ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2016/54
Karar Sayısı : 2016/117
Karar Tarihi : 3.6.2016
R.G. Tarih-Sayı :09.06.2016-29737
İPTAL TALEBİNDE BULUNANLAR:
1- İstanbul Milletvekili Mustafa Sezgin TANRIKULU (E.2016/54)
2- Eskişehir Milletvekili Cemal Okan YÜKSEL (E.2016/55)
3- Burdur Milletvekili Mehmet GÖKER (E.2016/56)
4- Trabzon Milletvekili Haluk PEKŞEN vekili Av. Evrim SANDAL(E.2016/57)
5- Bolu Milletvekili Tanju ÖZCAN vekili Av. Evrim SANDAL(E.2016/58)
6- Balıkesir Milletvekili Namık HAVUTÇA vekili Av. Evrim SANDAL(E.2016/59)
7- Bursa Milletvekili Ceyhun İRGİL vekili Av. Evrim SANDAL(E.2016/60)
8- Kars Milletvekili Ayhan BİLGEN (E.2016/61)
9- Adana Milletvekili Meral Danış BEŞTAŞ (E.2016/62)
10- Mardin Milletvekili Mithat SANCAR (E.2016/63)
11- Mardin Milletvekili Erol DORA (E.2016/64)
12- Mersin Milletvekili Dengir Mir Mehmet FIRAT adına MardinMilletvekili Mithat SANCAR (E.2016/65)
13- Adıyaman Milletvekili Behçet YILDIRIM adına MardinMilletvekili Mithat SANCAR (E.2016/66)
14- Şırnak Milletvekili Ferhat ENCU adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/67)
15- Batman Milletvekili Saadet BECEREKLİ adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/68)
16- İstanbul Milletvekili Selahattin DEMİRTAŞ adına MardinMilletvekili Mithat SANCAR (E.2016/69)
17- Şırnak Milletvekili Aycan İRMEZ adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/70)
18- Mardin Milletvekili Ali ATALAN adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/71)
19- Tunceli Milletvekili Alican ÖNLÜ adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/72)
20- İstanbul Milletvekili Pervin BULDAN adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/73)
21- Muş Milletvekili Ahmet YILDIRIM adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/74)
22- Hakkâri Milletvekili Abdullah ZEYDAN adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/75)
23- Diyarbakır Milletvekili Nursel AYDOĞAN adına MardinMilletvekili Mithat SANCAR (E.2016/76)
24- Şanlıurfa Milletvekili Osman BAYDEMİR adına MardinMilletvekili Mithat SANCAR (E.2016/77)
25- Siirt Milletvekili Kadri YILDIRIM adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/78)
26- Ağrı Milletvekili Dirayet TAŞDEMİR adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/79)
27- Bingöl Milletvekili Hişyar ÖZSOY adına Kars Milletvekili AyhanBİLGEN (E.2016/80)
28- Ankara Milletvekili Sırrı Süreyya ÖNDER adına KarsMilletvekili Ayhan BİLGEN (E.2016/81)
29- Diyarbakır Milletvekili Feleknas UCA adına Kars MilletvekiliAyhan BİLGEN (E.2016/82)
30- İzmir Milletvekili Ertuğrul KÜRKCÜ adına Kars MilletvekiliAyhan BİLGEN (E.2016/83)
31- Van Milletvekili Figen YÜKSEKDAĞ ŞENOĞLU adına KarsMilletvekili Ayhan BİLGEN (E.2016/84)
32- Diyarbakır Milletvekili Nimetullah ERDOĞMUŞ adına KarsMilletvekili Ayhan BİLGEN (E.2016/85)
33- Batman Milletvekili Ayşe Acar BAŞARAN adına Kars MilletvekiliAyhan BİLGEN (E.2016/86)
34- Diyarbakır Milletvekili Ziya PİR adına Kars Milletvekili AyhanBİLGEN (E.2016/87)
35- Hakkâri Milletvekili Selma IRMAK adına Kars Milletvekili AyhanBİLGEN (E.2016/88)
36- Bitlis Milletvekili Mizgin IRGAT adına Kars Milletvekili AyhanBİLGEN (E.2016/89)
37- Gaziantep Milletvekili Mahmut TOĞRUL adına Kars MilletvekiliAyhan BİLGEN (E.2016/90)
38- Bitlis Milletvekili Mahmut Celadet GAYDALI adına KarsMilletvekili Ayhan BİLGEN (E.2016/91)
39- Şanlıurfa Milletvekili İbrahim AYHAN adına Kars MilletvekiliAyhan BİLGEN (E.2016/92)
40- Diyarbakır Milletvekili İdris BALUKEN adına Kars MilletvekiliAyhan BİLGEN (E.2016/93)
41- İzmir Milletvekili Müslüm DOĞAN adına Kars Milletvekili AyhanBİLGEN (E.2016/94)
42- Ağrı Milletvekili Berdan ÖZTÜRK adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/95)
43- Mardin Milletvekili Gülser YILDIRIM adına Kars MilletvekiliAyhan BİLGEN (E.2016/96)
44- İstanbul Milletvekili Erdal ATAŞ adına Kars Milletvekili AyhanBİLGEN (E.2016/97)
45- İstanbul Milletvekili Garo PAYLAN adına Kars MilletvekiliAyhan BİLGEN (E.2016/98)
46- İstanbul Milletvekili Celal DOĞAN adına Kars MilletvekiliAyhan BİLGEN (E.2016/99)
47- İstanbul Milletvekili Filiz KERESTECİOĞLU DEMİR adına KarsMilletvekili Ayhan BİLGEN (E.2016/100)
48- Şanlıurfa Milletvekili Dilek ÖCALAN adına Kars MilletvekiliAyhan BİLGEN (E.2016/101)
49- Diyarbakır Milletvekili Çağlar DEMİREL adına Kars MilletvekiliAyhan BİLGEN (E.2016/102)
50- Şırnak Milletvekili Faysal SARIYILDIZ adına MardinMilletvekili Mithat SANCAR (E.2016/103)
51- Diyarbakır Milletvekili İmam TAŞÇIER adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/104)
52- Van Milletvekili Lezgin BOTAN adına Mardin Milletvekili MithatSANCAR (E.2016/105)
53- Van Milletvekili Tuğba HEZER ÖZTÜRK adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/106)
54- Hakkâri Milletvekili Nihat AKDOĞAN adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/107)
55- Van Milletvekili Nadir YILDIRIM adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/108)
56- İstanbul Milletvekili Hüda KAYA adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/109)
57- Diyarbakır Milletvekili Sibel YİĞİTALP adına MardinMilletvekili Mithat SANCAR (E.2016/110)
58- Iğdır Milletvekili Mehmet Emin ADIYAMAN adına MardinMilletvekili Mithat SANCAR (E.2016/111)
59- İzmir Milletvekili Mustafa Ali BALBAY (E.2016/112)
60- Konya Milletvekili Mustafa Hüsnü BOZKURT vekilleri Av. YavuzKATI ve Av. Hüsnü YILMAZ (E.2016/113)
61- Siirt Milletvekili Besime KONCA adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/114)
62- Muş Milletvekili Burcu ÇELİK ÖZKAN adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/115)
63- Diyarbakır Milletvekili Altan TAN adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/116)
64- Van Milletvekili Bedia ÖZGÖKÇE ERTAN adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/117)
65- Van Milletvekili Adem GEVERİ adına Mardin Milletvekili MithatSANCAR (E.2016/118)
66- Şırnak Milletvekili Leyla BİRLİK adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/119)
67- Batman Milletvekili Mehmet Ali ASLAN adına Mardin MilletvekiliMithat SANCAR (E.2016/120)
68- Ankara Milletvekili Ali Haydar HAKVERDİ (E.2016/121)
69- Ankara Milletvekili Necati YILMAZ (E.2016/122)
70- Bursa Milletvekili Orhan SARIBAL vekili Av. Aslı EVKE YETKİN(E.2016/123)
İPTAL TALEPLERİNİN KONUSU:20.5.2016tarihli ve 6718 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında Değişiklik YapılmasınaDair Kanun’un 1. maddesiyle 7.11.1982 tarihli ve 2709 sayılı TürkiyeCumhuriyeti Anayasası’na eklenen geçici 20. maddenin, Anayasa’nın 85. ve 6216sayılı Kanun’un 54. maddeleri uyarınca iptaline ve yürürlüğünün durdurulmasınakarar verilmesi talepleridir.
I- İPTALİ İSTENİLEN ANAYASA DEĞİŞİKLİĞİNE İLİŞKİN KANUN HÜKMÜ
6718 sayılı Kanun’un 1. maddesiyle 2709 sayılı Türkiye CumhuriyetiAnayasası’na eklenen ve iptali istenilen geçici 20. madde şöyledir:
“GEÇİCİ MADDE 20-Bu maddenin Türkiye BüyükMillet Meclisinde kabul edildiği tarihte; soruşturmaya veya soruşturma ya dakovuşturma izni vermeye yetkili mercilerden, Cumhuriyet başsavcılıklarından vemahkemelerden; Adalet Bakanlığına, Başbakanlığa, Türkiye Büyük Millet MeclisiBaşkanlığına veya Anayasa ve Adalet komisyonları üyelerinden kurulu KarmaKomisyon Başkanlığına intikal etmiş yasama dokunulmazlığının kaldırılmasınailişkin dosyaları bulunan milletvekilleri hakkında, bu dosyalar bakımından,Anayasanın 83 üncü maddesinin ikinci fıkrasının birinci cümlesi hükmüuygulanmaz.
Bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren onbeş gün içinde;Anayasa ve Adalet komisyonları üyelerinden kurulu Karma Komisyon Başkanlığında,Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığında, Başbakanlıkta ve AdaletBakanlığında bulunan yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına ilişkin dosyalar,gereğinin yapılması amacıyla, yetkili merciine iade edilir.”
II- BİRLEŞTİRME KARARLARI
1. 3.6.2016 tarihinde yapılan toplantıda öncelikle birleştirmesorunu görüşülmüştür.
2. Yapılan başvuruların incelenmesinden; E.2016/55 ila E.2016/123sayılı dosyalar ile E.2016/54 sayılı dosyadaki başvuruların konularının 6718sayılı Kanun’un 1. maddesiyle 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’naeklenen geçici 20. maddenin iptaline ve yürürlüğünün durdurulmasına ilişkinolmaları, inceleme konusu belge ve bilgilerin tüm dosyalar için ortak olmasıhususları gözetildiğinde, E.2016/55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65,66, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 82, 83, 84, 85,86, 87, 88, 89, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 97, 98, 99, 100, 101, 102, 103,104, 105, 106, 107, 108, 109, 110, 111, 112, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 119,120, 121, 122 ve 123 sayılı dosyaların aralarındaki hukuki irtibat nedeniyleE.2016/54 sayılı dosya ile BİRLEŞTİRİLMELERİNE, esasların kapatılmasına,incelemenin E.2016/54 sayılı dosya üzerinden yürütülmesine OYBİRLİĞİYLE kararverilmiştir
III- İPTAL TALEPLERİNİN GEREKÇELERİ
3.Başvuru dilekçelerinde özetle; Anayasa’nın 85. maddesi uyarıncadenetime tabi tutulan yasama işleminin parlamento kararından ibaret olmadığı,yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına yönelik tüm irade açıklamalarınınanılan madde çerçevesinde denetiminin mümkün olduğu, aksi düşüncenin kabulühâlinde dahi yasama dokunulmazlıklarının kaldırılması sonucunu doğuran Kanun’unmaddi anlamda parlamento kararı niteliğinde bulunduğu, Anayasa’nındeğiştirilmesine ilişkin usullerden biri olan gizli oy yöntemine uyulmamışolması nedeniyle iptali talep edilen Kanun’un şekli anlamda da parlamentokararı niteliğinde olduğu, yasama dokunulmazlığının kaldırılması usulünüdüzenleyen Anayasa ve İçtüzüğün ilgili hükümlerine uygun hareket edilmediği, ilgilimilletvekilleri haklarındaki isnatların ciddi olmadığı, siyasi saiklerlehareket edilerek anılan Kanun’un kabul edildiği, isnat edilen eylemlerin yasamasorumsuzluğu, ifade, örgütlenme, siyasi faaliyette bulunma, toplanma ve gösteriyürüyüşü düzenleme özgürlükleri kapsamında kaldığı, ilgili milletvekillerinesavunma hakkı tanınmadığı, aynı fiilleri Kanun’un kabul tarihinden sonragerçekleştirenler veya soruşturmaları bu tarihte henüz başlamamışmilletvekillerinin yasama dokunulmazlığından yararlanmaya devam edecek olmalarınedeniyle milletvekilleri arasında eşitsizliğe ve ayrımcılığa neden olunduğu,dokunulmazlığın kaldırılmasına yönelik taleplerin tek tek tartışılarak ayrıayrı karara bağlanmasının önlendiği belirtilerek Kanun’un, Anayasa’nın 2., 10.,13., 15., 19., 25., 26., 27., 67. ve 83. maddelerine, Türkiye Büyük MilletMeclisi (TBMM) İçtüzüğü’nün 131 ila 134. maddelerine, Avrupa İnsan HaklarıSözleşmesi ve eki protokollerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
IV- İNCELEME
4.Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca yapılan incelemetoplantısında, başvuru dilekçeleri ve ekleri, Raportör Volkan HAS tarafındanhazırlanan inceleme raporu, iptali talep edilen kanun hükmü okunupincelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
5.6718 sayılıKanun’un 1. maddesiyle 2709 sayılı TürkiyeCumhuriyeti Anayasası’na eklenen ve iptali talep edilen geçici 20. maddeninbirinci fıkrası, maddenin TBMM’de kabul edildiği tarih itibariyle; soruşturmayaveya soruşturma ya da kovuşturma izni vermeye yetkili mercilerden, Cumhuriyetbaşsavcılıklarından ve mahkemelerden; Adalet Bakanlığına, Başbakanlığa, TBMMBaşkanlığına veya Anayasa ve Adalet komisyonları üyelerinden kurulu KarmaKomisyon Başkanlığına intikal etmiş yasama dokunulmazlığının kaldırılmasınailişkin dosyaları bulunan milletvekilleri hakkında, bu dosyalar bakımından,Anayasanın 83. maddesinin ikinci fıkrasının birinci cümlesi hükmününuygulanmayacağını öngörmektedir.
6. Bu kurala göre, yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına ilişkindosyaları, maddenin TBMM’ce kabul edildiği 20.5.2016 tarihi itibariyle maddedesayılan mercilere intikal etmiş olan milletvekillerinin tamamı hakkında,Anayasanın83. maddesinin ikinci fıkrasında yer alan“Seçimden önce veya sonra bir suçişlediği ileri sürülen bir milletvekili, Meclisin kararı olmadıkça tutulamaz,sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz.”hükmü uygulanmayacaktır.
7.İptali talep edilen maddenin ikinci fıkrası isebumaddeninyürürlüğe girdiği tarihten itibaren onbeş gün içinde; Anayasa ve Adalet komisyonlarıüyelerinden kurulu Karma Komisyon Başkanlığında, TBMM Başkanlığında,Başbakanlıkta ve Adalet Bakanlığında bulunan yasama dokunulmazlığınınkaldırılmasına ilişkin dosyaların, gereğinin yapılması amacıyla yetkilimerciine iade edileceğini öngörmektedir.
8.Anayasa’nın85. maddesinde “Yasama dokunulmazlığınınkaldırılmasına veya milletvekilliğinin düşmesine 84 üncü maddenin birinci,üçüncü veya dördüncü fıkralarına göre karar verilmiş olması hallerinde, MeclisGenel Kurulu kararının alındığı tarihten başlayarak yedi gün içerisinde ilgilimilletvekili veya bir diğer milletvekili, kararın, Anayasaya, kanuna veyaİçtüzüğe aykırılığı iddiasıyla iptali için Anayasa Mahkemesine başvurabilir.Anayasa Mahkemesi, iptal istemini onbeş gün içerisinde kesin karara bağlar.”denilmektedir.
9. Anayasa’nın 148. maddesinin birinci fıkrasına göre,“AnayasaMahkemesi, kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük MilletMeclisi İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler…Anayasa değişikliklerini ise sadece şekil bakımından inceler ve denetler…”.Maddeninikinci fıkrasında ise“Kanunların şekil bakımından denetlenmesi, sonoylamanın, öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı; Anayasa değişikliklerindeise, teklif ve oylama çoğunluğuna ve ivedilikle görüşülemeyeceği şartına uyulupuyulmadığı hususları ile sınırlıdır. Şekil bakımından denetleme,Cumhurbaşkanınca veya Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin beşte biritarafından istenebilir…”denilmektedir.
10. Anayasa’nın yasama dokunulmazlığını öngören 83. vemilletvekilliğinin düşmesini düzenleyen 84. maddeleri gözetildiğinde,Anayasa'nın 85. maddesinde sözü edilen yasama dokunulmazlığının kaldırılmasınaveya milletvekilliğinin düşmesine ilişkin TBMM kararlarının hukuki niteliğiitibarıyla münferit birer parlamento kararı olduklarında duraksamabulunmamaktadır. TBMM’nin kanun dışındaki işlemlerini oluşturan parlamentokararlarından yalnızca TBMM İçtüzüğü ile yasama dokunulmazlığınınkaldırılmasına ve milletvekilliğinin düşmesine ilişkin kararların iptalitalebiyle Anayasa Mahkemesine başvurulabileceği Anayasa’da kabul edilmiştir.
11. Anayasa’nın 85. maddesi uyarınca inceleme yapılabilmesi içinyasama dokunulmazlığının kaldırılmasına ilişkin bir parlamento kararınınbulunması gerekliliğine karşın, iptali talep edilen kural, 316 milletvekiliimzasıyla 12.4.2016 tarihinde TBMM Başkanlığına sunulan“Türkiye CumhuriyetiAnayasasında Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi”ile başlayan yasamasüreci sonunda kabul edilmiştir.“Teklif”ile başlayan süreç,“Anayasanındeğiştirilmesi, seçimlere ve halkoylamasına katılma”başlığını taşıyanAnayasanın 175. maddesinin öngördüğü“özel”süreçtir. Bu sürecin teklif,oylama, kabul ve yürürlüğe girme yönlerinden özel biçim koşulları olduğu gibi,bu süreç sonunda ortaya çıkan Meclis iradesine özel hukuksal sonuçlarbağlanmıştır. Bu suretle kabul edilen Anayasa değişikliğine ilişkin kanununesas yönünden denetimi olanaksız olup şekil yönünden ise 148. maddedebelirtilen çerçeve içinde denetlenebilmesi mümkündür. Anılan maddeye göreAnayasa değişikliklerinin şekil bakımından denetimi teklif ve oylama çoğunluğuile ivedilikle görüşülemeyeceği şartına uyulup uyulmadığı hususlarıylasınırlıdır.
12. Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunların şekil bakımındandenetimi, Anayasa değişikliğine ilişkin kanunun Resmi Gazete'de yayımlandığıtarihten itibaren on gün içinde Cumhurbaşkanı veya TBMM üyelerinin beşte biritarafından istenebilir. Somut iptal taleplerinde bu şartların gerçekleşmediğide açıktır.
13. Anayasa’da değişiklik yapan bir kanunun Anayasa Mahkemesincedenetimi ancak Anayasanın 148. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca açılan biriptal davası ile mümkün olup söz konusu kanunun Anayasa’nın 85. maddesiçerçevesinde denetlenebilmesi olanaklı değildir. Anayasa değişikliğine dairkanunun kabulü sırasında meydana geldiği iddia edilen şekil aykırılıkları daancak, Anayasa’nın 148. maddesi uyarınca usulüne uygun olarak açılan bir iptaldavasının konusunu teşkil edebilir.
14.Anayasa'da açıkça öngörülmüş bir dava yolu kapsamında denetimolanağı bulunan ve özel koşullara tabi tutulan Anayasa’ya aykırılık iddiasının,iptali talep edilen kuralın parlamento kararı niteliğinde olduğu ilerisürülerek Anayasa’nın 85. maddesine göre milletvekillerinin münferit iptaltaleplerine konu edilmesi, Anayasa'nın 148. maddesi hükmünün anlamsız veişlevsiz hâle gelmesi sonucunu doğurur.
15.Açıklanan nedenlerle, başvuru konusu 6718 sayılı Kanun’laAnayasa’ya eklenen geçici 20. maddenin,Anayasa’nın 85. ve 6216 sayılı Kanun’un54. maddeleri uyarınca iptali ve yürürlüğünün durdurulması taleplerininreddigerekir.
V- HÜKÜM
20.5.2016 tarihli ve 6718 sayılı Türkiye Cumhuriyeti AnayasasındaDeğişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 1. maddesiyle 7.11.1982 tarihli ve 2709 sayılıTürkiye Cumhuriyeti Anayasası’na eklenen geçici 20. maddenin, Anayasa’nın 85.ve 6216 sayılı Kanun’un 54. maddeleri uyarınca iptali ve yürürlüğünündurdurulması taleplerinin REDDİNE, 3.6.2016 tarihinde OYBİRLİĞİYLE kararverildi.
Başkan
Zühtü ARSLAN
Başkanvekili
Burhan ÜSTÜN
Başkanvekili
Engin YILDIRIM
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Alparslan ALTAN
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN
Üye
Muammer TOPAL
Üye
M. Emin KUZ
Üye
Hasan Tahsin GÖKCAN
Üye
Kadir ÖZKAYA
Üye
Rıdvan GÜLEÇ