Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.2018/135, K.2021/71 Sayılı Karar - 13/10/2021

ANAYASAMAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı: 2018/135

Karar Sayısı: 2021/71

Karar Tarihi: 13/10/2021

R.G.Tarih-Sayısı : 21/12/2021-31696

İPTAL DAVASINI AÇAN: Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri Engin ALTAY, Özgür ÖZEL ve Engin ÖZKOÇ ile birlikte 140milletvekili

İPTAL DAVASININ KONUSU: 26/7/2018 tarihli ve 7146 sayılı Askerlik Kanunu ileDiğer Bazı Kanunlarda ve 663 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede DeğişiklikYapılmasına Dair Kanun’un 15. maddesiyle 14/3/2007 tarihli ve 5602 sayılı ŞansOyunları Hasılatından Alınan Vergi, Fon ve Payların Düzenlenmesi HakkındaKanun’a eklenen ek 1. maddenin Anayasa’nın 2., 7., 73., 87., 160. ve 161. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline ve yürürlüğünündurdurulmasına karar verilmesi talebidir.

I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ

Kanun’un 15. maddesiyle 5602 sayılı Kanun’a ekleneniptali talep edilen ek 1. madde şöyledir:

 “EK MADDE 1- (Ek:26/7/2018-7146/15 md.)

 (1) Spor Toto Teşkilat Başkanlığıtarafından içinde bulunulan yılın ilgili ayında beyan edilip ödenen katma değervergisi tutarından, bir önceki yılın aynı ayında beyan edilip ödenmiş olankatma değer vergisi tutarının Orta Vadeli Programda ilgili yıl için belirlenen nominalekonomik büyüme tahmini oranında artırılmasıyla bulunan tutarın çıkarılmasındansonra kalan tutar, Spor Toto Teşkilat Başkanlığınca Türkiye’de kurulubankalarda açılmış olan özel hesaba, ödemeyi takip eden beş iş günü içindeilgili vergi dairesi tarafından 4/1/1961 tarihli ve 213 sayılı Vergi UsulKanunu hükümlerine göre, 21/7/1953 tarihli ve 6183 sayılı Amme AlacaklarınınTahsil Usulü Hakkında Kanunun 23 üncü maddesi hükmü uygulanmaksızın red ve iadeedilir.

 (2) Özel hesaba aktarılan bu tutar,Spor Toto Teşkilat Başkanlığınca yatırım ve işletme giderleri olarak kullanılırve yatırım ve işletme giderleri oranına dâhil edilir. Özel hesaptan amaç dışıkullanılan vergi iadeleri, amaç dışı kullanıldığı vergilendirme dönemineilişkin katma değer vergisi olarak Spor Toto Teşkilat Başkanlığı adına 213sayılı Kanundaki esaslara göre vergi ziyaı cezası kesilerek tarh edilir vegecikme faizi hesaplanır.

 (3) Özel hesabın oluşturulması,idaresi, bu hesaba aktarılan tutarların kullanılması ve denetlenmesi ile bumaddenin uygulanmasına ilişkin diğer usul ve esasları belirlemeyeCumhurbaşkanlığı yetkilidir.”

II. İLK İNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, SerdarÖZGÜLDÜR, Serruh KALELİ, Recep KÖMÜRCÜ, Celal Mümtaz AKINCI, Muammer TOPAL, M.Emin KUZ, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL ve YusufŞevki HAKYEMEZ’in katılımlarıyla 8/11/2018 tarihinde yapılan ilkinceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasınınincelenmesine, yürürlüğü durdurma talebinin esas inceleme aşamasında kararabağlanmasına OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

III. ESASIN İNCELENMESİ

2. Dava dilekçesi ve ekleri, Raportör Abdullah TEKBAŞtarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü,dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleriokunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A. İptal Talebinin Gerekçesi

3. Dava dilekçesinde özetle; ödediği katma değer vergisinin(KDV) bir kısmının yatırım ve işletme giderlerinde kullanılmak üzere Spor TotoTeşkilat Başkanlığı (STTB) adına açılan özel hesaba iadesinin âdem-i tahsisilkesine aykırı olduğu, bütçe kaynaklarının özel hesaplar kullanılarak temelmali mevzuat hükümlerine tabi olmadan harcanmasının saydamlığa ve hesapverilebilirliğe engel olduğu, böylelikle Türkiye Büyük Millet Meclisine aitolan bütçe hakkının kullanımına engel olunduğu, bu durumun verginin kamugiderlerinin karşılığı olması ilkesiyle bağdaşmadığı, özel hesaba ilişkindüzenleme yetkisinin Cumhurbaşkanı’na verilemeyeceği belirtilerek kuralınAnayasa’nın 2., 7., 73., 87., 160. ve 161. maddelerine aykırı olduğu ilerisürülmüştür.

B. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu

1. Kanun’un 15.Maddesiyle 5602 Sayılı Kanun’a Eklenen Ek1. Maddenin (1) Numaralı Fıkrasının İncelenmesi

4. Anayasa’nın 73. maddesinin birinci fıkrasında “Herkes,kamu giderlerini karşılamak üzere, malî gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür”denilmek suretiyle diğer ilkelerin yanı sıra verginin kamu giderlerininkarşılığı olması ilkesine de yer verilmiştir. Bu ilke, kamu giderlerininvergi ile finanse edileceğini ve kamu giderleri gerektirmedikçe vergialınamayacağını ifade etmektedir. Anılan fıkrada mali yükümlülüklerden sadeceverginin belirtilmiş olması dolayısıyla bu ilke vergi ile ilgili olup diğermali yükümlülüklerle ilgili değildir.

5. Anayasa Mahkemesi kararlarında vergi, “kamu giderlerini karşılamak amacıyla yasalarla gerçek vetüzelkişilere malî güçlerine göre getirilen bir yükümlülüktür. Belirli birhizmetten doğrudan yararlanma karşılığı olmayan vergi tüm kamu hizmetleri içinyapılan giderlere ortak katılma payıdır.”biçiminde tanımlanmıştır (AYM, E.1995/24, K.1995/52, 28/9/1995; E.2003/9,K.2004/47, 1/4/2004; E.2013/66, K.2014/19, 29/1/2014).

6. Verginin bireysel faydalanma karşılığı olmaksızın tümkamu giderlerini karşılamak üzere mükelleflerin mali güçlerine göre alınması;bir tercihin değil bir zorunluluğun sonucudur. Bu zorunluluk, genel idareesaslarına göre yürütülen hizmetlerden elde edilen bireysel faydaların tamamenveya kısmen ölçülememesinden kaynaklanmaktadır. Bu hizmetlerin sunulmasıdolayısıyla tüm topluma yayılan faydanın bireyselleştirilememesi, buhizmetlerin finansmanında faydalanmadan başka bir ölçütün geliştirilmesinizorunlu kılmış ve verginin mükelleflerin gelir, servet ve harcamaları dikkatealınarak belirlenen mali güçlerine göre alınması yoluna gidilmiştir. Buna görebireysel faydanın ölçülemediği kamu hizmetlerinin esas olarak mükelleflerinmali güçlerine göre ödediği vergilerle finanse edilmesi gerekmektedir. Vergilerbütün bu hizmetlerin anonim karşılığı olarak toplanacak ve bu hizmetlerinfinansmanında kullanılacaktır. Vergi mükellefleri de bu hizmetlerden bireyselkarşılık sağlamamakla birlikte bütün toplumla birlikte faydalanacaktır.Dolayısıyla faydası topluma yayılmayan kamu hizmetlerinin finansmanına verginintahsis edilmemesi gerekmektedir.

7. STTB özel işletmecilik esaslarına göre yurt içinde ve yurt dışında spor müsabakaları üzerinesabit ihtimalli ve müşterek bahis oyunları oynatmak faaliyetini yürütmektedir. 5602sayılı Kanun’un 4. maddesinin (2) numaralı fıkrasında 7146 sayılı Kanun’un 14.maddesiyle yapılan ibare değişikliğiyle STTB ikramiye dağıtım oranının üstsınırının aynı dönemdeki hasılatının %59’undan %83’üne çıkartılması, yatırım veişletme giderleri bakımından finansman açığına sebep olmuştur. Anılan finansmanaçığını karşılamak üzere dava konusu kuralla, STTB tarafından ödenen KDV’ninbir kısmının yatırım ve işletme giderleri için kullanılmak üzere STTB adınaaçılan özel bir hesaba aktarılacağı hüküm altına alınmış ve bu durum kuralıngerekçesinde “Madde ile, ikramiyeoranlarının artırılması nedeniyle oluşabilecek yatırım ve işletmegiderlerindeki tutar azalışlarının telafi edilmesi amaçlanmaktadır.” biçiminde ifade edilmiştir.

8. KDV, Anayasa’nın 73. maddesinin birinci fıkrasında yerverilen ilkelere tabi vergilerden biridir. Dolayısıyla diğer ilkelerin yanısıra verginin kamu giderlerinin karşılığı olması ilkesine de tabi olup mükelleflerinmali güçlerine göre tahsil edilmektedir.

9. Verginin, bireysel faydalanmanın söz konusu olmadığıkamu hizmetlerinin finansmanı için alınması karşılıksız olması sonucunudoğurmaktadır. Ancak verginin karşılıksız olması,bireysel karşılığının bulunmadığı anlamına gelmekte olup toplumsal karşılığıbulunmadığı biçiminde anlaşılamaz. Esas itibarıyla vergi, tüm topluma sunulanhizmetlerin anonim karşılığı olduğundan vergi mükelleflerinin en azından genelidare esaslarına göre yürütülen kamu hizmetlerinden toplumsal düzeyde faydasağlamaları söz konusudur. Vergi mükelleflerince mali güçlerine göre ödenendiğer vergiler gibi KDV de genel idare esaslarına göre yürütülen ve tüm toplumasunulan, faydası tüm topluma yayılan kamu hizmetlerinin finansmanı amacıyla vebunlardan sağlanan toplumsal faydaya istinaden anonim bir karşılık olaraködenmektedir. KDV mükellefi olan STTB de bu hizmetlerden bütün toplumlabirlikte faydalanmaktadır.

10. Diğer vergiler gibi KDV’nin de mükellef tarafındanbir kere ödendikten sonra artık bütçe disiplini içinde, bütçede gösterilen kamuhizmetlerinin tamamının finansmanında kullanılmak üzere bir anonim karşılığadönüşmesi gerekmektedir. Dava konusu kuralda mükellefin ödediği verginin birkısmının yine bu mükellefin harcamalarının finansmanına tahsisi söz konusudur.Dolayısıyla kural gereği vergi anonim karşılık olma özelliğini yitirerek özelişletmecilik esasına göre yürütülen bir hizmetin finansmanı için alınan birkarşılığa dönüşmüştür. Bu ise verginin tüm kamu giderlerinin karşılığı olmasıilkesiyle bağdaşmamaktadır. Bu aykırılık yönünden başka mükelleflerce ödenmişverginin belli bir hizmete tahsisi ile dava konusu kuralda olduğu gibi bellibir mükellefçe ödenmiş verginin yine kendisinin sunduğu hizmete tahsisiarasında bir fark bulunmamaktadır.

11. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 73. maddesineaykırıdır. İptali gerekir.

Recai AKYEL, YıldızSEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI ve İrfan FİDAN bu görüşekatılmamışlardır.

Kuralın Anayasa’nın 2. maddesine deaykırı olduğu ileri sürülmüş ise de bu bağlamda belirtilen hususlarınAnayasa’nın 73. maddesi yönünden yapılan değerlendirmeler kapsamında elealınmış olması nedeniyle Anayasa’nın 2. maddesi yönünden ayrıca bir incelemeyapılmasına gerek görülmemiştir.

Kuralın Anayasa’nın 7., 87.,160. ve 161. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.

2. Kanun’un 15. Maddesiyle 5602 Sayılı Kanun’a Eklenen Ek 1. Maddenin (2)ve (3) Numaralı Fıkralarının İncelenmesi

12. 5602 sayılı Kanun’un ek 1. maddesinin (2) numaralıfıkrasında, STTB’ye iade edilerek özel hesaba aktarılan KDV’nin kullanımına,(3) numaralı fıkrasında ise Cumhurbaşkanlığının usul ve esasları belirlemeyetkisine ilişkin düzenlemeler yapılmıştır.

13. Ek 1. maddenin (1) numaralı fıkrasının iptalinedeniyle (2) ve (3) numaralı fıkraların uygulanma imkânı kalmamıştır. Bunedenle söz konusu fıkralar 30/3/2011 tarihli ve6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri HakkındaKanun’un 43. maddesinin (4) numaralı fıkrası kapsamında değerlendirilmiş ve bufıkralar yönünden Anayasa’ya uygunluk denetiminin yapılmasına gerekgörülmemiştir.

IV. İPTALİN DİĞER KURALLARA ETKİSİ

14. 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesinin (4) numaralıfıkrasında kanunun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin veya Türkiye Büyük MilletMeclisi İçtüzüğü’nün belirli kurallarının iptali, diğer kurallarının veyatümünün uygulanmaması sonucunu doğuruyorsa bunların da Anayasa Mahkemesinceiptaline karar verilebileceği öngörülmektedir.

15. 7146 sayılı Kanun’un 15. maddesiyle 5602 sayılı Kanun’aeklenen ek 1. maddenin (1) numaralı fıkrasının iptali nedeniyle uygulanmaimkânı kalmayan anılan maddenin (2) ve (3) numaralı fıkralarının 6216 sayılıKanun’un 43. maddesinin (4) numaralı fıkrası gereğince iptalleri gerekir.

V. İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU

16. Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında “Kanun,Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya dabunların hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihteyürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğegireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetedeyayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez.” denilmekte, 6216sayılı Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrasında da bu kuraltekrarlanarak mahkemenin gerekli gördüğühâllerde Resmî Gazete’de yayımlandığı günden başlayarak iptal kararınınyürürlüğe gireceği tarihi bir yılı geçmemek üzere ayrıca kararlaştırabileceğibelirtilmektedir.

17. 5602 sayılı Kanun’un ek 1. maddesinin iptal edilmesi nedeniyle doğacak hukuksal boşluk kamu yararını ihlal edecek niteliktegörüldüğünden Anayasa’nın 153.maddesinin üçüncü fıkrasıyla 6216 sayılı Kanun’un 66. maddesinin (3)numaralı fıkrası gereğince iptal hükmününkararın Resmî Gazete’de yayımlanmasından başlayarak altı ay sonra yürürlüğegirmesi uygun görülmüştür.

VI.YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI TALEBİ

18. Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kuralın uygulanması hâlinde telafisi güçveya imkânsız zararların doğabileceği belirtilerek yürürlüğünündurdurulmasına karar verilmesi talep edilmiştir.

26/7/2018 tarihli ve 7146 sayılı Askerlik Kanunu ileDiğer Bazı Kanunlarda ve 663 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede DeğişiklikYapılmasına Dair Kanun’un 15. maddesiyle 14/3/2007 tarihli ve 5602 sayılı Şans OyunlarıHasılatından Alınan Vergi, Fon ve Payların Düzenlenmesi Hakkında Kanun’a eklenen ek 1. maddesine yönelikiptal hükmünün yürürlüğe girmesinin ertelenmesi nedeniyle bu maddeye ilişkin yürürlüğün durdurulması talebininREDDİNE 13/10/2021tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

VII.HÜKÜM

26/7/2018 tarihli ve 7146 sayılı Askerlik Kanunu ileDiğer Bazı Kanunlarda ve 663 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede DeğişiklikYapılmasına Dair Kanun’un 15. maddesiyle 14/3/2007tarihli ve 5602 sayılı Şans Oyunları Hasılatından Alınan Vergi, Fon ve PaylarınDüzenlenmesi Hakkında Kanun’a eklenen ek 1.maddenin;

A. (1) numaralı fıkrasının Anayasa’ya aykırı olduğuna veİPTALİNE, Recai AKYEL, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI ile İrfanFİDAN’ın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, iptal hükmünün Anayasa’nın 153.maddesinin üçüncü fıkrası ile 30/3/2011 tarihli ve 6216sayılı Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince,KARARIN RESMÎ GAZETE’DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK ALTI AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNEOYBİRLİĞİYLE,

B. (2) ve (3) numaralı fıkralarının 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesinin (4) numaralı fıkrasıgereğince İPTALLERİNE, iptal hükümlerinin Anayasa’nın153. maddesinin üçüncü fıkrası ile 6216 sayılı Kanun’un 66. maddesinin (3)numaralı fıkrası gereğince, KARARIN RESMÎ GAZETE’DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAKALTI AY SONRA YÜRÜRLÜĞEGİRMESİNE OYBİRLİĞİYLE,

13/10/2021 tarihinde kararverildi.

KARŞI OY

İptali istenilen kurallar, özetle Spor Toto TeşkilatBaşkanlığı (STTB) tarafından beyan edilerek ödenen katma değer vergilerinin,bir önceki yılın aynı ayında beyan edilip ödenmiş olan katma değer vergisitutarının Orta Vadeli Programda ilgili yıl için belirlenen nominal ekonomikbüyüme tahmini oranında artırılmasıyla bulunan tutarın çıkarılmasından sonrakalan tutarının, ödemeyi takip eden beş iş günü içinde ilgili vergi dairesinceSTTB’ye red ve iadesini, düzenlemektedir.

Anayasa’nın 73. maddesinin birinci fıkrasında “Herkes,kamu giderlerini karşılamak üzere, malî gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür”hükmü yer almaktadır. Bu hükümden de anlaşılacağı üzere vergi kamu giderlerinikarşılamak üzere toplanmaktadır.

STTB tarafından gerçekleştirilen spora dayalı bahis veşans oyunlarının düzenlenmesi faaliyeti tekel niteliğinde bir kamu hizmetidir(Hidayet Metin, B. No: 2014/7329, 6/4/2017, § 37). Bu faaliyete ilişkin olarakSTTB tarafından verilen beyanname üzerine tahakkuk eden katma değer vergisi bukurum tarafından vergi dairesine ödenmektedir. Böylece söz konusu katma değervergisi tahakkuk ve tahsil aşamalarını tamamlayarak bütçe geliri olarakmuhasebeleştirilmekte ve diğer kamu gelirleri ile birlikte anonimleşmektedir.

STTB’ye vergi iadesi yoluyla bir aktarım yapılması, vergiidaresince tahsil edilen katma değer vergisi tutarının önceki yılın aynı ayındatahsil edilen katma değer vergisi tutarından belli bir oranda fazla olmasışartına bağlıdır. Dolayısıyla kanun koyucunun bu işlemlerin vergi dairesincegerçekleştirilmesini pratik açıdan daha uygun bir yöntem olarak benimsediği, bukapsamda iadeye ilişkin işlemlerin tahakkuk eden vergilerin ödenmesini takipeden beş iş günü içerisinde tamamlanmasını öngördüğü anlaşılmaktadır. Bubağlamda aktarımın yöntemini belirleme konusunda kanun koyucunun geniş birtakdir yetkisine sahip olduğu izahtan varestedir.

Bu durumda, iptaliistenilen kurallar ile öngörülen ret ve iadenin bir tür ödenek tahsisi veyaödenek aktarımı olarak nitelendirilmesi yanlış olmayacaktır. Zira beyanedilerek ödenen katma değer vergisi bütçe geliri olarak muhasebeleştirilmekteve diğer kamu gelirleri ile birlikte anonimleşmekte, aktarım bu işlemlerdensonra gerçekleşmektedir. Bu yönüyle, söz konusu katma değer vergisi bütçegeliri olarak anonimleştiğinden ve özel işletmecilik esaslarına göre yürütülsedahi bütçe gelirinin bir kamu hizmetine tahsisini engelleyen anayasal bir hükümde bulunmadığından 7146 sayılı Kanun 15. maddesiyle 5602 sayılı Kanun’a eklenenEk 1. maddenin (1) numaralı fıkrası Anayasaya aykırı değildir.

Yukarıda açıklanan sebeplerle, 7146 sayılı Kanun 15.maddesiyle 5602 sayılı Kanun’a eklenen Ek 1. maddenin (1) numaralı fıkrasınınAnayasa’ya aykırı olmadığı görüşüyle çoğunluğun kuralların iptaline ilişkinkararına katılmıyoruz.