ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
EsasSayısı : 2016/140
Karar Sayısı : 2017/92
Karar Tarihi: 12.4.2017
R.G.Tarih-Sayısı : 25.5.2017-30076
İPTAL DAVASINI AÇAN: TürkiyeBüyük Millet Meclisi üyeleri Engin ALTAY, Levent GÖK, Özgür ÖZEL ile birlikte122 milletvekili
İPTAL DAVASININ KONUSU: 3.5.2016tarihli ve 6713 sayılı Kolluk Gözetim Komisyonu Kurulması Hakkında Kanun’un;
A- 3. maddesinin;
1- (1) numaralı fıkrasının ikinci cümlesinin,
2- (2) numaralı fıkrasının,
B- 5. maddesinin (10) numaralı fıkrasının,
Anayasa’nın 2. ve 90. maddelerine aykırılığı ileri sürülerekiptallerine ve yürürlüklerinin durdurulmasına karar verilmesi talebidir.
I- İPTALİ İSTENİLEN KANUN HÜKÜMLERİ
Dava konusu kuralların yer aldığı Kanun’un;
1- 3. maddesinin (1) ve (2) numaralı fıkraları şöyledir:
“Kuruluş
MADDE 3- (1) Bu Kanunla verilen görevleri, kendi yetki vesorumluluğu altında bağımsız olarak yerine getirmek üzere Kolluk GözetimKomisyonu kurulmuştur. Komisyon, İçişleri Bakanlığı bünyesinde süreklikurul olarak görev yapar.”
“(2) Komisyon; Müsteşarın başkanlığında, Türkiye İnsan Haklarıve Eşitlik Kurumu Başkanı, Kurul Başkanı, Bakanlık I. Hukuk Müşaviri, AdaletBakanlığı Ceza İşleri Genel Müdürü, üniversitelerin ceza ve ceza usul hukukuana bilim dallarında görevli öğretim üyeleri arasından Bakanın teklif edeceğiüç aday ile baro başkanı seçilme yeterliğine sahip serbest avukatlar arasındanAdalet Bakanının teklif edeceği üç aday arasından Bakanlar Kurulunca seçilecekbirer üyeden oluşur.”
2- 5. maddesinin (10) numaralı fıkrası şöyledir:
“(10) Komisyonun faaliyetleri ve diğer ihtiyaçları ile yollukgiderleri için, her yıl İçişleri Bakanlığı bütçesine gerekli ödenek konulur.”
II- İLK İNCELEME
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN,Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Serdar ÖZGÜLDÜR, Serruh KALELİ, Osman AlifeyyazPAKSÜT, Recep KÖMÜRCÜ, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI,Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA ve Rıdvan GÜLEÇ’inkatılımlarıyla 2.8.2016 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyadaeksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurmataleplerinin ise esas inceleme aşamasında kararabağlanmasına, OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
III- ESASIN İNCELENMESİ
2. Dava dilekçesi ve ekleri, Raportör Volkan HAStarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, dava konusu kanun hükümleri,dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleriokunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A- İptal Taleplerinin Gerekçesi
3. Dava dilekçesinde özetle; kolluk görevlileri hakkındayürütülen soruşturmaların adil, etkin ve yeterli olabilmesi için uluslararasısözleşmelere ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarına göre bağımsız birşikâyet sisteminin varlığının gerektiği, bağımsızlığın ise soruşturmayı yürütenmercilerle hakkında şikâyette bulunulan kolluk görevlisi arasında kurumsal veyahiyerarşik bir bağlantının bulunmaması ve şikâyet merciine tanınacak maliözerklik ile mümkün olabileceği, Kolluk Gözetim Komisyonunun (Komisyon), kollukgörevlilerinin hiyerarşik olarak bağlı bulundukları İçişleri Bakanlığıbünyesinde oluşturulması, üyelerinin tamamının yürütme organı tarafındanseçilen bürokratlardan ve hukukçulardan oluşması, bağımsız bir bütçesininbulunmaması, harcamalarının İçişleri Bakanlığı bütçesine konulacak ödenektenkarşılanması ve şikâyette bulunan kişiye veya sivil toplum kuruluşlarınaKomisyonda yer verilmemesi nedenleriyle Komisyonun bağımsız bir yapıya sahipolmadığı, bu nedenle etkin, adil ve yeterli bir kolluk şikâyet sistemindenbahsedilemeyeceği, nesnel ve objektif bir değerlendirme yapılamayacağı içinkeyfi uygulamaların söz konusu olabileceği, disiplin soruşturması sonucundaverilecek kararlar yönünden öngörülebilirliğin ortadan kaldırıldığı, buitibarla hukuk devletinin unsurlarından olan “belirlilik” ilkesininihlal edildiği, tüm bu olumsuzluklar karşısında yasal düzenlemelerden beklenenkamu yararının gerçekleşmeyeceği belirtilerek kuralların, Anayasa’nın 2. ve 90.maddelerine aykırı oldukları ileri sürülmüştür.
B- Anayasa’ya Aykırılık Sorunu
4. Dava konusu kurallar ile Komisyonun; İçişleriBakanlığı bünyesinde sürekli kurul olarak görev yapması; İçişleri BakanlığıMüsteşarının başkanlığında, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Başkanı,İçişleri Bakanlığı Teftiş Kurulu Başkanı, İçişleri Bakanlığı I. Hukuk Müşaviri,Adalet Bakanlığı Ceza İşleri Genel Müdürü, üniversitelerin ceza ve ceza usulhukuku ana bilim dallarında görevli öğretim üyeleri arasından İçişleriBakanının teklif edeceği üç aday ile baro başkanı seçilme yeterliğine sahipserbest avukatlar arasından Adalet Bakanının teklif edeceği üç aday arasındanBakanlar Kurulunca seçilecek birer üyeden oluşması; faaliyetleri ve diğerihtiyaçları ile yolluk giderleri için her yıl İçişleri Bakanlığı bütçesinegerekli ödeneğin konulması öngörülmektedir.
5. Anayasa’nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti’ninbir hukuk devleti olduğu belirtilmiştir. Hukuk devleti, eylem ve işlemlerihukuka uygun olan, insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyupgüçlendiren, her alanda adil bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren,Anayasa’ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukukun üstün kurallarıylakendini bağlı sayan ve yargı denetimine açık olan devlettir.
6. Hukuk devleti ilkesinin bir başka gereği isekanunların kamu yararı amacını gerçekleştirmek üzere çıkarılmasıdır. AnayasaMahkemesinin kimi kararlarında kamu yararı kavramından ne anlaşılması gerektiğiortaya konulmuştur. Buna göre kamu yararı, genel bir ifadeyle bireysel, özelçıkarlardan ayrı ve bunlara üstün olan toplumsal yararı ifade etmektedir.Kanunun amaç öğesi bakımından Anayasa’ya uygun sayılabilmesi için kanununçıkarılmasında kamu yararı dışında bir amacın gözetilmemiş olması gerekir.İlgili yasama belgelerinin incelenmesinden kanunun kamu yararı dışında bir amaçlaçıkarılmış olduğu açıkça anlaşılabiliyorsa amaç unsuru bakımından Anayasa’yaaykırı olduğu söylenebilir. Kanun koyucunun kamu yararı amacıyla hareketedip etmediği ancak ilgili yasama belgeleri incelenerek ve kuralın objektifanlamına bakılarak tespit edilebilir.
7. Öte yandan kanun koyucu, Anayasa’ya ve hukukun genelilkelerine aykırı olmamak kaydıyla kural koyma yetkisine sahip olup yapılan birdüzenlemede kamu yararının bulunup bulunmadığını kendisi takdir eder. Anayasa’yauygunluk denetiminde kanun koyucunun kamu yararı anlayışının isabetli olupolmadığı değil, incelenen kuralın kamu yararı dışında belli bireylerin ya dagrupların çıkarları gözetilerek yasalaştırılmış olup olmadığı incelenir.
8. Dava konusu kurallar, Komisyonun oluşumunu, idare teşkilatıiçindeki konumunu ve mali kaynağını düzenlemektedir.
9. Kanun koyucu, yasama yetkisinin genelliğiilkesinin bir gereği olarak Anayasa’da düzenlenmeyen bir alanı doğrudandüzenleyebilir. Bu bağlamda, ülkemizde kolluk şikâyet sistemininiyileştirilmesi amacıyla yasal düzenlemeler yapılması, kurum veya kuruluşlaroluşturulması ve bunların teşkilat yapısı ile görev ve yetkilerininbelirlenmesi, bu çerçevede anayasal bir kurum olmayıp kanunla kurulanKomisyonun oluşumunun, idare teşkilatı içindeki konumunun ve mali kaynağınınbelirlenmesi, anayasal sınırlar içinde kalmak kaydıyla kanun koyucunun takdiryetkisi kapsamındadır.
10. Kanun’un genel gerekçesinde, yapılan düzenlemeylegözetilen temel amacın, kolluk hakkındaki şikâyetlerin incelenmesi,izlenmesi ve sonuçlandırılmasını sağlayan mevcut mekanizmaların daha etkili vehızlı işlemesini sağlamak olduğu belirtilmiştir. Dava konusu kuralların gerekçelerindede Komisyonun Kanun’la verilen görevleri, kendi yetki ve sorumluluğu altındabağımsız olarak yerine getireceği, bağımsızlıktan kastedilenin özerk bir yapışeklinde örgütlenme olmayıp fonksiyonel olarak tarafsız bir şekilde görevyapılması olduğu, diğer bir ifadeyle Komisyonun organik değil fonksiyonelanlamda bağımsızlığının sağlanmasının öngörüldüğü, bu çerçevede görev alanınagiren konularla ilgili olarak hiçbir organ, makam, merci veya kişinin Komisyonaemir ve talimat veremeyeceğinin, tavsiye veya telkinde bulunamayacağının açıkbir şekilde belirtildiği, Komisyonun, İçişleri Bakanlığı Müsteşarınınbaşkanlığında oluşturulması suretiyle daha etkin görev yapmasının hedeflendiği,Komisyonda kolluk teşkilatlarının (Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma GenelKomutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı) temsilcilerine yer verilmediği,bununla Komisyonun fonksiyonel anlamdaki bağımsız niteliğiningüçlendirilmesinin amaçlandığı ifade edilmiştir.
11. Anılan gerekçeler göz önünde bulundurulduğunda davakonusu kuralların Komisyonun görev ve yetkilerini bağımsız ve etkin bir şekildeyerine getirebilmesi amacıyla öngörüldüğü anlaşılmakta, söz konusudüzenlemelerin kamu yararı dışında özel çıkarlar gözetilerek veya belirlikişiler lehine getirildiği sonucuna ulaşılamamaktadır. Bu konuda yapılacakdeğişikliklerle kamu yararının hangi ölçüde gerçekleşipgerçekleşmeyeceğini denetlemek ise yerindelik denetimi kapsamında olupanayasa yargısının denetiminin konusu dışında kalmaktadır.
12. Komisyonun görev ve yetkilerinin düzenlendiği 4. maddegöz önünde bulundurulduğunda, Komisyona tanınan görev ve yetkilerin icraiolmaktan ziyade ilgili alanda gözetim, izleme, standart belirleme, önerilerdebulunma ve koordinasyon sağlama biçiminde olduğu anlaşılmaktadır. Bu nedenle,dava konusu kurallarla oluşturulan Komisyonun organik anlamda bağımsız ya daözerk olmasının anayasal bir zorunluluk olduğu söylenemez.
13. Diğer taraftan hukuk devletinin temel ilkelerinden biride “belirlilik”tir. Bu ilkeye göre, yasal düzenlemelerin hemkişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yervermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıcakamu otoritelerinin keyfi uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesigerekir. Belirlilik ilkesi, hukuksal güvenlikle bağlantılı olup birey,yasadan, belirli bir kesinlik içinde, hangi somut eylem ve olguya hangihukuksal yaptırımın veya sonucun bağlandığını bilmelidir. Birey ancak budurumda kendisine düşen yükümlülükleri öngörebilir ve davranışlarını ayarlar.Hukuk güvenliği, normların öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem veişlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerde bugüven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar.
14. Kanun’a göre kolluk görevlilerini doğrudan soruşturmayetkisi bulunmayan Komisyon, kolluk görevlilerinin işledikleri iddia edilensuçlardan veya disiplin cezasını gerektiren eylem, tutum ve davranışlarındandolayı gerektiğinde yetkili merciler tarafından haklarında disiplinsoruşturmasının yapılmasını isteyebilmektedir. Bu takdirde ilgili kollukgörevlileri hakkında disiplin soruşturması yürürlükteki disiplin mevzuatınagöre yetkili olan merciler tarafından, yine mevcut disiplin mevzuatına göreyapılacak, verilecek kararların itiraz üzerine incelenmesi ve yargısaldenetiminde de aynı mevzuat göz önünde bulundurulacaktır. Dava konusukurallarla kolluk görevlilerinin hangi eylem, tutum veya davranışlarına hangihukuksal yaptırımların veya sonuçların bağlandığı, disiplin amirlerinin kimlerolduğu, soruşturma sonucunda verilen kararların denetim usullerinin ne olacağıkonularında bir değişiklik öngörülmemesi, buna karşılık kuralların Komisyonunoluşumunu, idare teşkilatı içindeki konumunu ve mali kaynağını ayrıntılı olarakgöstermesi karşısında kuralların soruşturma süreci sonucunda verilecek kararlaryönünden hukuki belirsizliğe yol açtığı söylenemez.
15. Açıklanan nedenlerle kurallar, Anayasa’nın 2.maddesine aykırı değildir. İptal taleplerinin reddi gerekir.
16. Kuralların,Anayasa’nın 90. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.
IV- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI TALEBİ
17. Dava dilekçesinde özetle, davakonusu kuralların uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararlardoğabileceği belirtilerek yürürlüklerinin durdurulmasına karar verilmesi talepedilmiştir.
3.5.2016 tarihli ve 6713 sayılı Kolluk Gözetim Komisyonu KurulmasıHakkında Kanun’un;
A- 3. maddesinin;
1- (1) numaralı fıkrasının ikinci cümlesine,
2- (2) numaralı fıkrasına,
B- 5. maddesinin (10) numaralı fıkrasına,
yönelik iptal talepleri, 12.4.2017 tarihli ve E.2016/140,K.2017/92 sayılı kararla reddedildiğinden, bu cümle ve fıkralara ilişkinyürürlüğün durdurulması taleplerinin REDDİNE, 12.4.2017 tarihinde OYBİRLİĞİYLE kararverilmiştir.
V- HÜKÜM
3.5.2016 tarihli ve 6713 sayılı Kolluk Gözetim Komisyonu KurulmasıHakkında Kanun’un;
A- 3. maddesinin;
1- (1) numaralı fıkrasının ikinci cümlesinin,
2- (2) numaralı fıkrasının,
B- 5. maddesinin (10) numaralı fıkrasının,
Anayasa’ya aykırı olmadıklarına ve iptal taleplerinin REDDİNE,12.4.2017 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Zühtü ARSLAN
Başkanvekili
Burhan ÜSTÜN
Başkanvekili
Engin YILDIRIM
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Muammer TOPAL
Üye
M. Emin KUZ
Üye
Hasan Tahsin GÖKCAN
Üye
Kadir ÖZKAYA
Üye
Rıdvan GÜLEÇ
Üye
Recai AKYEL
Üye
Yusuf Şevki HAKYEMEZ