. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, Kanun'un 4. maddesinin "Taşınmazmalın mülkiyetinin kamulaştırılması yerine, amaç için yeterli olduğu takdirdetaşınmaz malın belirli kesimi, yüksekliği, derinliği veya kaynak üzerindekamulaştırma yoluyla irtifak hakkı kurulabilir." biçimindekibirinci fıkrasının iptalini talep etmiştir.
4. İtiraz yoluna başvuran Mahkemenin bakmakta olduğu davanınkonusu, itiraz konusu kurala dayanılarak taşınmazın bir kısmı üzerinde daimiirtifak hakkı tesis edilmesinden ibarettir. Diğer bir ifadeyle, davanınkonusunda taşınmazın yüksekliği, derinliği veya kaynak üzerinde irtifak hakkıkurulması hususu yer almamaktadır. Bu nedenle, itiraz konusu kurala ilişkinesas incelemenin, fıkrada yer alan ".belirli kesimi."ibaresiyle sınırlı olarak yapılması gerekmektedir.
5. Açıklanan nedenlerle, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun4. maddesinin birinci fıkrasının esasının incelenmesine, esasa ilişkinincelemenin fıkrada yer alan ".belirli kesimi." ibaresiile sınırlı olarak yapılmasına, OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
III- ESASIN İNCELENMESİ
6. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Ömer DURAN tarafındanhazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan veilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasamabelgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A- İtirazın Gerekçesi
7. Başvuru kararında özetle, idareye irtifak hakkı tesisine imkântanıyan itiraz konusu kuralın amacı dışında kullanıldığı, idare tarafındantesis edilen irtifak hakkı süresinin 99 yıl olmasının ortalama insan hayatındanfazla olduğu ve yaklaşık iki nesle karşılık geldiği, bu şekilde uzun sürelitesis edilen irtifak hakkının aslında mülkiyet hakkını sona erdirdiği, uzunsüreli irtifak hakkı tesisi yerine kamulaştırma yoluna gidilmesi gerektiği,irtifak hakkı süresinin maksimum 10 yıl ile sınırlandırılmasının gerektiği,takip edecek on yıllarda da idare ve mülkiyet hakkı sahibinin tekrar bir arayagelerek yeni şartlara göre sözleşmenin tekrar değerlendirilmesi gerektiğibelirtilerek kuralın, Anayasa'nın 35. maddesine aykırı olduğu ilerisürülmüştür.
B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu
8. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkında Kanun'un 43. maddesi uyarınca, ilgisi nedeniyle kural Anayasa'nın 46.maddesi yönünden de incelenmiştir.
9. Kanun'un 4. maddesinin birinci fıkrasında; taşınmaz malınmülkiyetinin kamulaştırılması yerine, amaç için yeterli olduğu takdirdetaşınmaz malın belirli kesimi, yüksekliği, derinliği veya kaynak üzerindekamulaştırma yoluyla irtifak hakkı kurulabileceği belirtilmektedir. Fıkraiçerisinde yer alan ".belirli kesimi." ibaresi, itiraz konusukuralı oluşturmaktadır.
10. Anayasa'nın 35. maddesinde, "Herkes, mülkiyet vemiras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunlasınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz."denilmektedir.
11. Mülkiyet hakkı, bireye emeğinin karşılığına sahip olma vegeleceğe yönelik planlar yapma olanağı tanıyan temel bir hak olup maddi varlığıbulunan taşınır ve taşınmaz malvarlığını kapsadığı gibi maddi bir varlığıbulunmayan hak ve alacakları da içermektedir.
12. Anayasa'nın 46. maddesinin birinci fıkrasında ise "Devletve kamu tüzelkişileri; kamu yararının gerektirdiği hallerde, gerçekkarşılıklarını peşin ödemek şartıyla, özel mülkiyette bulunan taşınmaz mallarıntamamını veya bir kısmını, kanunla gösterilen esas ve usullere göre,kamulaştırmaya ve bunlar üzerinde idarî irtifaklar kurmaya yetkilidir."denilmiştir.
13. 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 1. maddesinde, Kanun'un,kamu yararının gerektirdiği hallerde gerçek ve özel hukuk tüzelkişilerininmülkiyetinde bulunan taşınmaz mallarının, Devlet ve kamu tüzelkişilerincekamulaştırılmasında yapılacak işlemleri, idareler arasında taşınmaz mallarındevir işlemlerini, karşılıklı hak ve yükümlülükler ile bunlara dayalı uyuşmazlıklarınçözüm usul ve yöntemlerini düzenlediği, özel kanunlarına dayanılarak gerçek veözel hukuk tüzelkişileri adına yapılacak kamulaştırmalarda da bu Kanunhükümlerinin uygulanacağı belirtilmiştir.
14. Kamulaştırma, kamu yararının gerektirdiği hallerde birtaşınmaz malın gerçek karşılığının peşin ödenmesi şartıyla malikinin rızasınabakılmaksızın kamu mülkiyetine geçirilmesidir.
15. İrtifak hakkı, bir taşınmaz sahibinin bir kimseye taşınmazıüzerinde faydalanma veya kullanma şeklinde, bir şeyi yapmama veya kullanmayıtaahhüt eden bir ayni hak kurmasıdır. İdari irtifaklar, kamu ya da kamusalmallar yararına özel mülkiyet kapsamındaki taşınmazlar üzerinde kurulansınırlamalar olup mülkiyet hakkından kaynaklanan bazı ikincil hakları kısmenveya tamamen sınırlandırmaktadır. Özel mülkiyet kapsamındaki bir taşınmazüzerinde kamulaştırma yöntemi ile irtifak hakkı kurulması halinde, bu irtifakınkarşılığı, mal sahibine peşin olarak ödenmektedir.
16. Anayasa'nın 35. maddesiyle Devlete, bireylerin mülkiyethakkına saygı gösterme ve haksız müdahalede bulunmama biçimindeki negatifyükümlülüğün yanında, üçüncü kişilerden gelebilecek müdahaleleri önlemeşeklindeki pozitif bir yükümlülük de yüklenmektedir. Mülkiyet hakkı, genelolarak, bir kimsenin başkasına zarar vermemek ve kanunların koyduğusınırlamalara uymak koşuluyla bir şey üzerinde dilediği biçimde yararlanma,tasarruf etme, başkasına devretme, kullanım biçimini değiştirme, harcama vetüketme, hatta yok etme yetkilerini kapsamaktadır. Bu bağlamda, malikin buyetkilerini kullanmasını engelleyen düzenlemeler, mülkiyet hakkına müdahaleteşkil etmektedir.
17. Mülkiyet hakkı, Anayasa'nın 35. maddesinde bir temel hakolarak güvence altına alınmış ve bu hakka ancak kamu yararı amacıyla ve kanunlasınırlama getirilebileceği belirtilmiştir. Özel mülkiyetteki bir taşınmazın,kamu yararı amacıyla ihtiyaç duyulması hâlinde kamulaştırılarak kamu hizmetinetahsis edilmesi gerekmektedir. Kamulaştırmanın nasıl ve hangi ilkelere göreyapılacağı ise Anayasa'nın 46. maddesinde ayrıntılı olarak düzenlenmektedir.
18. Anayasa'nın 46. maddesinde düzenlenen kamulaştırma ise idarelerinözel mülkiyette bulunan bir taşınmaza, söz konusu taşınmazı kamu hizmetinetahsis etmek amacıyla tek taraflı bir iradeyle el koymasıdır. Kamulaştırmanınamacı kamu yararını gerçekleştirmektir. Anayasa, ancak kamu yararına yönelikbir amaca tahsis edilmek şartıyla özel kişilerin mülkiyetinde bulunan taşınmazatek taraflı bir işlemle el konulmasını meşru görmektedir.
19. Anayasa'nın 35. maddesinde mülkiyet hakkının kamu yararıamacıyla kanunla sınırlanabileceği öngörülmektedir. Dolayısıyla kanun koyucukamu yararını gözeterek ve ölçülülük ilkesine uygun olarak, kamulaştırmayoluyla idari irtifak tesisi konusunda takdir yetkisine sahiptir.
20. Öte yandan mülkiyet hakkına getirilen ve itiraza konusınırlama doğrudan doğruya Anayasa'da hüküm altına alınmış bulunmaktadır.Anayasanın 46. maddesinin birinci fıkrasında Devlet ve kamu tüzelkişilerinin,kamu yararının gerektirdiği hallerde, gerçek karşılıklarını peşin ödemekşartıyla, özel mülkiyette bulunan taşınmaz malların tamamını veya bir kısmını,kanunla gösterilen esas ve usullere göre, kamulaştırmaya ve bunlar üzerindeidarî irtifaklar kurmaya yetkili oldukları belirtilmiştir.
21. Anayasa Mahkemesinin birçok kararında da belirtildiği gibitemel hak ve hürriyetlerin doğasından kaynaklanan bazı sınırları bulunduğu gibiAnayasa'nın başka maddelerinde yer alan kurallar da temel hak ve hürriyetlerindoğal sınırını oluşturur. Bir başka deyişle, temel hak ve özgürlüklerinkapsamının ve objektif uygulama alanının her bir norm yönünden bağımsız olarakdeğil Anayasa'nın bütünü içerisindeki anlama göre belirlenmesi gerekir.
22. Kural ile mülkiyet hakkına ilişkin olarak getirilen düzenlemedayanağını doğrudan doğruya Anayasa'dan almaktadır. Somut anayasal bir güvenceolarak öngörülen bu hak, yine anayasal kriterlere uygun olmak koşuluyla kanunkoyucunun düzenleme yetkisine bırakılmaktadır. Anayasanın 46. maddesinde ifadeolunan kamulaştırma bu niteliği dolayısıyla mülkiyet hakkının özel bir görünümüşeklindedir. Söz konusu madde, doğrudan doğruya, kamu yararının gerektirdiğihallerde, gerçek karşılıklarını peşin ödemek şartıyla, özel mülkiyette bulunantaşınmaz malların tamamı veya bir kısmı üzerinde, kanunla gösterilen esas veusullere göre irtifak hakkı kurulması konusunda Devlet ve kamu tüzelkişilerineyetki vermektedir. Bu yönüyle Anayasa'nın 35. maddesinde güvence altına alınanmülkiyet hakkına, Anayasa'nın 46. maddesi Devlet ve kamu tüzelkişilerine kamuyararının gerektirdiği hallerde, özel mülkiyette bulunan taşınmaz malların birkısmını, kamulaştırmaya ve bunlar üzerinde idarî irtifaklar kurmaya yetkivermiştir. İtiraz konusu kural da, belirtilen bu yetkinin gereği olup bunauygun olarak düzenlenmiştir. Bu nedenle Anayasa hükmü gereği düzenlenen kuralınAnayasa'ya aykırılığından söz edilemez.
23. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa'nın 35. ve 46. maddelerineaykırı değildir. İptal talebinin reddi gerekir.
IV- HÜKÜM
4.11.1983 tarihli ve 2942sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 4. maddesinin birinci fıkrasında yer alan ".belirlikesimi."ibaresinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE,16.3.2016 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Zühtü ARSLAN
Başkanvekili
Burhan ÜSTÜN
Başkanvekili
Engin YILDIRIM
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Alparslan ALTAN
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN
Üye
Muammer TOPAL
Üye
M. Emin KUZ
Üye
Hasan Tahsin GÖKCAN
Üye
Kadir ÖZKAYA
Üye
Rıdvan GÜLEÇ