Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.2021/128, K.2022/68 Sayılı Karar - 04/08/2022

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı:2021/128

Karar Sayısı:2022/68

Karar Tarihi:1/6/2022

R.G. Tarih - Sayı:4/8/2022 -31913

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Kocaeli 2. Asliye Ticaret Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU: 4/12/2003tarihli ve 5015 sayılı Petrol Piyasası Kanunu’nun 10. maddesinin;

A. İkincifıkrasında yer alan “…tamamının…” ve “…geçiş ücreti dahil…”ibarelerinin,

B. Üçüncüfıkrasında yer alan “…Arab Heavy (27.5 API)…” ibaresinin,

Anayasa’nın 35. ve 48. maddelerine aykırılığı ilerisürülerek iptallerine ve yürürlüklerinin durdurulmasına karar verilmesitalebidir.

OLAY: Ticari satımsözleşmesine dayanılarak açılan istirdat davasında itiraz konusu kurallarınAnayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptalleri için başvurmuştur.

I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKÜMLERİ

Kanun’un itiraz konusu kuralların da yer aldığı 10.maddesi şöyledir:

 “Fiyat oluşumu

Madde 10- Petrolalım satımında fiyatlar en yakın erişilebilir dünya serbest piyasa koşullarınagöre oluşur. Yerli ham petrol için, teslim yeri olan en yakın liman veyarafineride teşekkül eden “Piyasa Fiyatı” fiyat olarak kabul edilir.

Bu piyasa fiyatı, Türkiye’de üretilen ham petrolünTürkiye içinde veya dışında en yakın erişilebilir dünya piyasasında, evsaf veizafi ağırlık bakımından normal olarak mutat ayarlamalara göre tespit edilmişemsal petrolün belirlenen serbest rekabet fiyatına, aynı evsafta ham petrolündünya piyasasından Türkiye’de teslim yeri olan limana veya rafineriye kadargetirilmesi için gerekli bütün giderlerin tamamının eklenmesi ve fakatSüveyş Kanalı geçişi ile Batman veya civarında üretilen ham petrolün Batmanrafinerisinde oluşan piyasa fiyatına Batman-Dörtyol Hattı geçiş ücreti dahiloluşan fiyat veya erişilebilir dünya piyasası mevcut olmadığı takdirde üreticitarafından Türkiye’de teslim edildiği yerde vergiler hariç fiilen uygulanansatış fiyatı olarak kabul edilir.

Üretimi yapılan yerli ham petrole emsal olarak, 26 API vedaha hafif petroller için Arab Medium (31 API) petrolünün, 26 API den daha ağırpetroller için Arab Heavy (27.5 API) petrolünün otuz gün vadelifiyatları esas alınır ve yerli ham petrol ile emsal alınan petrol arasındakigravite farkının fiyat bakımından değerlendirilmesinde;

Emsal petrol ile yerli petrol arasındaki her bir 0.1 APIgravite farkı için 2 ABD cent emsal petrolün varil fiyatına ilâve edilir veyaçıkarılır. Ancak bir alt gravite grubunun fiyatı üst grubun fiyatından yüksekolamaz.

Emsal ham petrolün Türkiye’ye getirilmesi için gereklibütün giderlerin hesaplanmasında, “Worldscale” de ilân edilen nominal navlunbaz alınır, LR-2 sınıfı tankerler için tespit edilen AFRA yüzdesininuygulanması ile nakliye maliyeti hesaplanır.

Gravite ayarlaması ve nakliyenin eklenmesi suretiylebulunan fiyata (C+F) yürürlükteki sigorta mevzuatı ve primleri uygulanır.Tehlike ve harp hali sigorta primi uygulaması Bakanlığın değerlendirmesinetâbidir. İkinci bir değişikliğe kadar uygulanacak sigorta primi miktarı yüzde0.075’i aşamaz.

İthalde alınan gümrük vergi ve resimlerin ilâveedilmesiyle yerli ham petrolün piyasa fiyatı bulunur. Yurt içi kara nakliyeücretleri için akaryakıtların fiyat teşekkülündeki nakliye rayiçleri alınır.

Piyasa fiyatı tekliflerinde, T. C. Merkez Bankasıtarafından açıklanan aylık döviz satış kuru ortalaması, petrol birimi olarak varil,metrik ton ve döviz cinsi olarak ABD Doları kullanılır. Piyasa fiyatlarına esasolan unsurların uygulamasında ortaya çıkabilecek sorunları değerlendirme veçözmeye Kurul yetkilidir.

Rafinericiler, ham petrol üreticilerinin teklifi halindeoluşan bu asgarî fiyatlardan yerli ham petrolü alırlar ve ham petrol teminindeyerli ham petrole öncelik tanırlar. Rafinericiler ham petrol üreticilerinin buasgarî fiyat veya bunun üzerindeki fiyat tekliflerine onbeş gün içinde yazılıolarak cevap verirler. Rafinericiler üreticilerin aleyhine olacak teslim yerive şartlarında maddî talep ve teklifte bulunamazlar. Fiyat uyuşmazlıklarıKurumun hakemliğinde en geç otuz gün içerisinde tarafları bağlayacak şekildesonuçlandırılır.

İthal ham petrol fiyatları dünya afişe fiyatlarıdoğrultusunda yapılan petrol anlaşmalarına ve spot piyasa değerlerine göretemin edilebilen fiyat olarak değerlendirilir. Fiili ithalata ait bilgileraylık olarak Kuruma bildirilir.

Rafinerici ve dağıtıcı lisansı kapsamında yapılan piyasafaaliyetlerine ilişkin fiyatlar, en yakın erişilebilir dünya serbest piyasaoluşumu dikkate alınarak, lisans sahipleri tarafından hazırlanan tavan fiyatlarolarak Kuruma bildirilir.

İşleme, boru hatları ile bağlantılı olmayan lisanslıdepolama ve taşıma faaliyetlerinin tarifeleri, lisans sahiplerince hazırlanarakKuruma bildirildikten sonra uygulanır.

İletim lisansı kapsamında yürütülen taşıma ve bu hatlarlabağlantılı tesislerdeki lisanslı depolama faaliyetlerine ilişkin tarifeler,lisans sahiplerince hazırlanarak Kurul onayını müteakip uygulanır. Kurul,tarife onay istemlerini müracaat tarihini takip eden otuz gün içerisinde kararabağlar.

Ancak, petrol piyasasında faaliyetleri veya rekabeti engelleme,bozma veya kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran veya doğurabileceknitelikte anlaşma veya eylemlerin piyasa düzenini bozucu etkiler oluşturmasıhalinde, gerekli işlemlerin başlatılmasıyla birlikte, her seferinde iki ayıaşmamak üzere, faaliyetlerin her aşamasında, bölgesel veya ulusal düzeydeuygulanmak için taban ve/veya tavan fiyat tespitine ve gerekli tedbirlerinalınmasına Kurum yetkilidir.

Belirli bölgelere ve belirli amaçlara yönelik olarakfiyatlara müdahale edilmeksizin kullanıcıların desteklenmesinin usul veesasları ile miktarı Cumhurbaşkanı kararı ile belirlenir.”

II. İLK İNCELEME

1. İçtüzük hükümleri uyarınca ZühtüARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN, CelalMümtaz AKINCI, M. Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ,Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI ve İrfan FİDAN’ınkatılımlarıyla 30/12/2021 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyadaeksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurmatalebinin esas inceleme aşamasında karara bağlanmasına OYBİRLİĞİYLE kararverilmiştir.

III. ESASIN İNCELENMESİ

2. Başvuru kararı ve ekleri, RaportörHülya ÇOŞTAN ÇETİN tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itirazkonusu kanun hükümleri, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları vebunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonragereği görüşülüp düşünüldü:

A. Genel Açıklama

3. 30/5/2013 tarihli ve 6491 sayılı Türk PetrolKanunu’nun 3. maddesinde Türkiye’deki petrol kaynaklarının devletin hüküm vetasarrufu altında olduğu hükme bağlanmıştır. AnılanKanun’un 2. maddesinin (v) bendinde petrol hakkı araştırma izni, aramaruhsatı veya işletme ruhsatından doğan haklardan herhangi biri şeklindetanımlanmıştır.

4. 5015 sayılı Kanun’un 2. maddesinin (33) numaralıbendinde de petrol, bu maddenin (5), (14) ve (44) numaralı bentlerindetanımlananlar olarak belirtilmiştir. (5) numaralı bentte akaryakıt, (14)numaralı bentte ham petrol, (44) numaralı bentte ise ulusal markertanımlanmıştır. Söz konusu bentlere göre akaryakıt benzin türleri, nafta(hammadde, solvent nafta hariç), gazyağı, jet yakıtı, motorin türleri, fuel-oiltürleri ile Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (Kurum) tarafından belirlenendiğer ürünleri; ham petrol yerden çıkarılan sıvı hâldeki doğal hidrokarbonlarıve ulusal marker akaryakıta rafineri çıkışında veya gümrük girişinde eklenecekkatkıyı ifade etmektedir. Bu itibarla 5015 sayılı Kanun bağlamında petrol;akaryakıt, ham petrol ve ulusal markeri kapsamaktadır.

5. Ayrıca söz konusu maddenin (35) numaralı bendinde hampetrolden başlayarak yeni ürünler elde edilmesine ilişkin işlemler rafinaj,(36) numaralı bendinde ise lisansı gereği rafinaj faaliyeti yapma hakkıverilmiş, petrol ticareti yapan sermaye şirketleri rafinerici olaraknitelendirilmiştir. (45) numaralı bentte üretimin petrolün çıkarılmasını, önişlenmesi ile saha dâhilinde veya civarında bulunan depolara, iletim hattınaveya rafineriye boru hattı ile taşınmasını veya depolanmasını ifade ettiğibelirtilmiştir.

6. 6491 sayılı Kanun’un 22. maddesinin (12) numaralıfıkrasında petrol hakkı sahiplerinin 1/1/1980 tarihinden sonra keşfettikleripetrol sahalarında ürettikleri ham petrolün tamamı üzerinden, kara sahalarındayüzde 35’ini ve deniz sahalarında yüzde 45’ini ham veya mahsul olarak ihraç etmehakkına sahip oldukları, geri kalan kısım ile 1/1/1980 tarihinden önce bulunmuşsahalardan üretilen ham petrolün tamamını memleket ihtiyacına ayırmakla yükümlüoldukları hükme bağlanmıştır.

7. 5015 sayılı Kanun’un 10. maddesinin sekizincifıkrasında ise rafinericiler, ham petrol temininde yerli ham petrole önceliktanımakla yükümlü kılınmıştır. Anılan hükümler uyarınca bir yandan petrol hakkısahiplerinin 1/1/1980 tarihinden önce bulunan sahalardan üretilen ham petrolüntamamını, 1/1/1980 tarihinden sonra bulunan sahalardan üretilen ham petrolünise kara sahalarında yüzde 65’ini, deniz sahalarında yüzde 55’ini ülke içindesatmakla, diğer yandan rafinericilerin öncelikle yerli ham petrolü satınalmakla yükümlü kılındıkları anlaşılmaktadır. Başka bir ifadeyle petrol hakkısahibi üretici ile rafinerici arasında kanundan kaynaklanan sözleşme yapmazorunluluğunun bulunduğu görülmektedir.

8. 6491 sayılı Kanun’un 2. maddesinin (i) bendindeüretilen petrol üzerinden devlete verilecek pay, devlet hissesi olarak tanımlanmışve Kanun’un 9. maddesinin (1) numaralı fıkrasıyla petrol üreticisi, ürettiğipetrolün sekizde birini devlet hissesi olarak ödemekle yükümlü kılınmıştır. Sözkonusu maddenin (6) numaralı fıkrasında ise petrol üreticisinin ödeyeceğidevlet hissesinin bir petrol birimi üzerinden üretilen ham petrolde varilbaşına 5015 sayılı Kanun’un 10. maddesinde düzenlenen yerli ham petrolün piyasafiyatı üzerinden hesaplanacağı belirtilmiştir. Dolayısıyla petrol hakkı sahibiüreticinin rafinerici ile yaptığı sözleşmeden elde ettiği gelirin sekizdebirini devlet hissesi olarak ödemekle yükümlü kılındığı anlaşılmaktadır.

B. Anlam ve Kapsam

9. 5015 sayılı Kanun’un 10. maddesi ham petrolpiyasasında fiyat oluşumunu, başka bir ifadeyle ham petrol üreticisi ile bupetrolü satın alan rafinerici arasındaki sözleşmede geçerli olacak fiyatıdüzenlemektedir. Bu maddenin birinci fıkrasında petrol alım satımındafiyatların en yakın erişilebilir dünya serbest piyasa koşullarına göreoluşacağı, yerli ham petrol için, teslim yeri olan en yakın liman veyarafineride teşekkül eden “Piyasa Fiyatı”nın fiyat olarak kabul edileceğihükme bağlanmıştır.

10. Anılan maddenin ikinci fıkrası bu piyasa fiyatının,Türkiye’de üretilen ham petrolün Türkiye içinde veya dışında en yakın eşilebilirdünya piyasasında, evsaf ve izafi ağırlık bakımından normal olarak mutatayarlamalara göre tespit edilmiş emsal petrolün belirlenen serbest rekabetfiyatına, aynı evsafta ham petrolün dünya piyasasından Türkiye’de teslim yeriolan limana veya rafineriye kadar getirilmesi için gerekli bütün giderlerintamamının eklenmesi ve fakat Süveyş Kanalı geçişi ile Batman veya civarındaüretilen ham petrolün Batman rafinerisinde oluşan piyasa fiyatınaBatman-Dörtyol Boru Hattı geçiş ücreti dâhil oluşan fiyat veya erişilebilirdünya piyasası mevcut olmadığı takdirde üretici tarafından Türkiye’de teslimedildiği yerde vergiler hariç fiilen uygulanan satış fiyatı olarak kabuledileceğini düzenlemektedir.

11. Bu suretle anılan fıkra uyarınca Türkiye’de üretilenham petrol satış fiyatı belirlenirken emsal petrolün en yakın erişilebilirdünya piyasasındaki serbest rekabet fiyatına, bu petrolün Türkiye’de teslimyeri olan limana veya rafineriye kadar getirilmesi için gerekli bütüngiderlerin tamamı ve Süveyş Kanalı geçiş ücreti eklenecektir. Bunun yanı sıraBatman veya civarında üretilen ham petrolün Batman rafinerisinde oluşan piyasafiyatı bakımından ilave bir düzenleme öngörülerek bu fiyata Batman-Dörtyol BoruHattı geçiş ücretinin de dâhil edilmesi düzenlenmiştir. Fıkrada yer alan “…tamamının…”ve “…geçiş ücreti dahil…” ibareleri itiraz konusu kurallarınikisini oluşturmaktadır.

12. Maddenin üçüncü fıkrası ise üretimi yapılan yerli hampetrole evsaf ve izafi ağırlık bakımından emsal olarak 26 API ve daha hafif petrolleriçin Arab Medium (31 API) petrolünün, 26 API’dan daha ağır petroller için ArabHeavy (27.5 API) petrolünün otuz gün vadeli fiyatlarının esas alınacağınıbelirtmektedir. Anılan fıkra ayrıca yerli ham petrol ile emsal alınan petrolarasındaki gravite farkının fiyat bakımından değerlendirilmesinde; emsal petrolile yerli petrol arasındaki her bir 0.1 API gravite farkı için 2 ABD cent emsalpetrolün varil fiyatına ilave edileceğini veya çıkarılacağını ve bir altgravite grubunun fiyatının üst grubun fiyatından yüksek olamayacağınıdüzenlemektedir.

13. Fıkrada yer alan API ve gravitekavramlarından, ham petrolün fiyatının tespitinde petrolün yoğunluğunubelirleyen API (American Petroleum Institute) gravite ölçütünün esas alındığı,buna göre API derecesi arttıkça petrolün yoğunluğunun azalacağı ve fiyatınınartacağı anlaşılmaktadır. Bu çerçevede üretimi yapılan yerli ham petrolünfiyatının belirlenmesinde Suudi Arabistan’da üretimi yapılan ham petrol türüolan Arab Medium (31 API) petrolünün 26 API’dan daha hafif petrol için dahaaçık bir ifadeyle 26 API ve üzerindeki API değeri için ve yine SuudiArabistan’da üretimi yapılan ham petrol türü olan Arab Heavy (27.5 API)petrolünün 26 API’dan daha ağır petrol için başka bir ifadeyle 26 API vealtındaki API değeri için emsal olarak alındığı görülmektedir. Emsal alınanpetrol türünün fiyatının uyarlanmasında ise emsal petrol ile yerli petrolarasındaki her bir 0.1 API gravite farkı için 2 ABD cent emsal petrolün varilfiyatına ilave edileceği veya çıkarılacağı anlaşılmaktadır.

14. Bu itibarla Türkiye’de üretilen petrolün niteliği veaynı nitelikte petrol yurt dışından satın alınsaydı coğrafi konum olarakyakınlığı dikkate alınarak Suudi Arabistan’da üretilen petrolün emsal kabuledildiği ve petrolün niteliğine göre fiyat uyarlamasına imkân veren birdüzenleme yapıldığı anlaşılmaktadır. Fıkrada yer alan “…Arab Heavy (27.5API)…” ibaresi itiraz konusu diğer kuralı oluşturmaktadır.

C. İtirazın Gerekçesi

15. İtiraz konusu kurallarla nakliye giderleri, geçişücretleri ve ham petrolün niteliğinin esas alınarak petrol satış fiyatınınbelirlenmesinin öngörüldüğü, bu suretle maliyetlerde artışa neden olunduğu,sözleşme tarafları arasında serbestçe kararlaştırılması gereken hususlarınkanunla belirlendiği, bu durumun taraflar arasındaki menfaat dengesini üreticilehine, rafinerici aleyhine bozduğu belirtilerek kuralların Anayasa’nın 35. ve48. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

Ç. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu

16. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı AnayasaMahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesiuyarınca kurallar, ilgileri nedeniyle Anayasa’nın 13. maddesi yönünden deincelenmiştir.

17. Anayasa’nın 35. maddesinde “Herkes,mülkiyet ve miras haklarına sahiptir./ Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla,kanunla sınırlanabilir./ Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırıolamaz.” denilmek suretiyle mülkiyet hakkı güvenceye bağlanmıştır. Anayasalanlamda mülkiyet hakkı ekonomik değer ifade eden ve değeri parayla ölçülebilenher türlü mal varlığı hakkını kapsamaktadır.

18. Mülkiyet hakkı; kişiye başkasınınhakkına zarar vermemek ve kanunların koyduğu sınırlamalara uymak koşuluylasahibi olduğu şeyi dilediği gibi kullanma, semerelerinden yararlanma vetasarruf etme imkânı veren bir haktır. Bu bağlamda malikin mülkünü kullanma,semerelerinden yararlanma ve mülkü üzerinde tasarruf etme yetkilerindenherhangi birinin kısıtlanması veya mülkünden yoksun bırakılması mülkiyethakkına sınırlama teşkil eder.

19. Anayasa’nın 48. maddesinin birincifıkrasında ise “Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetlerinesahiptir.” denilerek sözleşme özgürlüğü güvence altına alınmıştır. Anayasaaçısından sözleşme özgürlüğü; devletin kişilerin istedikleri hukuki sonuçlaraulaşmalarını sağlaması ve bu bağlamda kişilerin belirli hukuki sonuçlarayönelen iradelerini geçerli olarak tanıması, onların iradelerinin yöneldiğihukuki sonuçların doğacağını ilke olarak benimsemesi ve koruması demektir. Buözgürlük, sözleşme yapıp yapmama serbestîsinin yanı sıra yapılan sözleşmeleredışarıdan müdahale yasağını da içermektedir (AYM, E.2016/192, K.2017/160, 29/11/2017,§ 13).

20. İtiraz konusu kurallar Türkiye’deüretilen ham petrolün piyasa fiyatının belirlenme usulünü düzenlemektedir. Bunagöre 5015 sayılı Kanun’un 10. maddesinin ikinci fıkrasında yer alan kurallarTürkiye’de üretilen ham petrolün piyasa fiyatının emsal petrolün belirlenenserbest rekabet fiyatına, aynı evsafta ham petrolün dünya piyasasındanTürkiye’de teslim yeri olan limana veya rafineriye kadar getirilmesi içingerekli bütün giderlerin tamamının yanı sıra Süveyş Kanalı geçişi ile Batmanveya civarında üretilen ham petrolün Batman rafinerisinde oluşan piyasafiyatına Batman-Dörtyol Boru Hattı geçiş ücreti eklenerek oluşan fiyatın esasalınacağını belirtmektedir.

21. Anılan maddenin üçüncü fıkrasındayer alan kural ise Türkiye’de üretilen yerli ham petrole emsal olarak 26API’dan daha ağır petroller için Arab Heavy (27.5 API) petrolünün otuz günvadeli fiyatının esas alınmasını öngörmektedir. Bu itibarla kurallar yerli hampetrol üreticisi ile rafinerici arasındaki yerli ham petrol satımsözleşmesinden doğacak satım bedelinin belirlenmesini hükme bağlamak suretiyleAnayasa’nın 35. maddesinde düzenlenen mülkiyet hakkını ve Anayasa’nın 48.maddesinde güvence altına alınan sözleşme özgürlüğünü sınırlamaktadır.

22. Anayasa’nın 13. maddesinde “Temelhak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerindebelirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Busınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâikCumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.” denilmektedir.Buna göre temel hak ve özgürlüklere sınırlama getiren düzenlemelerin kanunlayapılması, Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine uygun ve ölçülü olmasıgerekir.

23. Bu kapsamda mülkiyet hakkını ve sözleşme özgürlüğünü sınırlamayayönelik bir kanuni düzenlemenin şeklen var olması yeterli olmayıp kurallarınkeyfîliğe izin vermeyecek şekilde belirli, ulaşılabilir ve öngörülebilirdüzenlemeler niteliğinde olması gerekir.

24. Esasen temel hak veözgürlükleri sınırlayan kanunun bu niteliklere sahip olması Anayasa’nın 2.maddesinde güvenceye alınan hukuk devleti ilkesinin de bir gereğidir. Hukukdevletinde kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi birduraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır,uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarınakarşı koruyucu önlem içermesi gerekir. Kanunda bulunması gereken bu niteliklerhukuki güvenliğin sağlanması bakımından da zorunludur. Zira bu ilke hukuknormlarının öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerindedevlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerinde bu güvenduygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (AYM, E.2015/41,K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154). Dolayısıyla Anayasa’nın 13. maddesindesınırlama ölçütü olarak belirtilen kanunilik, Anayasa’nın 2. maddesindegüvenceye alınan hukuk devleti ilkesi ışığında yorumlanmalıdır.

25. Kuralların yer aldığı maddedeTürkiye’de üretilen ham petrolün piyasa fiyatının belirlenme usulü, hangiunsurların bu fiyatın oluşumunda gözetileceği, dâhil olacağı ve esas alınacağıaçık ve net biçimde düzenlenmiştir. Dolayısıyla kuralların belirli,ulaşılabilir ve öngörülebilir nitelikte olduğu ve bu yönüyle kanunilik şartınıtaşıdığı anlaşılmaktadır.

26. Öte yandan Anayasa’nın 13. maddesiuyarınca temel hak ve özgürlüklere getirilen sınırlamanın Anayasa’da öngörülensınırlama sebebine uygun olması gerekir. Anayasa’nın 35. maddesi uyarıncamülkiyet hakkının kamu yararı amacıyla sınırlanması mümkündür. Anayasa’nın 48.maddesinde ise sözleşme özgürlüğü için herhangi bir sınırlama nedeniöngörülmemiş olmakla birlikte özel sınırlama nedeni öngörülmemiş hakların da ohakkın doğasından kaynaklanan bazı sınırlarının bulunduğu kabul edilmektedir.Ayrıca Anayasa'nın başka maddelerinde yer alan hak ve özgürlükler ile devleteyüklenen ödevler, özel sınırlama sebebi gösterilmemiş hak ve özgürlüklere sınırteşkil edebilir.

27. Anayasa’nın 167. maddesinin birincifıkrasında “Devlet, para, kredi, sermaye, mal ve hizmet piyasalarınınsağlıklı ve düzenli işlemelerini sağlayıcı ve geliştirici tedbirleri alır;…”denilmek suretiyle devlete, mal ve hizmet piyasalarının sağlıklı ve düzenliişlemelerini sağlayıcı ve geliştirici tedbirler alma görevi yüklenmiş olup bugörevlerin yerine getirilebilmesi için mal ve hizmet piyasalarının düzenlenmesigereksinimi duyulabilir.

28. Öte yandan Anayasa’nın 168.maddesinde de “Tabiî servetler ve kaynaklar Devletin hüküm ve tasarrufualtındadır. Bunların aranması ve işletilmesi hakkı Devlete aittir. Devlet buhakkını belli bir süre için, gerçek ve tüzelkişilere devredebilir. Hangi tabiîservet ve kaynağın arama ve işletmesinin, Devletin gerçek ve tüzelkişilerleortak olarak veya doğrudan gerçek ve tüzelkişiler eliyle yapılması, kanununaçık iznine bağlıdır. Bu durumda gerçek ve tüzelkişilerin uyması gerekenşartlar ve Devletçe yapılacak gözetim, denetim usul ve esasları ve müeyyidelerkanunda gösterilir.” denilmek suretiyle tabii servet ve kaynakların aramave işletilmesinde gerçek ve tüzel kişilerin uyması gereken şartlar ile devletçeyapılacak gözetim, denetim usul ve esaslarının kanunla düzenleneceğibelirtilmiştir.

29. Bu itibarla Anayasa’nın anılanmaddeleri uyarınca devlete yüklenen pozitif yükümlülükler kapsamında devletinhüküm ve tasarrufu altında bulunan tabii servetleri konu alan sözleşmelerde,sözleşme özgürlüğüne yönelik sınırlamaların öngörülmesi mümkündür.

30. İtiraz konusu kurallarıngerekçesinde; kurallarla düzenli olarak yayınlanan Arab Heavy emsal petrolfiyatının esas alınması suretiyle yerli üreticinin Türkiye’de ürettiği vesattığı ham petrolün piyasa fiyatının altında satılması sorununun ortadankalkacağı, bu itibarla yerli ham petrol üreticilerinin teşvik edilmiş olacağı,yerli üretimin artmasına katkıda bulunulacağı ve petrol üreticisi firmaların üretimlerininve yatırımlarının devamının destekleneceği belirtilmiştir. Gerekçede ayrıcarafinericinin aynı nitelikte ham petrolü yurt dışından temin etmiş olsaydıkatlanması gereken maliyetlerin piyasa fiyatının hesabına dâhil edildiği, bununda uluslararası kabul görmüş bir uygulama olduğu ifade edilmiştir. Bu itibarlakuralların petrol piyasasının sağlıklı ve düzenli işlemesini sağlamak ve yerliüretimi desteklemek biçimindeki amaca yönelik olduğu, dolayısıyla kurallarlamülkiyet hakkı ve sözleşme özgürlüğüne getirilen sınırlamanın anayasal bağlamdameşru bir amacının bulunduğu görülmektedir.

31. Anayasa’nın 13. maddesinde güvencealtına alınan ölçülülük ilkesi ise elverişlilik, gereklilikve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişliliköngörülen sınırlamanın ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişliolmasını, gereklilik ulaşılmak istenen amaç bakımından sınırlamanınzorunlu olmasını, diğer bir ifadeyle aynı amaca daha hafif bir sınırlama ileulaşılmasının mümkün olmamasını, orantılılık ise hakka getirilensınırlama ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesigerekliliğini ifade etmektedir.

32. Petrolün doğada çok uzun bir zamandilimi içinde ve sınırlı miktarda oluştuğu, insan eliyle yeniden üretilemediği,enerji kaynağı ve ham madde olarak önemi dikkate alındığında petrolkaynaklarının tespiti, çıkarılması ve işlenmesi ülke ekonomisi açısından büyükönem arz etmektedir. Diğer yandan petrol kaynaklarının tespitine, çıkarılmasınave işlenmesine yönelik faaliyetlerin ham petrol üreticisi açısından önemli birmaliyeti beraberinde getirdiği kuşkusuzdur. Bu nedenle kuralların yerli hampetrol üretiminin desteklenmesi amacına ulaşma bakımından elverişli ve gerekliolmadığı söylenemez.

33. Öte yandan itiraz konusu kurallarlagetirilen sınırlamalardan ilki, düzenli olarak yayınlanan Arab Heavy emsalpetrol fiyatının piyasa fiyatının hesaplanmasında esas alınmasını öngörmeksuretiyle sözleşmenin her iki tarafı için de objektif bir ölçüt öngörmektedir.Anılan Kanun’un 10. maddesinin üçüncü fıkrasında emsal petrol ile yerli petrolarasındaki her bir 0.1 API gravite farkı için 2 ABD cent emsal petrolün varilfiyatına ilave edileceği veya çıkarılacağı ve bir alt gravite grubununfiyatının üst grubun fiyatından yüksek olamayacağı hükmüne yer verilmiştir.Böylece yerli ham petrol fiyatı emsal petrolün gerçek fiyatına uyarlanmış vegravite farkından doğacak fiyat farkı bakımından üretici ile rafinericiarasında menfaat dengesi sağlanmıştır.

34. Kurallarla getirilen ikincisınırlama ise rafinerici, emsal ham petrolü yurt dışından alsaydı katlanacağımaliyetin piyasa fiyatına yansıtılması şeklindedir. Emsal petrolün Türkiye’yegetirilmesi için gerekli giderlerin hesaplanması konusu ise Kanun’un 10.maddesinin dört ila altıncı fıkralarında düzenlenmiştir. Bu kapsamda emsalpetrolün Türkiye’ye getirilmesi için gerekli bütün giderlerin hesaplanmasında “Worldscale”deilan edilen nominal navlun fiyatının baz alınacağı, LR-2 sınıfı tankerler içintespit edilen AFRA yüzdesinin uygulanması ile nakliye maliyetininhesaplanacağı, gravite uyarlaması ve nakliyenin eklenmesi suretiyle bulunanfiyata (C+F) yürürlükteki sigorta mevzuatı ve primlerinin uygulanacağı, ithaldealınan gümrük vergi ve resimlerinin ilave edilmesiyle yerli ham petrolün piyasafiyatının bulunacağı ve yurt içi kara nakliye ücretleri için akaryakıtlarınfiyat teşekkülündeki nakliye rayiçlerinin alınacağı hükme bağlanmıştır.

35. Diğer yandan 6491 sayılı Kanun’un22. maddesinin (12) numaralı fıkrasıyla yerli ham petrol üreticisinin ihracatimkânının sınırlandırıldığı ve anılan Kanun’un 9. maddesinin (1) numaralıfıkrasıyla ürettiği petrolün sekizde birinidevlet hissesi olarak ödemekle yükümlü kılındığı dagözetildiğinde kurallarla ulaşılmak istenen kamu yararı amacı ile sözleşmeözgürlüğü ve mülkiyet hakkı arasında bulunması gereken makul dengeningözetildiği anlaşılmaktadır. Bu itibarla kuralların orantısız bir sınırlamayaneden olmadığı, dolayısıyla anılan hak ve özgürlüklere ölçüsüz bir sınırlamagetirmediği sonucuna ulaşılmıştır.

36. Açıklanan nedenlerle kurallar,Anayasa’nın 13., 35. ve 48. maddelerine aykırı değildir. İtirazın reddigerekir.

IV. YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI TALEBİ

37. Dava dilekçesinde özetle, dava konusu kurallarınuygulanmaları hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğabileceğibelirtilerek yürürlüklerinin durdurulmasına karar verilmesi talep edilmiştir.

4/12/2003 tarihli ve 5015 sayılı Petrol PiyasasıKanunu’nun 10. maddesinin;

A. İkincifıkrasında yer alan “…tamamının…” ve “…geçiş ücreti dahil…”ibarelerine,

B. Üçüncüfıkrasında yer alan “…Arab Heavy (27.5 API)…” ibaresine,

yönelik iptal talepleri 1/6/2022 tarihli ve E.2021/128,K.2022/68 sayılı kararla reddedildiğinden bu ibarelere ilişkin yürürlüğün durdurulmasıtaleplerinin REDDİNE 1/6/2022 tarihinde OYBİRLİĞİYLE 1/6/2022 tarihindekarar verilmiştir.

V. HÜKÜM

4/12/2003 tarihli ve 5015 sayılı Petrol PiyasasıKanunu’nun 10. maddesinin;

A. İkincifıkrasında yer alan “…tamamının…” ve “…geçiş ücreti dahil…”ibarelerinin,

B. Üçüncüfıkrasında yer alan “…Arab Heavy (27.5 API)…” ibaresinin,

Anayasa’ya aykırı olmadıklarına veitirazın REDDİNE 1/6/2022 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.