ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
EsasSayısı : 2018/2
Karar Sayısı : 2018/43
Karar Tarihi: 2/5/2018
R.G. Tarih –Sayı : 30/5/2018 – 30436
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Yozgat İdare Mahkemesi
İTİRAZIN KONUSU: 11/6/2010tarihli ve 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve YemKanunu’nun 26. maddesinin (5) numaralı fıkrasının üçüncü cümlesinin Anayasa’nın2. ve 125. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesitalebidir.
OLAY: Birişyerinde satılan hazır gıdanın zehirlenmeye sebep olduğu şikâyeti üzerineyapılan denetimde analiz için alınan numunenin tahlil sonuçları çıkana kadartedbir amaçlı olarak işyerinin sekiz saat süreyle kapatılması ve yediemineteslim edilen gıdanın tüketim tarihinin geçmesi nedeniyle imhası sonucuuğranılan zararın tazmini talebiyle açılan tam yargı davasında itiraz konusukuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali içinbaşvurmuştur.
I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ
Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 26. maddesi şöyledir:
“MADDE 26- (1) Gıda, yem ve bitki sağlığı ile ilgili işlemlerde,insan sağlığı ve yaşamının azamî düzeyde korunmasının sağlanabilmesi için, riskanalizine dayanılması zorunludur. Risk analizi yapılmasına uygun olmayan ya datedbirin niteliğine göre risk analizi uygulanamayan durumlarda bu hükümuygulanmaz.
(2) Bağımsız, tarafsız, şeffaf ve bilimsel esaslara göre riskdeğerlendirmesi yapmak üzere; araştırma kurumları, araştırma enstitüleri, üniversitelerin konu ileilgili fakültelerinin temsilcileri ile gerektiğinde diğer uzman kişilerinkatılabileceği, konularına göre risk değerlendirme komisyonları oluşturulur.Komisyonların yapacağı risk değerlendirme sonuçları tavsiye niteliğindedir. Bukomisyonların sekretaryasını yürütmek üzere Bakanlıkça risk değerlendirmebirimi kurulur. Risk değerlendirme birimi ulusal ve uluslararası benzerikuruluşlarla işbirliği yapabilir.
(3) Risk yönetimi ve risk iletişimi, risk değerlendirme sonuçlarıve bilimsel veriler, tartışılan konu ile ilgili diğer faktörler ve ihtiyatlılıkilkesi dikkate alınarak Bakanlık tarafından yapılır.
(4) Bakanlık, belgelere erişim konusundaki hükümler saklı kalmakkaydıyla, bir gıda ve yemin insan ve hayvan sağlığı açısından risk oluşturabileceğindenşüphe duyulması üzerine, riskin mahiyeti, ciddiyeti ve büyüklüğüne göre, riskiönlemek, azaltmak veya yok etmek için alınan ya da alınması öngörülen önlemleribelirler; riskin mahiyeti ve alınan tedbirler hakkında kamuoyunu bilgilendirir.
(5) Elde edilen bilgilerin değerlendirilmesi sonucunda, herhangibir gıda veya yemin insan ve hayvan sağlığı üzerinde zararlı bir etkisininolması ihtimali belirmesine rağmen, bilimsel belirsizliklerin devam etmesidurumunda, kapsamlı bir risk değerlendirmesine imkân sağlayacak daha fazlabilimsel veri elde edilinceye kadar, Bakanlık geçici olarak üretimindurdurulması, piyasaya arz, tüketimi engelleme, toplatma ve benzeri ihtiyatitedbirlere başvurabilir. İlgililerin, Bakanlığın belirlediği ihtiyati tedbirlereuyması zorunludur. Bu ihtiyati tedbirlerin uygulanması sonucu Bakanlığaherhangi bir sorumluluk yüklenemez, Bakanlıktan herhangi bir tazminat talepedilemez.
(6) Bakanlık, bitki, bitkisel ürün, gıda, yem ve canlı hayvanlardapestisit, farmakolojik etkili maddeler, ağır metaller, mikotoksinler vemikroorganizmalar gibi istenmeyen maddelerin kontrolü amacıyla, numune almak,gözlem, ölçüm ve değerlendirme yapmak suretiyle izleme yapar. Elde edilenveriler risk değerlendirmesi ve risk iletişiminde kullanılır.
(7) Bu maddenin uygulanması ile ilgili usul ve esaslar Bakanlıkçaçıkarılacak yönetmelik ile belirlenir.”
II. İLK İNCELEME
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleriuyarınca Zühtü ARSLAN, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Serdar ÖZGÜLDÜR, SerruhKALELİ, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Recep KÖMÜRCÜ, Hicabi DURSUN, Celal MümtazAKINCI, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, RıdvanGÜLEÇ, Recai AKYEL ve Yusuf Şevki HAKYEMEZ’in katılımlarıyla 18/1/2018tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığındanişin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
III. ESASIN İNCELENMESİ
2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör ElifKARAKAŞ tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanunhükmü, dayanılan Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve diğer yasamabelgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A. İtirazın Gerekçesi
3. Başvuru kararında özetle Anayasa’daidarenin hizmet kusuruna dayanan tazmin sorumluluğuna işaret edildiği, idariyargıda ilgililerin kişisel hukuki durumlarında ortaya çıkan hak ihlalleriningiderilmesini amaçlayan tam yargı davalarının kamu hizmetlerinin idarecegereklerine uygun olarak yerine getirilmesini sağlayan etkin bir denetim aracıolduğu, bu tür uyuşmazlıklarda kanun hükmü ile idarenin sorumlututulamayacağının düzenlenmesinin hukuk devletinin gereği olan adalet vehakkaniyet ilkeleriyle bağdaşmadığı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2. ve 125.maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
B. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu
4. Kanun’un 26. maddesinin (5) numaralıfıkrasının birinci ve ikinci cümlelerinde; elde edilen bilgilerindeğerlendirilmesi sonucunda herhangi bir gıda veya yemininsan ve hayvan sağlığı üzerinde zararlı bir etkisinin olması ihtimalininbelirmesine rağmen bilimsel belirsizliklerin devam etmesi durumunda, kapsamlıbir risk değerlendirmesine imkân sağlayacak daha fazla bilimsel veri eldeedilinceye kadar Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığının geçici olarak üretimindurdurulması, piyasaya arz, tüketimi engelleme, toplama ve benzeri ihtiyatitedbirlere başvurabileceği, ilgililerin Bakanlığın belirlediği ihtiyatitedbirlere uymasının zorunlu olduğu öngörülmektedir. İtiraz konusu üçüncücümlede ise bu ihtiyati tedbirlerinuygulanması sonucu Bakanlığa herhangi bir sorumluluk yüklenemeyeceği veBakanlıktan herhangi bir tazminat talep edilemeyeceği hüküm altınaalınmaktadır.
5. Anayasa’nın 125. maddesininbirinci fıkrasında, idarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolununaçık olduğu; yedinci fıkrasında da idarenin kendi eylem ve işlemlerinden doğanzararı ödemekle yükümlü bulunduğu belirtilmektedir.
6. Anayasa’nın 125. maddesinin birinci fıkrasında “İdareninher türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır.” denilerekidarenin hukuka bağlılığı, yargı denetimi sayesinde etkili biçimde sağlanmış veidare edilenler, idarenin kanunsuz ve keyfî davranışlarına karşı korunmuştur.Anayasa’da sayılan istisnai hâller dışında idari eylem ve işlemlere karşı yargıyolunun kapatılabilmesi olanaklı değildir.
7. Anayasa’nın anılan hükmü, yetkili idare organlarının kamuhizmetlerini yürütmek üzere idari eylem ve işlem şeklinde ortaya koyduklarıtasarrufların kanunun koyduğu esas ve şekillere ve kanunun amacına uygun olarakyapılmış olup olmadığının yargı mercilerince incelenip değerlendirilmesinigerektirmektedir.
8. İtiraz konusu kural uyarınca uygulanması hâlinde sonuçlarındanBakanlığa herhangi bir sorumluluk yüklenemeyeceği ve Bakanlıktan herhangi birtazminat talep edilemeyeceği belirtilen “geçici olarak üretimindurdurulması, piyasaya arz, tüketimi engelleme, toplatma ve benzeri ihtiyatitedbirler” şeklindeki işlemler idari işlem niteliğindedir.
9. İtiraz konusu kuralda Bakanlıkça uygulanacak ihtiyatitedbirlere karşı yargı yoluna başvurulamayacağı yolunda bir ifadeye yerverilmemekle birlikte ihtiyati tedbirlerin uygulanması nedeniyle Bakanlığaherhangi bir sorumluluk yüklenemeyeceğinin ve Bakanlıktan herhangi bir tazminattalep edilemeyeceğinin öngörülmesi suretiyle söz konusu ihtiyati tedbirlernedeniyle açılacak davalarda idarenin işlemlerinin hukuka uygunluğunundenetlenmesi engellenmekte, bu işlemlere karşı yargı yolu dolaylı olarakkapatılmaktadır.
10. Öte yandan Anayasa’da idarenin kendi eylem veişlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlü olduğu belirtilmesine rağmen yargıyolunu kapatan itiraz konusu kural aynı zamanda idarenin uyguladığı ihtiyatitedbirlerden dolayı zarara uğrayan ilgililerin söz konusu zararlarınıntazminini de olanaksız kılmaktadır.
11. Gıda ve yemlerin üretiminin, dağıtımının, satışının vetüketiminin durdurulması gibi ihtiyati tedbir uygulamaları sonucunda aleyhinetedbir uygulanan kişilerin maddi ve/veya manevi zarara uğrayabileceği tabiidir.Buna karşılık tedbir uygulanmasına yol açan genel sağlığa yönelik riskşüphesinin oluşmasına tedbire maruz kalan kişinin kendisi sebep olmuş isemeydana gelen zarara bu kişinin katlanması gerektiğinde kuşku bulunmamaktadır.Ancak Bakanlıkça haksız ya da kusurlu şekilde uygulanan veya herhangi birhukuka aykırılık bulunmasa dahi sonuçları itibarıyla ilgilisine hakkaniyeteaykırı biçimde külfet yükleyen zararlara yol açan ihtiyati tedbir uygulamalarısöz konusu olabilir. Bu tür ihtiyati tedbirler nedeniyle meydana gelenzararların idari işlemden doğan zarar niteliğinde olduğu ve Anayasa’nın 125.maddesinin yedinci fıkrası uyarınca idarenin mali sorumluluğunu gerektirdiğitartışmasızdır.
12. Bu bağlamda itiraz konusu kural uyarınca Bakanlığınidari tedbir niteliğinde tesis ettiği söz konusu işlemler, Anayasa’da yer alanve yargı yolu kapalı olan işlemler arasında yer almadığından bu işlemlerdendolayı Bakanlığa bir sorumluluk yüklenemeyeceği ve Bakanlıktan herhangi birtazminat talep edilemeyeceğini öngören itiraz konusu kural, kapsamı vesonuçları itibarıyla Anayasa’nın 125. maddesine aykırılık oluşturmaktadır.
13. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 125. maddesine aykırıdır. İptali gerekir.
Kural, Anayasa’nın 125. maddesine aykırı bulunarak iptaledildiğinden ayrıca Anayasa’nın 2. maddesi yönünden incelenmesine gerekgörülmemiştir.
IV. HÜKÜM
11/6/2010 tarihli ve 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, BitkiSağlığı, Gıda ve Yem Kanunu’nun 26. maddesinin (5) numaralı fıkrasının üçüncücümlesinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, 2/5/2018tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Zühtü ARSLAN
Başkanvekili
Burhan ÜSTÜN
Başkanvekili
Engin YILDIRIM
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Muammer TOPAL
Üye
M. Emin KUZ
Üye
Hasan Tahsin GÖKCAN
Üye
Kadir ÖZKAYA
Üye
Rıdvan GÜLEÇ
Üye
Recai AKYEL
Üye
Yusuf Şevki HAKYEMEZ