ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2018/67
Karar Sayısı : 2018/110
Karar Tarihi : 6/12/2018
R.G. Tarih – Sayı : 8/1/2019– 30649
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Zonguldak İdareMahkemesi
İTİRAZIN KONUSU: 31/1/2013 tarihli ve6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu’nun 19. maddesinin (1)numaralı fıkrasının (a) bendinin, Anayasa’nın 19. ve 38. maddelerine aykırılığıileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir.
OLAY: Emre itaatsizlik nedeniyle verilen hizmetyerini terk etmeme disiplin cezasının iptali talebiyle açılan davada, itirazkonusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali içinbaşvurmuştur.
I. İPTALİİSTENEN VE İLGİLİ GÖRÜLEN KANUN HÜKÜMLERİ
A. İptali İstenen KanunHükmü
Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 19. maddesinin (1)numaralı fıkrası şöyledir:
“Hizmet yerini terk etmeme cezasını gerektirendisiplinsizlikler
MADDE 19- (1) Hizmet yerini terk etmeme cezasını gerektirendisiplinsizlikler şunlardır:
a) Emre itaatsizlik: Kasıtlı olarak hizmete ilişkin bir emri tamyapmamak ya da değiştirerek veya sınırını aşmak suretiyle yapmaktır.
b) Kısa süreli kaçmak: Kıtasından veya görev yerinden yedi günüaşmayacak ve bu süre içinde kendiliğinden gelecek şekilde kaçmak veya mesaiyegitmemektir.
c) İzin süresini geçirmek: İzin, istirahat veya hava değişimisüresini yasal veya kabul edilebilir bir mazereti olmaksızın altı günüaşmayacak ve bu süre içinde kendiliğinden gelecek şekilde geçirmektir.
ç) Hizmete mahsus eşyaya zarar vermek: Harp malzemesini veyahizmete tahsis edilmiş bir askeri eşyayı; kasıt, ihmal veya tedbirsizlik sonucukaybetmek veya hasara uğramasına sebebiyet vermektir.
d) Hediye istemek veya borç almak: Maiyetinden veya astlarındanhediye istemek veya her ne şekilde olursa olsun borç almaktır.
e) Maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak:Maiyeti tarafından işlenen bir disiplinsizliği öğrenmesine rağmen ceza vermemetakdir yetkisinin bulunduğu hâller dışında kasten disiplin soruşturmasıyapmayarak disiplinsizliği örtbas etmektir.
f) Asta kötü muamele yapmak: Astına, askeri usul ve kurallardışında kötü davranmak, eziyet amacıyla hizmetini lüzumsuz yere güçleştirmekveya başkaları tarafından kötü muamelede bulunulmasına müsamaha göstermektir.
g) Nöbet talimatına aykırı hareket etmek: Maddi bir zarardoğmasına sebebiyet vermeyecek şekilde, ilgili mevzuat kapsamındaki nöbetgörevlerini yaparken, nöbet yerini terk etmek veya belirlenmiş ve tebliğedilmiş olan nöbet talimatındaki kurallara aykırı hareket etmektir.
ğ) Hoşnutsuzluk yaratmak: Çalıştığı mesai ortamında söz veyafiilleri ile hizmetin yerine getirilmesini olumsuz yönde etkilemektir.
h) Tahrik: Asker kişileri, amirlerine veya üstlerine karşıitaatsizliğe, saygısızlığa, mukavemet göstermeye veya müessir fiil işlemeyetahrik veya teşvik etmektir.
ı) Sarhoşluk: Tıbbi raporla ispatlanmak veya gizlenemeyecekderecede olmak şartıyla, göreve sarhoş gelmek veya görevdeyken alkollü içkiiçmektir.
i) Kumar oynamak: Askeri mahâl içinde kumar oynamaktır.
j) Yasak edilen malzemeyi bulundurmak: Kıta, karargâh vekurumlarda ya da görev esnasında bulundurulması veya kullanılması emirle yasakedilen cep telefonu, bilgisayar, radyo, teyp, fotoğraf makinesi gibi görüntü,ses ve benzeri verileri ve bilgileri kaydeden, depolayan veya ileten her türlücihaz ve aletler ile aksamlarını bulundurmak veya kullanmaktır.
k) İzinsiz üyelik: Meslek kuruluşları, dernek ve vakıf üyelikleriile spor kulüplerinin faal üyeliklerine izin almaksızın girmektir.
l) Disiplin cezasının yerine getirilmesine karşı gelmek: Yetkilikişi veya organlar tarafından verilen disiplin cezalarının, idari yaptırımlarınveya disiplinsizlik nedeniyle verilen görev ve sorumlulukların gereğinin yerinegetirilmesine karşı çıkmak ve bu kapsamda yapılması zorunlu olan görev veyükümlülükleri tam olarak yerine getirmemektir.
m) Kavga etmek: Meşru savunmaya ilişkin şartlar saklı kalmakkaydıyla, askeri mahâl içerisinde, fiilen birisine vurmaktır.”
B. İlgili Görülen Kanun Hükmü
Kanun’un ilgili görülen 12. maddesinin (5) numaralı fıkrasışöyledir:
“Disiplin cezalarının yerine getirilme şekilleri
MADDE 12-
…
(5) Hizmet yerini terk etmeme cezası; personelin mesaibitiminden sonra görev yaptığı yerden ayrılmayıp resmî daire, kışla, eğitimalanları ile sair yerlerdeki hizmetine devam etmesidir. Bu ceza disiplinamirleri tarafından ekli (1) sayılı çizelgeye göre; disiplin kurullarıtarafından dört ila on güne kadar verilebilir. Ceza verilen personel için uygunbir yatma yeri tahsis edilir. Tatil günlerinde cezanın yerine getirilmesine araverilir. Cezanın yerine getirilmesi sırasında, hizmete ilişkin hâller hariç,günde toplam bir saati geçmemek üzere ziyaretçi kabul edilebilir.”
II. İLK İNCELEME
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca ZühtüARSLAN, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Serdar ÖZGÜLDÜR, Serruh KALELİ,Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Recep KÖMÜRCÜ, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, CelalMümtaz AKINCI, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA,Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL ve Yusuf Şevki HAKYEMEZ’in katılımlarıyla 2/5/2018tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığındanişin esasının incelenmesine, OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
III. ESASIN İNCELENMESİ
2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Osman KODAL tarafındanhazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu ve ilgili görülen kanunhükümleri, dayanılan Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve diğer yasamabelgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A. İtirazın Gerekçesi
3. Başvurukararında özetle, itiraz konusu kuralın müeyyidesi olan hizmet yerini terketmeme disiplin cezasının kişi özgürlüğünü kısıtlayan bir yaptırım olduğu, bunedenle hürriyetten yoksun bırakmanın bir yargı kararının sonucu olması ve bukararın da gerekli yetkiye sahip yürütmeden bağımsız ve yargı teminatlarınısunan yetkili mahkeme tarafından verilmesinin gerektiği, mevzuatta disiplincezası olarak vasıflandırılmış olsa bile ceza hukuku alanına girecek niteliktekihürriyeti bağlayıcı yaptırımların idare tarafından verilmesine demokratik birtoplumda izin verilemeyeceği belirtilerek kuralın, Anayasa’nın 19. ve 38.maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
B. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu
4. Kanun’un19. maddesinin (1) numaralı fıkrasında, hizmet yerini terk etmeme cezasınıgerektiren disiplinsizlik hâlleri hüküm altına alınmıştır. Anılan fıkranınitiraz konusu kuralı oluşturan (a) bendinde hizmet yerini terk etmeme cezasınıgerektiren emre itaatsizlik eylemi, kasıtlı olarak hizmete ilişkin bir emri tamyapmamak ya da değiştirerek veya sınırını aşmak suretiyle yapmak olaraktanımlanmıştır.
5. Anayasa’nın 19. maddesinin birinci fıkrasında herkesin kişiözgürlüğü ve güvenliği hakkına sahip olduğu ilke olarak ortaya konulduktansonra ikinci ve üçüncü fıkralarında şekil ve şartları kanunda gösterilmekşartıyla kişilerin özgürlüğünden mahrum bırakılabileceği durumlar sınırlıolarak sayılmıştır. Dolayısıyla kişinin özgürlük ve güvenlik hakkının kısıtlanmasıancak Anayasa’nın anılan maddesi kapsamında belirlenen durumlardan herhangibirinin varlığı hâlinde söz konusu olabilir.
6. Anayasa’nın 38. maddesinin onbirinci fıkrasında da idareninkişi hürriyetinin kısıtlanması sonucunu doğuran bir müeyyide uygulayamayacağıbelirtildikten sonra Silahlı Kuvvetlerin iç düzeni bakımındanbu hükme kanunla istisnalar getirilebileceği öngörülmüştür. Böylece SilahlıKuvvetlerin iç düzeni bakımından gerekli olması hâlinde idare tarafından kişihürriyetini kısıtlayıcı bazı yaptırımların uygulanabilmesine izin verilmiştir.Ancak Silahlı Kuvvetlerin iç düzeni bakımından kabul edilen buistisna, sadece disiplini koruma ve bozulan disiplini sağlama niteliğindekiyaptırımlar bakımından söz konusu olabilir. Bunun ötesinde mevzuatta disiplincezası olarak vasıflandırılmış olsa bile ceza hukuku alanına gireceknitelikteki hürriyeti bağlayıcı yaptırımların idare tarafından verilmesinedemokratik bir toplumda izin verilemez (F.H.H., B. No: 2013/1419,15/4/2015, §45).
7. Nitekim Anayasa Mahkemesi, Kanun’un 12. maddesinin (6) numaralıfıkrasında düzenlenen oda hapsi cezasının disiplin amiri tarafından verildiğinive hapis odasında yerine getirildiğini, bu bağlamda kişi özgürlüğünü kısıtlayanbir yaptırım olan oda hapsi cezasının yetkili mahkeme tarafından verilmesigerektiğini belirtmiştir (F.H.H.,§§ 46, 49).
8. Kanun koyucu, kamu düzeninin korunması amacıyla ceza hukukualanında düzenleme yaparken Anayasa’nın temel ilkelerine bağlı kalmak koşuluylatoplumda hangi eylemlerin suç sayılacağı ve suç sayılan bu eylemlerin hangi türve ölçüde cezai yaptırıma bağlanacağı konusunda anayasal sınırlar içinde takdiryetkisine sahiptir. Hukuk devletinde, ceza hukuku alanında olduğu gibi disiplinhukukuna ilişkin düzenlemelerde de kanun koyucunun hangi eylemlerin disiplinsuçu sayılacağı ve bu eylemlerin hangi disiplin cezasıyla cezalandırılacağıkonusunda takdir yetkisi bulunmaktadır.
9. Kanun’un 1. maddesindebu Kanun’un amacının Türk Silahlı Kuvvetlerinde etkin bir disiplinsisteminin tesisi, muhafazası ve idamesine ilişkin usul ve esaslarınbelirlenmesi olduğu ifade edilmiştir. Türk Silahlı Kuvvetleri DisiplinKanunu’nda öngörülen cezai yaptırımların amacı, askerî disiplini korumak vesürdürmektir. Bir başka deyişle asker kişilere uygulanan yaptırımlar, askerîdisiplinin korunmasını ve kamu hizmetinin gereği gibi yürütülmesini sağlamakamacıyla öngörülmektedir.
10. Kuralda, kasıtlı olarak hizmete ilişkin bir emri tam yapmamakya da değiştirerek yapmak veya sınırını aşmak suretiyle yapmak biçimindetanımlanan emre itaatsizlik eylemi hizmet yerini terk etmeme cezasınıgerektiren disiplinsizlik hâli olarak öngörülmüş olup askerî disiplinin tesisive muhafazası amacıyla öngörülen bu kural kanun koyucunun takdir yetkisi kapsamındakalmaktadır.
11. Kanun’un “Disiplincezalarının yerine getirilme şekilleri” kenar başlıklı 12. maddesinin(5) numaralı fıkrasında hizmet yerini terk etmeme cezası, personelinmesai bitiminden sonra görev yaptığı yerden ayrılmayıp resmî daire, kışla, eğitimalanları ile sair yerlerdeki hizmetine devam etmesi şeklinde tanımlanmakta; bucezanın disiplin amirleri tarafından ekli (1) sayılı çizelgeye göre; disiplinkurulları tarafından dört ila on güne kadar verilebileceği, ceza verilenpersonel için uygun bir yatma yerinin tahsis edileceği, tatil günlerindecezanın yerine getirilmesine ara verileceği ve cezanın yerine getirilmesisırasında, hizmete ilişkin hâller hariç, günde toplam bir saati geçmemek üzereziyaretçi kabul edilebileceği hükme bağlanmaktadır.
12. Bu bağlamda Kanun’un ekli (1) sayılı çizelgesine göre disiplinamirleri tarafından bir günden üç güne kadar; disiplin kurulları tarafından isedört günden on güne kadar verilebilen hizmet yerini terk etmeme disiplincezası, asker kişinin mesai sonrasında görev yaptığı kışla, karargâh, birlik vekurum gibi yerleri terk etmeyerek hizmetini devam ettirmesi suretiyle yerinegetirilmektedir.
13. Bu cezanın infazı sırasında ilgilinin, görev yaptığı birimiçinde hareket serbestisi bulunmaktadır. Cezaya çarptırılan asker kişinin birodaya kapatılması ve hareket özgürlüğünün dar bir çerçeve ile kısıtlanması sözkonusu olmadığından bu cezanın oda hapsi olarak nitelendirilebilmesi mümkündeğildir. Görev yaptığı yerde hizmetine devam eden asker kişiye uygun bir yatmayeri tahsis edilmekte, hizmete ilişkin hâller hariç günde toplam bir saatigeçmemek üzere ziyaretçi kabul etme imkânı tanınmaktadır. Tatil günlerinde sözkonusu cezanın yerine getirilmesine ara verilmesi de mesai günlerinin esasalındığını ve çalışma günlerinde ilgilinin görev yaptığı yerde hizmetine devametmesinin amaçlandığını göstermektedir.
14. Kanun’un 4.maddesinin (5) numaralı fıkrasına göre hizmet yerini terk etmeme disiplincezası verilen asker kişilere, kamu veya hizmet yararına olmayan keyfî görevlerverilemez. Ayrıca Kanun’un 44. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarıncazorunluluk hâllerinde hizmet yerini terk etmeme disiplin cezasının yerinegetirilmesinin sonraya bırakılmasına veya ara verilerek yerine getirilmesinedisiplin amirleri tarafından karar verilebilmesi mümkündür.
15. Bu çerçevedeemre itaatsizlik hâlinde öngörülen hizmet yerini terk etmeme disiplin cezasınınasker kişinin mesai bitiminden sonra görev yaptığı yerden ayrılmayarak resmîdaire, kışla, eğitim alanları ile sair yerlerdeki hizmetine devam etmesisuretiyle yerine getirilmesi, tatil günlerinde cezanın yerine getirilmesine araverilmesi, bu kişilerin görev yaptıkları birim içerisinde hareketserbestilerinin bulunması, bu bağlamda özgürlükleri kısıtlanacak şekilde biryere kapatılmalarının söz konusu olmaması ve askerlik görevinin öngörülensistemi içinde kalmaları hususları birlikte gözetildiğinde kuralda öngörülendisiplin cezasının hürriyeti bağlayıcı yaptırım olarak değerlendirilmesi mümkündeğildir.
16. Diğer taraftan anılan disiplin cezasının kişiyi hürriyetindenyoksun kılma niteliği bulunmadığından, kuralla idareye kişi hürriyetinikısıtlayacak biçimde bir yaptırım uygulama yetkisinin verildiğinden de sözedilemez.
17. Bu itibarla anılan kuralda Anayasa’nın 19. maddesine aykırılıksöz konusu değildir.
18. Anayasa’nın 38. maddesinin birinci fıkrasında, “Kimse,...kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz”denilerek suçun kanuniliği, üçüncü fıkrasında da “Ceza ve cezayerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konulur” denilerek cezanınkanuniliği düzenlenmiştir. Anayasa’da öngörülen suçta ve cezadakanunilik ilkesi, ceza hukukunun da temel ilkelerinden birini oluşturmaktadır.Suçta ve cezada kanunilik ilkesi uyarınca hangi fiillerin suç sayıldığının vebu fiillere verilecek cezaların hiçbir kuşkuya yer bırakmayacak bir şekildekanunda gösterilmesi; kuralın açık, anlaşılır ve sınırlarının belli olmasıgerekmektedir.
19. Gerek adli gerekse idari suçlarda, davranış normlarına aykırıve haksızlık teşkil eden bir fiille kanun koyucunun koruma altına aldığı birhukuki değerin ihlali söz konusu olduğundan her iki suç türü arasında büyükbenzerlikler bulunmaktadır. Adli suçlarla idari suçlar arasındaki fark, esasitibarıyla nicelik yönünden olup adli suçlardaki haksızlık içeriği idarisuçlara nazaran daha yoğundur. Öte yandan adli suçlar karşılığında öngörülenyaptırımlar idari suçlardan farklı olarak hürriyeti bağlayıcı cezayı gerektirsede her iki alanda öngörülen yaptırımlar yoğun maddi cebir içermektedir. Bunedenle Anayasa'nın 38. maddesinde öngörülen ilkelerin idari suçlar yönünden deuygulanması gerekmektedir.
20. Bununla birlikte idari suçlarda kanun koyucunun daha az önematfettiği bir hukuki değerin ihlal edilmesi nedeniyle hürriyeti bağlayıcı cezadışında bir yaptırımın öngörülmesi karşısında Anayasa’nın 38. maddesindekiilkelerin aynı boyut ve kapsamıyla idari suçlara da uygulanması işin mahiyetineuygun düşmemektedir. Bu bağlamda yasama organının ağır işleyen yapısı ileekonomik ve teknik hayatın hızla değişen ve gelişen şartları gözetilerek suç vecezalarda kanunilik ilkesinin idari suçlar yönünden daha esnek uygulanmasıgerekmektedir.
21. Disiplin cezaları, kamu hizmetlerinin yürütülmesi ve kamuyararının devamlılığının sağlanması amacıyla yasal olarak düzenlenmiş idariyaptırımlardır. Kamu hizmetlerini yürütenlerin görev anlayışları, yetki vesorumlulukları kamu hizmeti ve hizmet gerekleri ile sınırlandırılmış; busınırlar dışına çıkanların ise disiplin cezaları ile cezalandırılmaları ilgilikanunlarda öngörülmüştür.
22. Hizmet yerini terk etmeme disiplin cezasını gerektirendisiplinsizlik hâli olarak öngörülen emre itaatsizlik, kuralda kasıtlı olarakhizmete ilişkin bir emri tam yapmamak ya da değiştirerek yapmak veya sınırınıaşmak suretiyle yapmak biçiminde tanımlanmıştır. Bu tanımdan disiplin cezasınıgerektiren emre itaatsizlik disiplinsizliğinin; kasıtlı olarak işlenebileceği,taksirle işlenmesinin mümkün olmadığı ve hizmete ilişkin bir emri tam yapmamak,değiştirerek yapmak veya emrin sınırını aşmak suretiyle yapmak şeklindekiseçimlik hareketlerden birisiyle işlenebileceği anlaşılmaktadır. Kanun’un 12.maddesinin (5) numaralı fıkrasında da hizmet yerini terk etmeme disiplincezasının kimler tarafından verilebileceği, bu disiplin cezasının nasıl yerinegetirileceği ve süresi açıkça düzenlenmiştir.
23. Bu itibarla hizmet yerini terk etmeme disiplin cezasınınverilmesini gerektiren emre itaatsizlik disiplinsizliğini oluşturan eylemler,bu eylemleri gerçekleştirenlere uygulanacak disiplin cezası, bu cezayı vermeyeyetkili birimler, cezanın süresi ve yerine getirilme şekli açık, net, anlaşılırşekilde düzenlendiğinden kuralda hukuki belirsizlik söz konusu olmadığı gibisuçların ve cezaların kanuniliği ilkesine aykırılık da bulunmamaktadır.
24. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 19. ve 38. maddelerineaykırı değildir. İtirazın reddi gerekir.
IV. HÜKÜM
31/1/2013 tarihli ve 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri DisiplinKanunu’nun 19. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (a) bendinin Anayasa’yaaykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE 6/12/2018 tarihinde OYBİRLİĞİYLE kararverildi.
Başkan
Zühtü ARSLAN
Başkanvekili
Burhan ÜSTÜN
Başkanvekili
Engin YILDIRIM
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Muammer TOPAL
Üye
M. Emin KUZ
Üye
Hasan Tahsin GÖKCAN
Üye
Kadir ÖZKAYA
Üye
Rıdvan GÜLEÇ
Üye
Recai AKYEL
Üye
Yusuf Şevki HAKYEMEZ