ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
EsasSayısı : 2016/10
KararSayısı : 2016/36
KararTarihi : 5.5.2016
R.G.Tarih-Sayı : 3.6.2016-29731
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Andırın Asliye Hukuk Mahkemesi
İTİRAZIN KONUSU: 12.1.2011tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 150. maddesinin;
1- (1) numaralı fıkrasının,
2- (2) numaralı fıkrasının birinci cümlesinde yer alan “…veyadosya işlemden kaldırılır…” ibaresinin,
3- (4), (5) ve (6) numaralı fıkralarının,
Anayasa’nın 36. ve 141. maddelerine aykırılığı ileri sürülerekiptallerine karar verilmesi talebidir.
OLAY: AsliyeHukuk Mahkemesinde açılan tapu iptali ve tescili davasında, itiraz konusukuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali içinbaşvurmuştur.
I- İPTALİ İSTENİLEN KANUN HÜKMÜ
Kanun’un itiraz konusu kuralları da içeren 150. maddesi şöyledir:
“MADDE 150- (1) Usulüne uygun şekilde davet edilmişolan taraflar, duruşmaya gelmedikleri veya gelip de davayı takipetmeyeceklerini bildirdikleri takdirde dosyanın işlemden kaldırılmasına kararverilir.
(2) Usulüne uygun şekilde davet edilmiş olan taraflardan biriduruşmaya gelir, diğeri gelmezse, gelen tarafın talebi üzerine, yargılamayagelmeyen tarafın yokluğunda devam edilir veya dosya işlemdenkaldırılır. Geçerli bir özrü olmaksızın duruşmaya gelmeyen taraf,yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemez.
(3) Duruşma gününün belli edilmesi için taraflarınbaşvurması gereken hâllerde gün tespit ettirilmemişse, son işlem tarihindenbaşlayarak bir ay geçmekle dosya işlemden kaldırılır.
(4) Dosyası işlemden kaldırılmış olan dava, işlemden kaldırıldığıtarihten başlayarak üç ay içinde taraflardan birinin dilekçe ile başvurusuüzerine yenilenebilir. Yenileme dilekçesi, duruşma gün, saat ve yeri ilebirlikte taraflara tebliğ edilir. Dosyanın işlemden kaldırıldığı tarihtenbaşlayarak bir ay geçtikten sonra yenileme talebinde bulunulursa, yeniden harçalınır, bu harç yenileyen tarafça ödenir ve karşı tarafa yüklenemez. Bu şekildeharç verilerek yenilenen dava, eski davanın devamı sayılır.
(5) İşlemden kaldırıldığı tarihten başlayarak üç ay içindeyenilenmeyen davalar, sürenin dolduğu gün itibarıyla açılmamış sayılır vemahkemece kendiliğinden karar verilerek kayıt kapatılır.
(6) İşlemden kaldırılmasına karar verilmiş ve sonradan yenilenmişolan dava, ilk yenilenmeden sonra bir defadan fazla takipsiz bırakılamaz. Aksihâlde dava açılmamış sayılır.
(7) Hangi sebeple olursa olsun açılmamış sayılan davadakitalep dahi vaki olmamış sayılır.
II- İLK İNCELEME
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN,Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Serdar ÖZGÜLDÜR, Serruh KALELİ, Osman AlifeyyazPAKSÜT, Recep KÖMÜRCÜ, Alparslan ALTAN, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, CelalMümtaz AKINCI, Erdal TERCAN, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Hasan Tahsin GÖKCAN veKadir ÖZKAYA’nın katılımlarıyla 10.2.2016 tarihinde yapılan ilk incelemetoplantısında, öncelikle sınırlama sorunu görüşülmüştür.
2. Anayasa’nın 152. ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşuve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 40. maddelerine göre, mahkemeler,bakmakta oldukları davalarda uygulayacakları kanun ya da kanun hükmündekararname kurallarını Anayasa’ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ilerisürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varırlarsa, o hükmün iptaliiçin Anayasa Mahkemesine başvurmaya yetkilidirler. Ancak, bu kurallar uyarıncabir mahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için elinde yönteminceaçılmış ve mahkemenin görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenenkuralların da o davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak yasakuralları, davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veyadavayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak niteliktebulunan kurallardır.
3. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme Kanun’un 150.maddesinin (1) numaralı fıkrasının, (2) numaralı fıkrasının birincicümlesinde yer alan “…veya dosya işlemden kaldırılır…” ibaresinin, (4),(5) ve (6) numaralı fıkralarının iptalini talep etmiştir.
4. İtiraz yoluna başvuran mahkemede bakılmakta olan davada,taraflar duruşmaya gelmediklerinden dosyanın işlemden kaldırılmasına kararverilmiştir. Bu nedenle, tarafların duruşmaya gelip de davayı takipetmeyeceklerini bildirmeleri üzerine veya taraflardan birinin duruşmaya gelipdiğerinin gelmemesi durumunda gelen tarafın talebine bağlı olarak, dosyanınişlemden kaldırılması hususunu düzenleyen Kanun’un 150. maddesinin (1) numaralıfıkrasındaki “…veya gelip de davayı takip etmeyeceklerini bildirdikleri …”ibaresi ile (2) numaralı fıkrasındaki “…veya dosya işlemden kaldırılır…”ibaresi, bakılmakta olan davada uygulanacak kural değildir.Ayrıca dosyanın işlemden kaldırıldığı tarihten başlayarak üç ay içindetaraflardan birinin dilekçeyle başvurusu üzerine davanın yenilenipyenilenmeyeceği, şayet yenilenmişse daha sonra takipsiz bırakılıpbırakılmayacağının gerçekleşmesi ihtimale dayalı bulunduğundan, itirazkonusu 150. maddenin (4) numaralı fıkrasının ikinci, üçüncü ve dördüncücümleleri ile (5) ve (6) numaralı fıkraları da uygulanacak kuraldeğildir.
5. Açıklanan nedenlerle, 12.1.2011 tarihli ve 6100 sayılıHukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 150. maddesinin;
A- (1) numaralı fıkrasındaki,
1- “…veya gelip de davayı takip etmeyeceklerinibildirdikleri …” ibaresinin, itiraz başvurusunda bulunan Mahkemeninbakmakta olduğu davada uygulanma olanağı bulunmadığından, bu ibareye ilişkinbaşvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE,
2- “Usulüne uygun şekilde davet edilmiş olan taraflar,duruşmaya gelmedikleri … takdirde dosyanın işlemden kaldırılmasına kararverilir.” ibaresinin esasının incelenmesine, esasa ilişkin incelemenin “…gelmedikleri…” ibaresiile sınırlı olarak yapılmasına,
B- (2) numaralı fıkrasının birinci cümlesinde yer alan “…veyadosya işlemden kaldırılır…” ibaresinin, itiraz başvurusunda bulunanMahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma olanağı bulunmadığından, bu ibareyeilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE,
C- (4) numaralı fıkrasının;
1- Birincicümlesinin esasına geçilmesine,
2- İkinci, üçüncü ve dördüncü cümlelerinin, itirazbaşvurusunda bulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma olanağıbulunmadığından, bu cümlelere ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliğinedeniyle REDDİNE,
D- (5) ve (6) numaralı fıkralarının, itiraz başvurusundabulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma olanağı bulunmadığından, bufıkralara ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE,
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
III-ESASIN İNCELENMESİ
6. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör CengizERTEN tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanunhükümleri, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunlarıngerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereğigörüşülüp düşünüldü:
A- İtirazın Gerekçesi
7. Başvuru kararındaözetle, dosyanın işlemden kaldırılmasından sonra davanınyenilenmesi halinde özellikle kapsamlı dosyalarda taraf teşkili açısındanyargılamanın uzadığı ve dosya hakkında karar verilmesinin geciktiği, davacınınsebep olduğu bu durumun davalının adil yargılanma hakkını ihlal ettiği, kimidurumlarda karar aşamasına gelen davada aleyhine hüküm verileceğini anlayandavacının dosyanın işlemden kaldırılmasını sağlayarak bu usûl işlemini kötüyekullanarak mahkemelerin iş yükünü artırdığı, bu usûl işleminin çoğu zaman mahkemelerindavaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması göreviniyerine getirmesini engellediği belirtilerek itiraz konusu kuralların,Anayasa’nın 36. ve 141. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
B- Anayasa’ya Aykırılık Sorunu
8. Kanun’un 150. maddesinin (1)numaralı fıkrasında, tarafların usûlüne uygun olarak davet edilmelerinerağmen duruşmaya gelmemeleri halinde dosyanın işlemden kaldırılacağıbelirtilmekte olup, “…gelmedikleri…” ibaresi itiraz konusu kuralıoluşturmakta; (4) numaralı fıkrasının itiraz konusu birinci cümlesinde isedosyanın işlemden kaldırılmasından itibaren üç ay içinde taraflardan birinindilekçe ile başvurusu üzerine davanın yenilenebileceği öngörülmektedir.
9. 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesi uyarınca, ilgisi nedeniyleitiraz konusu kural, Anayasa’nın 142. maddesi yönünden de incelenmiştir.
10. Anayasa’nın 36. maddesinde, herkesin,meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacıveya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip bulunduğubelirtilmiştir.
11. Anayasanın 142. maddesinde, “Mahkemelerinkuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir.” hükmüneyer verilmiştir. Hukuk devletinde kanun koyucu, Anayasa’nın temelilkelerine ve Anayasa’da öngörülen kurallara bağlı kalmak koşuluyla, yargılamausullerinin belirlenmesi konusunda takdir yetkisine sahiptir. Bu bağlamdagetirilen usûl kurallarının, Anayasa’nın 36. maddesinde düzenlenen “adilyargılanma hakkı”nın öngördüğü güvencelere aykırılıktaşımaması gerekir.
12. Yargılamada taraflara belirli usûli güvenceler sağlayanadil yargılanma hakkının önemli unsurlarından biri de, “makul süredeyargılanma” ilkesidir. Anayasa’nın 141. maddesinde, “Davalarınen az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması yargınıngörevidir.” denilmek suretiyle davaların makul bir süre içindebitirilmesi gerekliliği açıkça ifade edilmiştir. Bu ilke gereğince Devlet,yargılamaların gereksiz yere uzamasını engelleyecek etkin çareler oluşturmakzorundadır. Bu bağlamda hukuk sisteminin ve özellikle yargılama usûlünün,yargılamaların makul süre içerisinde bitirilmesini olanaklı kılacak şekildedüzenlenmesi ve davaların uzamasına yol açacak usûl kurallarına yerverilmemesi, mahkemelerin nicelik ve nitelik bakımından yeterli miktarda insankaynağı, araç ve gereçlerle donatılması, makul sürede yargılanma ilkesinin birgereğidir. Ancak bu amaçla alınacak kanuni tedbirlerin, yargılama sonucundaişin esasına yönelik adil ve hakkaniyete uygun bir karar verilmesine engeloluşturmaması gerektiği tartışmasızdır. Bu ilkelere uygun olmak kaydıylayargılama yöntemini belirlemek kanun koyucunun takdirindedir.
13. 6100 sayılı Kanun’un yargılamaya hâkim olanilkelerinden, tarafların dava açma, davayı takip etme ve sona erdirmehususlarında serbest olduğunu belirten “tasarruf ilkesi”; iddia, savunma, diğer talepler ile vakıalarıntaraflarca mahkemeye sunulmasını esas alan “taraflarca getirilme ilkesi”;hak arama özgürlüğünün bir yansıması sonucu tarafların yargılamayla ilgilibilgi sahibi olmaları, açıklama ve ispat haklarını ifade eden “hukukidinlenilme hakkı”; özel hukuk yargılamasında taraflara sağlanan haklardır.Ayrıca, yargılamanın makulsüre içinde ve düzenli bir biçimde yürütülmesini ve gereksiz gideryapılmamasını öngören “usûl ekonomisi ilkesi” de tarafların lehine birdüzenlemedir
14. Medeni usûl hukukunda, davanın açılmasından hükümverilmesine kadar geçen süre zarfında, taraflar kanunla kendilerine tanınanhaklara sahip olmakla birlikte, usûl kanunlarının gerektirdiği belirli yollarıizlemek ve bu suretle davayı takip etmek zorundadırlar. Bu nedenle yargılamasüresince taraflara sağlanan hakların yanısıra yükümlülükler de getirilmiştir.Medeni usûl hukukunda, mahkemenin yargılama ile ilgili tarafların bilgisidışında bir işlem yapmaması esas olduğundan, kanun koyucu, yargılamanın sürüncemedekalmaması ve süratle sonuçlandırılması için tarafların geçerli bir özürleriolmadığı takdirde duruşmada hazır bulunmalarını zorunlu kılmıştır. Buzorunluluğun yerine getirilmemesi halinde ise dosyanın işlemden kaldırılmasıkararı verilmesi öngörülmüştür. Diğer taraftan kanun koyucu, usûl ekonomisinidikkate alarak, yargılamanın makul süre içinde bitirilmesini sağlamak vegereksiz gider yapılmasını önlemek amacıyla, dosyası işlemden kaldırılmış birdavanın taraflarca bir kez daha yenilenmesi imkânını getirmiştir. Bununlabirlikte, işlemden kaldırıldığı tarihten başlayarak üç ay içinde yenilenmeyendavaların, sürenin dolduğu gün itibarıyla açılmamış sayılacaklarıöngörülmüştür.
15. Kanun’un 150. maddesinin (2) numaralı fıkrasının birincicümlesinde, duruşmaya usulüne uygun şekilde davet edilmiş taraflardan biriningelmesi diğerinin ise gelmemesi halinde, gelen tarafın talebi üzerineyargılamaya gelmeyen tarafın yokluğunda devam edileceği ya da dosyanın işlemdenkaldırılacağı belirtilmiştir. İtiraz başvurusunda, karar aşamasına gelen davadaaleyhine hüküm verileceğini anlayan davacının, dosyanın işlemden kaldırılmasınısağlayarak bu usûl işlemini kötüye kullandığı ve mahkemelerin iş yükünüartırdığı ileri sürülmüşse de anılan hüküm uyarınca duruşmada davalının hazırbulunması ve yargılamaya devam edilmesini istemesi halinde, davacının duruşmayakatılmayarak dosyanın işlemden kaldırılmasına sebebiyet vermesi mümkünolmadığından söz konusu iddia yerinde görülmemiştir.
16. 6100 sayılı Kanun’un 150. maddesinin (1) numaralıfıkrasında “…gelmedikleri…” ibaresi ile sınırlı olarak esasincelemesi yapılan “Usulüne uygun şekilde davet edilmiş olantaraflar, duruşmaya gelmedikleri … takdirde dosyanın işlemden kaldırılmasınakarar verilir.“ ibaresinde söz konusu olan“dosyanın işlemdenkaldırılması”;hukuk davalarında, tarafları ve özellikle davacıyı, davasınıtakip etmede özenli davranmaya zorlamak ve tarafların davalarını takibe niyetliolmadığı durumlarda yargılamanın sürüncemede kalmasını ve gereksiz yereuzamasını engellemek amacıyla kabul edilen bir usûl hukuku müessesesidir.Ayrıca Kanun’un 150. maddesinin itiraz konusu (4) numaralı fıkrasında yer alan,dosyanın işlemden kaldırılmasından sonra davanın yenilenmesi imkânı,yargılamanın hızlandırılmasının yanı sıra usûl ekonomisini temin etmeye yönelikve tarafların lehine bir hükümdür. Bu anlamda, itiraz konusu kurallara ilişkin“dosyanın işlemden kaldırılması” ve “davanın yenilenebilmesi”müesseseleri, yargılamanın makul sürede bitirilmesi ve usûl ekonomisinisağlamak için Anayasa’nın 142. maddesi uyarınca yargılama usûlünün kanunlabelirlenmesinin öngörüldüğü kural kapsamında getirilmiş tedbirlerden olup sözkonusu düzenlemelerde Anayasa’nın 36. maddesine aykırılık bulunmamaktadır.
17. Açıklanan nedenlerle kurallar, Anayasa’nın 36., 141. ve142. maddelerine aykırı değildir. İptal taleplerinin reddi gerekir.
IV- HÜKÜM
12.1.2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun150. maddesinin;
A- (1) numaralı fıkrasındayer alan “…gelmedikleri…” ibaresinin,
B- (4)numaralı fıkrasının birinci cümlesinin,
Anayasa’ya aykırı olmadıklarına ve itirazın REDDİNE, 5.5.2016tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Zühtü ARSLAN
Başkanvekili
Burhan ÜSTÜN
Başkanvekili
Engin YILDIRIM
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Alparslan ALTAN
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN
Üye
M. Emin KUZ
Üye
Hasan Tahsin GÖKCAN
Üye
Kadir ÖZKAYA
Üye
Rıdvan GÜLEÇ