ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı: 2019/104
Karar Sayısı : 2021/3
Karar Tarihi : 14/1/2021
R.G. Tarih-Sayısı :3/3/2021-31412
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
İTİRAZIN KONUSU: 17/7/1964tarihli ve 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun mülga 62. maddesinin birincifıkrasında yer alan “…çalıştığı işten ayrıldıktan sonra…” ibaresininAnayasa’nın 2., 10., 48., 49. ve 60. maddelerine aykırılığı ileri sürülerekiptaline ve yürürlüğünün durdurulmasına karar verilmesi talebidir.
OLAY: Sigorta başlangıç tarihinin ve yaşlılık aylığına hak kazanıldığınıntespitine karar verilmesi talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralınAnayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali ve yürürlüğünündurdurulması için başvurmuştur.
I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ
Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 62. maddesişöyledir:
“Aylığın başlangıcı:
Madde 62- “Sigortalı olarak çalıştığı iştenayrıldıktan sonra yazılı istekte bulunan ve yaşlılık aylığına hak kazanansigortalıya bu isteğinden sonraki aybaşından başlanarak yaşlılık aylığıbağlanır.
Erken yaşlanmış olması dolayısiyle yaşlılık aylığına hakkazanan sigortalının bu husustaki raporunun tarihi, yazılı isteğini takibedentakvim ayından sonraki bir tarih ise, yaşlılık aylığı, raporun tarihindensonraki aybaşından başlanarak verilir.
Yukarıki fıkralara göre aylığının ödenmesine başlanacağıtesbit edilen tarihte hastalık sigortasından geçici iş göremezlik ödeneğialmakta olan sigortalının yaşlılık aylığı geçici iş göremezlik ödeneği verilmesüresinin sona erdiği tarihten sonraki ay başından başlar. Şu kadar ki,bağlanacak yaşlılık aylığı sigortalının hastalık sigortasından almakta olduğugeçici iş göremezlik ödeneğinin aylık tutarından fazla ise, aradaki fark,yukarıdaki fıkralara göre tesbit edilecek tarihten başlanarak verilir.”
II. İLK İNCELEME
1. AnayasaMahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, RecepKÖMÜRCÜ, Serdar ÖZGÜLDÜR, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN, CelalMümtaz AKINCI, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Kadir ÖZKAYA, Rıdvan GÜLEÇ, RecaiAKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU ve Selahaddin MENTEŞ’inkatılımlarıyla 14/11/2019 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklikbulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurma talebinin esasinceleme aşamasında karara bağlanmasına OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
III. ESASIN İNCELENMESİ
2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Alparslan KOÇAKtarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü,dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve diğeryasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A. İtirazın Gerekçesi
3. Başvurukararında özetle; itiraz konusu kuralın sosyal hukuk devleti ilkesiylebağdaşmadığı, sigortalının yaşlılık aylığı talebinde bulunduğu sırada yaşamsalihtiyaçlarını karşılamak amacıyla çalışma hayatına devam edebilmesinin sosyalhukuk devletinin amacıyla uyumlu olduğu, kuralın yaşlılık aylığı talebindebulunabilmek için çalışılmakta olan işten ayrılmayı öngörmesi nedeniyle çalışmahak ve özgürlüğünü ihlal ettiği, 29/4/1986 tarihli ve 3279 sayılı Kanun’layapılan değişiklikle yaşlılık aylığı bağlananların sosyal güvenlik destek primiödemek suretiyle hem aylık almalarının hem de çalışmalarının mümkün olduğu, budurumda yaşlılık aylığı için işten ayrılma koşulunun aranmasının bir önemininkalmadığı, nitekim itiraz konusu kuralla öngörülen şekli şartı yerine getirmek içinsigortalının çalıştığı işten çıkışını yaptırıp yazılı tahsis talebindebulunduktan sonra sosyal güvenlik destek primi ödemek suretiyle ertesi günişbaşı yapabileceği, koşulları taşıyan sigortalıya mevzuat uyarınca tahsistalebinden itibaren üç ay içinde Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafındanaylığın bağlanması gerektiği ancak uygulamada bu sürenin çok daha uzun olduğu,bu durumda kural uyarınca işten ayrılmış olan sigortalının aylık bağlanıncayakadar hiçbir gelirinin olmayacağı, hizmet akdi ile çalışanların da EmekliSandığı iştirakçileri gibi çalıştıkları işten ayrılmaksızın taleptebulunabilmelerinin ve talebin kabul edildiği tarihe kadar çalışabilmelerinineşitlik ilkesine uygun olacağı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 10., 48.,49. ve 60. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
B. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu
4. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesi uyarıncakural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 13. maddesi yönünden de incelenmiştir.
5. 506sayılı Kanun’un mülga 62. maddesinin birinci fıkrasında sigortalı olarakçalıştığı işten ayrıldıktan sonra yazılı istekte bulunan ve yaşlılık aylığınahak kazanan sigortalıya, bu isteğinden sonraki aybaşından başlanarak yaşlılıkaylığı bağlanacağı öngörülmüş olup anılan fıkrada yer alan “…çalıştığı iştenayrıldıktan sonra…” ibaresi itiraz konusu kuralı oluşturmaktadır.
6. Anayasa’nın 60. maddesinde “Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir./ Devlet, bu güvenliğisağlayacak gerekli tedbirleri alır ve teşkilatı kurar.” denmektedir. Buna göre sosyal güvenlikherkes için bir hak ve bunu gerçekleştirmek devlet için bir görevdir.
7. Sosyal güvenlik; bireylerin istek veiradeleri dışında oluşan sosyal risklerin kendilerinin ve geçindirmekle yükümlüoldukları kişilerin üzerindeki gelir azaltıcı ve harcama artırıcı etkilerininen aza indirilmesi, ayrıca sağlıklı ve asgari hayat standardının güvence altınaalınmasıdır. Bu güvencenin gerçekleştirilebilmesi için sosyal güvenlikkuruluşları oluşturularak kişilerin yaşlılık, hastalık, malullük, kaza ve ölümgibi sosyal risklere karşı asgari yaşam düzeylerinin korunması amaçlanmaktadır.Kişilere sağlanan bu anayasal güvencelerin yaşama geçirilebilmesi için devlet,tüm çalışanlara sosyal güvenlik hakkını sağlamak ve bunun için gerekliönlemleri almakla yükümlüdür.
8. Hizmet akdine bağlı olarak çalışan sigortalınınyaşlılık aylığına hak kazanabilmesi için yaş, prim gün sayısı ve sigortalılıksüresi şartlarının yanı sıra yazılı olarak tahsis talebinde bulunmadan öncekural uyarınca çalıştığı işten ayrılması gerekmektedir.
9. Yaşlılık aylığı sigortalıya uzunvadeli sigorta kollarından ömür boyu ödeme vadeden bir sigorta türü olup sosyalgüvenlik hakkı kapsamındadır. Aylık tahsis talebinde bulunabilmek için birtakımkoşulların öngörülmesi, söz konusu hakkı sınırlamaktadır. Bu itibarla hizmetakdiyle çalışanlar bakımından yaşlılık aylığı tahsis talebinde bulunabilmekiçin itiraz konusu kural uyarınca aranan işten ayrılmış olma, bir başka deyişleaktif çalışma hayatını sona erdirme koşulunun da bu çerçevede bir sınırlamaolduğu açıktır.
10. Anayasa’nın 13. maddesinde “Temelhak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgilimaddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir.Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin velâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.”denilmektedir. Buna göre temel hak ve özgürlüklere sınırlama getiren kanunidüzenlemelerin Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine uygun ve ölçülü olmasıgerekir.
11. Anayasa’nın 60. maddesinde, sosyalgüvenlik hakkı için herhangi bir sınırlama nedeni öngörülmemiş olmakla birlikteözel sınırlama nedeni öngörülmemiş hakların da hakkın doğasından kaynaklananbazı sınırlarının bulunduğu kabul edilmektedir. Öte yandan Anayasa’nın başkamaddelerinde yer alan hak ve özgürlükler ile devlete yüklenen ödevler, özelsınırlama sebebi gösterilmemiş hak ve özgürlüklere sınır teşkil edebilir.
12. Devletin sosyal güvenlik hakkınısağlamak amacıyla gerekli teşkilatı kurma yükümlülüğü kapsamında oluşturulanSGK sosyal güvenlikle ilgili kanunları uygulamakla görevlidir. Bu görevin ifasınınkişilerin sigortalılık statü ve haklarının belirlenmesi ve sağlanması içinbelirli bir düzenin varlığını gerektirdiği açıktır. Sigortalıya yaşlılık aylığıbağlanması durumunda kural olarak fiilî çalışmanın son bulacak ve aktif çalışanstatüsünün değişecek olması nedeniyle bu hususun sigortalı kayıtlarınaişlenmesi gerekmektedir. Kuralla sigortalıya yaşlılık aylığı bağlanması içinSGK’ya yazılı başvurudan önce çalışılan işten ayrılma koşulunun öngörülmesisuretiyle sigortalılık statüsünde meydana gelen değişikliğin işyeri ile SGKkayıtlarına sağlıklı olarak işlenmesi ve böylece sosyal güvenlik sisteminindüzenli bir şekilde işleyişinin sağlanması amaçlanmaktadır. Dolayısıyla kurallagetirilen sınırlamanın hakkın doğasından kaynaklandığı, bu yönüyle anayasalaçıdan meşru bir amaca dayandığı anlaşılmaktadır.
13. Anayasa’nın 13. maddesinde yer alanölçülülük ilkesi elverişlilik, gereklilik ve orantılılıkolmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik öngörülensınırlamanın ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasını, gereklilikulaşılmak istenen amaç bakımından sınırlamanın zorunlu olmasını diğer birifadeyle aynı amaca daha hafif bir sınırlama ile ulaşılmasının mümkünolmamasını, orantılılık ise hakka getirilen sınırlama ile ulaşılmakistenen amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesi gerekliliğini ifadeetmektedir.
14. Kuralın yürürlüğe girdiği tarihitibarıyla yaşlılık aylığı bağlanan sigortalıların yeniden çalışmayabaşlamaları hâlinde aylıkları kesilirken 506 sayılı Kanun’un mülga 63.maddesinde 3279 sayılı Kanun’la yapılan değişiklikle yaşlılık aylığı alanlaratalep etmeleri ve kendilerinden sosyal güvenlik destek primi kesilmesi şartıylahem yaşlılık aylığı alma hem de aktif çalışmaya başlama imkânı getirilmiştir.Sigortalının çalıştığı işten ayrılmadan da pasif sigortalı statüsünegeçirilerek prim ödemelerinin buna göre düzenlenmesinin sosyal güvenliksisteminin düzenli işleyişi üzerinde olumsuz bir etkisinin olacağı söylenemez.Mülga maddenin ilk hâlinde bulunmayan bu yeni imkân karşısında itiraz konusukuralla kişinin yaşlılık aylığı tahsis talebinde bulunabilmesi için iştenayrılma şartının öngörülmesinin sosyal güvenlik sisteminin düzenli işleyişinisağlama bakımından elverişli bir sınırlama olduğundan bahsedilemez.
15. Bir hakka getirilen sınırlamanıngerekli kabul edilebilmesi için ulaşılmak istenen amaç bakımından getirilenönlemin zorunlu olması, diğer bir ifadeyle aynı amaca daha hafif bir sınırlamaile ulaşılmasının mümkün olmaması gerekir. Yaşlılık aylığı tahsis talebindebulunan sigortalının ya da SGK’nın tahsis talebinde bulunulduğunu işverenebildirmesi ve SGK ile işveren kayıtlarının buna göre düzenlenmesi mümkündür.Sigortalının yaşlılık aylığı tahsis talebinde bulunmadan önce çalıştığı iştenfiilen ayrılmasını gerektirmeyecek daha hafif nitelikteki tedbirlerle de sosyalgüvenlik sisteminin düzenli bir şekilde işleyişinin sağlanması amacınaulaşılabileceği gözetildiğinde kuralla öngörülen sınırlamanın anılan amacaulaşma bakımından gerekli olmadığı da anlaşılmaktadır.
16. Öte yandan 506 sayılı Kanun’un mülga 31. maddesinin birinci fıkrasıile 31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel SağlıkSigortası Kanunu’nun 42. maddesinde yaşlılık aylığı bağlanacak sigortalılarıntahsis taleplerine SGK tarafından gerekli belgelerin ve incelemelerintamamlandığı tarihten itibaren en geç üç ay içinde yazılı olarak cevapverilmesi öngörülmüştür. İtirazkonusu kural uyarınca sigortalının yaşlılık aylığı talebinde bulunabilmesi içinişten ayrılması gerektiği gözetildiğinde kural, sigortalının söz konusu üçaylık dönemi herhangi bir gelir elde etmeksizin geçirmek zorunda kalmasınaneden olmaktadır. Her ne kadar daha sonra aylık bağlandığında sigortalıya aylıkbağlanmayan dönemlerin ödemesi yapılabilmekte ise de bu durum sigortalınınaylar boyunca ekonomik olarak hiçbir gelir elde edememesinin neden olduğumağduriyetleri tümüyle ortadan kaldırmamaktadır. Dolayısıyla kuralın getirdiğisınırlamanın sonuçları itibarıyla orantılı olduğundan da bahsedilemez.
17. Açıklanan nedenlerlekural, Anayasa’nın 13. ve 60.maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.
18. Kural, Anayasa’nın 13.ve 60. maddelerine aykırı görülerek iptaledildiğinden ayrıca Anayasa’nın 10. maddesiyönünden incelenmemiştir.
Kuralın Anayasa’nın 2., 48. ve 49. maddeleriyle ilgisigörülmemiştir.
IV. YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI TALEBİ
19. Başvurukararında özetle; itiraz konusu kuralın uygulanması hâlinde telafisi güç veyaimkânsız zararların doğabileceği belirtilerek yürürlüğünündurdurulmasına karar verilmesi talep edilmiştir.
17/7/1964 tarihli ve 506 sayılı Sosyal SigortalarKanunu’nun mülga 62. maddesinin birinci fıkrasında yer alan “…çalıştığıişten ayrıldıktan sonra…” ibaresine yönelikyürürlüğün durdurulması talebinin koşulları oluşmadığından REDDİNE 14/1/2021tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
V. HÜKÜM
17/7/1964 tarihli ve506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun mülga 62. maddesinin birinci fıkrasındayer alan “…çalıştığı işten ayrıldıktan sonra…” ibaresinin Anayasa’yaaykırı olduğuna ve İPTALİNE 14/1/2021tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Zühtü ARSLAN
Başkanvekili
Hasan Tahsin GÖKCAN
Başkanvekili
Kadir ÖZKAYA
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Muammer TOPAL
Üye
M. Emin KUZ
Üye
Rıdvan GÜLEÇ
Üye
Recai AKYEL
Üye
Yusuf Şevki HAKYEMEZ
Üye
Selahaddin MENTEŞ
Üye
Basri BAĞCI