ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2019/14
Karar Sayısı : 2019/16
Karar Tarihi : 14/3/2019
R.G. Tarih – Sayı : 26/3/2019– 30726
İPTAL DAVASINI AÇAN: Türkiye Büyük Millet Meclisiüyeleri Engin ALTAY, Özgür ÖZEL, Engin ÖZKOÇ ile birlikte 137 milletvekili
İPTAL DAVASININ KONUSU: 30/11/2017 tarihli ve7062 sayılı Yüksek Seçim Kurulunun Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun’ungeçici 1. maddesinin (1) numaralı fıkrasının 27/12/2018 tarihli ve 7159 sayılıKanun’un 10. maddesiyle değiştirilen ikinci cümlesinin Anayasa’nın 67., 79. ve 138. maddelerine aykırılığı ilerisürülerek iptaline ve yürürlüğünün durdurulmasına karar verilmesi talebidir.
I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ
7062 sayılı Kanun’un iptali talep edilen kuralın da yeraldığı geçici 1. maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:
“(1) Mevcut Başkan ve Başkanvekili ile üyeler kalan görevsürelerini tamamlar. (Değişik cümle:27/12/2018-7159/10 md.) Kurulüyelerinden; 2019 yılında görevi sona ereceklerin yerine 2020 yılı Ocak ayında,2022 yılında görevi sona ereceklerin yerine ise 2023 yılı Ocak ayında yenilemeseçimi yapılır.”
II. İLK İNCELEME
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN,Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Serdar ÖZGÜLDÜR, Serruh KALELİ, Recep KÖMÜRCÜ,Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Hasan TahsinGÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL ve Yusuf Şevki HAKYEMEZ’inkatılımlarıyla 13/2/2019 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyadaeksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurmatalebinin esas inceleme aşamasında karara bağlanmasına OYBİRLİĞİYLE kararverilmiştir.
III. ESASIN İNCELENMESİ
2. Dava dilekçesi ve ekleri, Raportör TaylanBARIN tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, dava konusu kanunhükmü, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasamabelgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A. İptal Talebinin Gerekçesi
3. Dava dilekçesinde özetle; dava konusu kuralla kanunigörev süreleri biten mevcut Yüksek Seçim Kurulu (YSK) başkan ve üyeleriningörev süresinin bir yıl uzatılarak 2019 yılı Mart ayında yapılacak yerelseçimlerin yönetim ve denetiminde görev almalarının sağlandığı, sözkonusu kuralın bir seçim hükmü olması dolayısıyla Anayasa’nın 67. maddesindeyer alan seçim kanunlarında yapılan değişikliklerin yürürlüğe girdiği tarihtenitibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmayacağına ilişkin hükmeaykırı olduğu, herhangi bir kamu yararı amacı gözetmeyen ve objektif hiçbir nedenedayanmayan düzenlemenin YSK’nın tarafsızlığını ve bağımsızlığını zedeleyicinitelik taşıdığı, seçimlerin dürüstlük içinde yapılmasının güvencesi olanbağımsız yargı denetimini ortadan kaldırdığı belirtilerek kuralın Anayasa’nın67., 79. ve 138. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
B. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu
4. Dava konusu kuralla YSK üyelerinden 2019 yılında görevisona ereceklerin yerine 2020 yılı Ocak ayında, 2022 yılında görevi sonaereceklerin yerine ise 2023 yılı Ocak ayında yenileme seçimi yapılacağıöngörülmektedir.
5. Anayasa’nın 67. maddesinin birinci fıkrasında, vatandaşlarınkanunda gösterilen şartlara uygun olarak seçme, seçilme ve bağımsız olarak veyabir siyasi parti içinde siyasi faaliyette bulunma ve halkoylamasına katılmahaklarına sahip olduğu belirtilmiş; ikinci fıkrasında, seçimlerin vehalkoylamasının serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım vedöküm esaslarına göre, yargı yönetimi ve denetimi altında yapılacağı hükümaltına alınmış, yedinci fıkrasında da seçim kanunlarında yapılan değişikliklerin,yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerdeuygulanmayacağı kuralına yer verilmiştir.
6. Anayasa’nın 79. maddesinin, seçimlerin yargı organlarının genelyönetimi ve denetimi altında yapılacağını belirten birinci fıkrasından sonraYSK’nın görev ve yetkilerini düzenleyen ikinci fıkrasında “Seçimlerinbaşlamasından bitimine kadar, seçimin düzen içinde yönetimi ve dürüstlüğü ileilgili bütün işlemleri yapma ve yaptırma, seçim süresince ve seçimden sonraseçim konularıyla ilgili bütün yolsuzlukları, şikâyet ve itirazları inceleme vekesin karara bağlama” görevinin YSK’ya verildiği belirtilmiştir.Anılan maddenin dördüncü fıkrasında da YSK’nın oluşumu, üyelerinin seçimiile başkan ve başkan vekilinin seçimi düzenlenmiş ve bu kapsamda “YüksekSeçim Kurulu yedi asıl ve dört yedek üyeden oluşur. Üyelerin altısı Yargıtay,beşi Danıştay Genel Kurullarınca kendi üyeleri arasından üye tamsayılarınınsalt çoğunluğunun gizli oyu ile seçilir. Bu üyeler, salt çoğunluk ve gizli oylaaralarından bir başkan ve bir başkanvekili seçerler.” hükmüneyer verilmiştir.
7. Anayasa’nın 79. maddesinde YSK’nın oluşumu, görev ve yetkileri,kararlarının niteliği, üyeleri ile başkan ve başkan vekilinin seçilme usulü ileyedek üyelerinin hangi usule göre ayrılacağı detaylı bir şekilde düzenlenmesinerağmen üyelerin görev süresine dair bir hükme yer verilmemiştir. Anılanmaddenin üçüncü fıkrasında YSK’nın görev ve yetkilerinin kanunla düzenleneceğiifade edilmiştir. Anayasa’nın 79. maddesinin YSK’ya ilişkin detaylıdüzenlemeler içermesine rağmen bu maddede üyelerin görev süresine yerverilmemesi, bu hususun anayasal ilkelere aykırı olmamak kaydıyla kanunkoyucunun takdirine bırakıldığını göstermektedir.
8. 7062 sayılı Kanun’un “Kurulun oluşumu” kenar başlıklı4. maddesinde üyelerin görev süresi, tekrar seçilebilmeleri, yedek üyelerinbelirlenmesi ile görev süresi biten üyelerin yerine yenilerinin seçilmesi usulüve üyelerin geldikleri kurumlarla olan ilişkileri düzenlenmiştir. Bu maddenin(1) numaralı fıkrasında üyelerin altısının Yargıtay, beşinin Danıştay GenelKurullarınca kendi üyeleri arasından gizli oyla ve üye tamsayılarının saltçoğunluğuyla seçileceği; (2) numaralı fıkrasında üyelerin görev süresinin altıyıl olduğu ve süresi biten üyelerin yenidenseçilebileceği, (5) numaralı fıkrasının ikinci cümlesinde de yeni üyelerintamamının seçilmelerine kadar eski üyelerin görevlerine devam edecekleri hükümaltına alınmıştır.
9. İptali talep edilen kuralın gerekçesinde; YSK’nın bazıüyelerinin görev süresi 2019 yılı Ocak ayında sona ereceği için bu üyelerbakımından Ocak ayı içinde yenileme seçimlerinin yapılması gerektiği, 31 Mart2019 tarihinde yapılacak mahallî idareler seçimlerinin başlangıç tarihinin 1Ocak 2019 olması nedeniyle seçim takvimi başladıktan sonra üyelerin yarısındanfazlasının değişmesinin Anayasa’nın 79. maddesinde vurgulanan seçimlerin düzeniçinde yönetimi açısından sorun oluşturabileceği, YSK üyelerinin görevyaptıkları sürede seçim hukuku alanında uzmanlaştığı, mevcut üyelerin bilgi vetecrübelerinden yararlanılmasında fayda görüldüğü, geçmiş dönemlerde de mevcutüyelerin bilgi ve tecrübelerinden faydalanmak amacıyla benzeri düzenlemelerinyasalaştırılarak YSK üyelerinin görev sürelerinin uzatıldığı ifade edilmiştir.Bu itibarla kuralın kamu yararına yönelik olmadığı söylenemez.
10. Kural 28/12/2018 tarihli ve 30639 sayılı Resmî Gazete’deyayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Kuralın, yürürlüğe girdiği tarihten yaklaşıküç ay sonra, 31 Mart 2019 Pazar günü yapılacak olan Mahallî İdareler GenelSeçimleri sürecinde YSK üyelerinin bir kısmının görevlerine devam etmesinisağlamak üzere düzenlendiği anlaşılmaktadır. Anayasa’nın 67. maddesinin yedincifıkrasında “Seçim kanunlarında yapılan değişiklikler, yürürlüğe girdiğitarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz” hükmüyer almaktadır. Anayasa’nın 67. maddesinin yedinci fıkrasına uygunluğunundenetiminin yapılabilmesi için öncelikle kuralın anılan Anayasa hükmündebelirtilen anlamda bir seçim kanunu hükmü olup olmadığınıntespiti gerekmektedir.
11. Anayasa'nın “Seçme, seçilme ve siyasi faaliyettebulunma hakları” başlığını taşıyan 67. maddesi İkinci Kısmın “SiyasiHaklar ve Ödevler” başlıklı Dördüncü Bölümünde yer almaktadır.Anayasa’nın bu bölümünde yer alan diğer maddelerde ise siyasi parti kurma,partilere girme ve partilerden ayrılma, siyasi partilerin uyacakları esaslardüzenlenmektedir. Anayasa’nın 67. maddesinde vatandaşların seçme veseçilme, bağımsız olarak veya bir siyasi parti içinde siyasi faaliyette bulunmahaklarının, seçim usul ve esaslarının, vatandaşların oy kullanabilmesi içingerekli olan yaş koşulunun, yurt dışındaki vatandaşların oy kullanabilmesininsağlanmasının, oy kullanma yönünden askerlerin, hükümlülerin ve tutuklularındurumlarının düzenlendiği görülmektedir. Maddenin altıncı fıkrasında da “Seçimkanunları, temsilde adalet ve yönetimde istikrar ilkelerini bağdaştıracakbiçimde düzenlenir” denilmek suretiyle seçim kanunlarının genel amacıbelirtilmiştir.
12. 2001 yılında yapılan Anayasa değişikliği ile 67. maddeyeeklenenyedinci fıkranın “Konjonktürel değişikliklere seçim kanunlarıaçısından yer verilmemesi amaçlanmıştır”şeklinde açıklanan gerekçesi deanılan fıkrada ifade edilen seçim kanunlarından ne anlaşılmasıgerektiğine ilişkin anlayışı ortaya koymaktadır. Buna göre anayasa koyucununMeclis çoğunluğunu elinde bulunduran parti veya partilerin seçime bir yıl kalaseçim sürecinde kendi lehlerine veya diğer parti ya da adayların aleyhine sonuçdoğuracak biçimde değişiklikler yapılmasını öngören yasal düzenlemeleriAnayasa’nın 67. maddesinin yedinci fıkrası bağlamında seçim kanunuolaraknitelediği anlaşılmaktadır.
13. Yukarıda açıklanan anayasal hükümler ve gerekçeleri gözönündebulundurulduğunda Anayasa’nın 67. maddesinin yedinci fıkrasında yer alan seçimkanunları ibaresi ile seçmen iradesinin seçim sonuçlarınayansımasına tesir edebilecek veya seçime katılanlardan bir kısmına herhangi birşekilde avantaj ya da dezavantaj oluşturma sonucunu doğurabilecek veya seçimsüreci ve sonucunu etkileyebilecek düzenlemelerin kastedildiği anlaşılmaktadır.
14. Bu çerçevede bir kuralın Anayasa’nın 67. maddesinin yedincifıkrası bağlamında seçim kanunu hükmü olup olmadığı tespitedilirken muhtevası esas alınmalı, yalnızca kanunun adında geçen seçim, seçmen,siyasi parti gibi ibarelerden hareketle niteleme yapılmamalıdır. Başka birifadeyle kuralın içinde yer aldığı kanunun seçimlere ilişkin bazı hususlarıdüzenlemesi, o kanunda yer alan kuralların tamamının anılan anayasal hükümçerçevesinde seçim kanunu hükmü olması sonucunudoğurmamaktadır. Aynı şekilde seçimlerle ilgisiz kanunların içeriğinde deAnayasa’nın 67. maddesinin yedinci fıkrası bağlamında seçim kanunuhükmüniteliğinde kuralların yer alması mümkündür.
15. Dava konusu kuralın Anayasa’nın 67. maddesinin yedinci fıkrasıbağlamında bir seçim kanunu hükmü olmadığı açıktır.Zira kural YSK üyelerinin mesleki teminatları ile görev ve yetkilerindeherhangi bir değişiklik içermemektedir. Kural Anayasa’ya uygun olarak seçilenve görevlerini hâkimlerin bağımsızlığı ve tarafsızlığı ilkesine göre yerinegetiren mevcut YSK üyelerinin görev sürelerinin bir yıl uzatılmasındanibarettir. Bu hâliyle kuralın seçim süreci ve sonucu üzerinde etki yaratma,dolayısıyla seçmen iradesinin anayasal ilkelere uygun olarak seçim sonucunayansımasını etkileme ya da seçime katılanların bir kısmına avantaj veyadezavantaj oluşturma gibi bir fonksiyonunun olduğu söylenemez. Bu itibarlakural Anayasa’nın 67. maddesinin yedinci fıkrası anlamında bir seçimkanunu hükmü olarak nitelendirilemez.
16. Anayasa’nın 138. maddesinin birinci fıkrasında, hâkimleringörevlerinde bağımsız oldukları, Anayasa’ya, kanuna ve hukuka uygun olarakvicdani kanaatlerine göre hüküm verecekleri; ikinci fıkrasında hiçbir organ,makam, merci veya kişinin yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere vehâkimlere emir ve talimat veremeyeceği, genelge gönderemeyeceği, tavsiye vetelkinde bulunamayacağı belirtilerek hukuk devleti olmanın zorunlu bir gereğiolan yargı bağımsızlığı teminat altına alınmıştır.
17. Anayasa’nın 79. maddesine göre yedi asıl dört yedek üyedenoluşan YSK’nın üyelerinin altısı Yargıtay, beşi Danıştay Genel Kurullarıncakendi üyeleri arasından seçilmektedir. Bu kapsamda YSK, yargı bağımsızlığı vehâkimlik teminatı güvencelerine sahip üyelerden oluşmaktadır. Seçimlerinbaşlamasından bitimine kadar, seçimin düzen içinde yönetimi ve dürüstlüğü ileilgili bütün işlemleri yapma ve yaptırma, seçim süresince ve seçimden sonraseçim konularıyla ilgili bütün yolsuzlukları, şikâyet ve itirazları inceleme vekesin karara bağlamakla görevli YSK’nın, her türlü baskı ve etkiden uzak olarakgörev yapmasını sağlamak üzere Anayasa’da belirtilen yargı bağımsızlığı vehâkimlik teminatına sahip olduğu açıktır. Nitekim 7062 sayılı Kanun’un 3.maddesinde de YSK’nın görevlerini yerine getirirken ve yetkilerini kullanırkenbağımsız ve tarafsız olduğu belirtilmiş; hiçbir organ, makam, merci veyakişinin YSK’ya emir ve talimat veremeyeceği vurgulanmıştır.
18. Dava konusu kuralın yukarıda belirtilen gerekçesi gözetildiğindekuralın getiriliş amacının seçimlerin düzen içinde yapılması olduğuanlaşılmaktadır. Mevcut YSK üyelerinin görev sürelerinin bir yıl uzatılmasınıöngörmekten ibaret olan kuralın YSK’nın yürütme erkinin etkisinde kalmasına vetarafsız karar alamamasına neden olması söz konusu olmayacağı gibi seçimlerindürüstlüğü ile yargı bağımsızlığı ilkelerine aykırı bir yönü debulunmamaktadır.
19. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 67., 79. ve 138.maddelerine aykırı değildir. İptal talebinin reddi gerekir.
IV. YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI TALEBİ
20. Dava dilekçesinde özetle davakonusu kuralların uygulanması hâlindetelafisi güç veya imkânsız zararlar doğabileceği belirtilerek yürürlüğünündurdurulmasına karar verilmesi talep edilmiştir.
30/11/2017 tarihli ve 7062 sayılı Yüksek Seçim Kurulunun Teşkilatve Görevleri Hakkında Kanun’un geçici 1. maddesinin (1) numaralı fıkrasının27/12/2018 tarihli ve 7159 sayılı Kanun’un 10. maddesiyle değiştirilen ikincicümlesine yönelik iptal talebi, 14/3/2019 tarihli ve E.2019/14, K.2019/16sayılı kararla reddedildiğinden bu cümleye ilişkin yürürlüğün durdurulmasıtalebinin REDDİNE 14/3/2019 tarihinde OYBİRLİĞİYLE kararverilmiştir.
V. HÜKÜM
30/11/2017 tarihli ve 7062 sayılı Yüksek Seçim Kurulunun Teşkilatve Görevleri Hakkında Kanun’un geçici 1. maddesinin (1) numaralı fıkrasının27/12/2018 tarihli ve 7159 sayılı Kanun’un 10. maddesiyle değiştirilen ikincicümlesinin Anayasa'ya aykırıolmadığına ve itirazın REDDİNE 14/3/2019 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Zühtü ARSLAN
Başkanvekili
Burhan ÜSTÜN
Başkanvekili
Engin YILDIRIM
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Muammer TOPAL
Üye
M. Emin KUZ
Üye
Hasan Tahsin GÖKCAN
Üye
Kadir ÖZKAYA
Üye
Rıdvan GÜLEÇ
Üye
Recai AKYEL
Üye
Yusuf Şevki HAKYEMEZ
Üye
Yıldız SEFERİNOĞLU