Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.2021/127, K.2022/85 Sayılı Karar - 30/06/2022

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı:2021/127

Karar Sayısı:2022/85

Karar Tarihi:30/6/2022

R.G. Tarih - Sayı:4/8/2022 -31913

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURANLAR:

1. Çanakkale İcra Hukuk Mahkemesi (E.2021/127)

2. Gaziantep 3. İcra Hukuk Mahkemesi (E.2022/2)

3. Antalya Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi (E.2022/23)

4. Antalya Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi (E.2022/24)

5. İzmir 6. İcra Hukuk Mahkemesi (E.2022/26)

İTİRAZLARIN KONUSU: 4/11/1983tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’na 9/6/2021 tarihli ve 7327 sayılıKanun’un 21. maddesiyle eklenen geçici 16. maddenin Anayasa’nın 13., 35., 36.,46. ve 153. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesitalepleridir.

OLAY: Kamulaştırmasızel atmadan kaynaklanan tazminat davaları sonucunda verilen hükümlerin icrasıiçin başlatılan icra takiplerinin durdurulması veya iptalleri talebiyle açılandavalar ile bu tür davalara ilişkin kararların istinaf incelemesinde itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısınavaran Mahkemeler, iptali için başvurmuştur.

I. İPTALİ İSTENEN VE İLGİLİGÖRÜLEN KANUN HÜKÜMLERİ

A. İptali İstenen Kanun Hükmü

Kanun’un itiraz konusu geçici 16. maddesi şöyledir:

 “GeçiciMadde 16- (Ek:9/6/2021-7327/21md.)

Kamulaştırma işlemleri tamamlanmamış veya kamulaştırmasıhiç yapılmamış olmasına rağmen 4/11/1983 tarihinden bu maddenin yürürlüğegirdiği tarihe kadar fiilen kamu hizmetine ayrılan veya kamu yararına ilişkinbir ihtiyaca tahsis edilerek üzerinde tesis yapılan taşınmazlara veyakaynaklara kısmen veya tamamen veyahut irtifak hakkı tesis etmek suretiylemalikin rızası olmaksızın fiilî el konulması veya hukuki el atılması sebebiylemülkiyet hakkından doğan taleplere dair bedel ve tazminata ilişkin davalardaverilen kararlar taşınmaz mal ile ilgili ayni haklara ilişkin kararlarınicrasına ilişkin hükümlere göre yerine getirilir. Bu maddenin yürürlüğe girdiğitarihten önce, kesinleşmemiş mahkeme kararlarına dayanılarak başlatılan icratakipleri kesinleşmiş mahkeme kararı ibraz edilinceye kadar durdurulur.”

B. İlgili Görülen Kanun Hükümleri

12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk MuhakemeleriKanunu’nun;

1. 350. maddesişöyledir:

 “Başvurunun icraya etkisi

MADDE 350- (1)İstinaf yoluna başvurma, kararın icrasını durdurmaz. İcra ve İflas Kanunununicranın geri bırakılmasıyla ilgili 36 ncı maddesi hükmü saklıdır. Nafakakararlarında icranın geri bırakılmasına karar verilemez.

 (2) Kişiler hukuku, aile hukuku ve taşınmaz mal ileilgili ayni haklara ilişkin kararlar kesinleşmedikçe yerine getirilemez.”

2. 367. maddesişöyledir:

 “Temyizinicraya etkisi

MADDE367- (1) Temyiz, kararın icrasınıdurdurmaz. İcra ve İflas Kanununun icranın geri bırakılmasıyla ilgili 36 ncımaddesi hükmü saklıdır. Nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına kararverilemez.

 (2)Kişiler hukuku, aile hukuku ve taşınmaz mal ile ilgili ayni haklara ilişkinkararlar kesinleşmedikçe yerine getirilemez.”

II. İLK İNCELEME

A. E.2021/127 Sayılı Başvuru Yönünden

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca ZühtüARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN, CelalMümtaz AKINCI, M. Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ,Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI ve İrfan FİDAN’ınkatılımlarıyla 30/12/2021 tarihinde yapılan ilkinceleme toplantısında öncelikle uygulanacak kural ve sınırlama sorunlarıgörüşülmüştür.

2. Anayasa’nın 152.ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve YargılamaUsulleri Hakkında Kanun’un 40. maddelerine göre birdavaya bakmakta olan mahkeme, bu dava sebebiyle uygulanacak bir kanunun veyaCumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümlerini Anayasa’ya aykırı görmesi hâlindeveya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğukanısına varması durumunda bu hükümlerin iptalleri için Anayasa Mahkemesinebaşvurmaya yetkilidir. Ancak anılan maddeler uyarınca bir mahkemeninAnayasa Mahkemesine başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış ve mahkemeningörevine giren bir davanın bulunması, iptali talep edilen kuralın da o davadauygulanacak olması gerekir. Uygulanacak kural ise bakılmakta olan davanındeğişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayısonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte bulunankurallardır.

3. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme 2942 sayılı Kanun’ungeçici 16. maddesinin iptalini talep etmiştir. Anılan maddenin birincicümlesinde kamulaştırma işlemleri tamamlanmamış veya kamulaştırması hiçyapılmamış olmasına rağmen 4/11/1983 tarihinden bu maddenin yürürlüğe girdiğitarihe kadar fiilen kamu hizmetine ayrılan veya kamu yararına ilişkin birihtiyaca tahsis edilerek üzerinde tesis yapılan taşınmazlara veya kaynaklarakısmen veya tamamen veyahut irtifak hakkı tesis etmek suretiyle malikin rızasıolmaksızın fiilî el konulması veya hukuki el atılması sebebiyle mülkiyethakkından doğan taleplere dair bedel ve tazminata ilişkin davalarda verilenkararların taşınmaz mal ile ilgili ayni haklara ilişkin kararların icrasınailişkin hükümlere göre yerine getirileceği hükme bağlanmıştır. Maddenin ikincicümlesinde ise maddenin yürürlüğe girdiği tarihten önce, kesinleşmemiş mahkemekararlarına dayanılarak başlatılan icra takiplerinin de kesinleşmiş mahkemekararı ibraz edilinceye kadar durdurulacağı öngörülmüştür.

4. Bakılmakta olan davanın konusu ise 4/11/1983tarihinden sonra taşınmazlara hukuken el atılması sebebiyle açılankamulaştırmasız el atma davasının kabulü sebebiyle hükmedilen tazminatıntahsili için başlatılan ilamlı icra takibinin iptali talebine ilişkindir.Dolayısıyla bakılmakta olan davada kamulaştırmasız el atmaya konu taşınmazlarınfiilen kamu hizmetlerine ayrılması veya kamu yararına ilişkin bir ihtiyaca tesisedilerek üzerinde tesis yapılması ile irtifak hakkı tesisi suretiyle fiilen elkonulmasına ilişkin bir uyuşmazlık bulunmadığı gibi kaynaklara ilişkinkamulaştırmasız el atma durumu da söz konusu değildir.

5. Ayrıca kuralın 19/6/2021 tarihinde yürürlüğe girdiğive bakılmakta olan davaya konu icra takibinin bu tarihten sonra başlatıldığıgözetildiğinde kuralın yürürlüğe girdiği tarihten önce kesinleşmemiş mahkemekararına dayanılarak başlatılan bir icra takibinin de bulunmadığıanlaşılmaktadır.

6. Bu itibarla anılan Kanun’un geçici 16. maddesinin birinci cümlesinde yer alan “…fiilenkamu hizmetine ayrılan veya kamu yararına ilişkin bir ihtiyaca tahsis edilereküzerinde tesis yapılan…”, “…veya kaynaklara…”, “…veyahut irtifakhakkı tesis etmek suretiyle…” ve “…fiilî el konulması…” ibareleriile ikinci cümlesinin bakılmakta olan davadauygulanma imkânı bulunmadığından bu ibarelere ve cümleye ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddi gerekir.

7. Öte yandan itiraz konusu maddenin birinci cümlesinin “Kamulaştırmaişlemleri tamamlanmamış veya kamulaştırması hiç yapılmamış olmasına rağmen4/11/1983 tarihinden bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihe kadar… taşınmazlara…kısmen veya tamamen… malikin rızası olmaksızın… sebebiyle mülkiyet hakkından doğantaleplere dair bedel ve tazminata ilişkin davalarda verilen kararlar taşınmazmal ile ilgili ayni haklara ilişkin kararların icrasına ilişkin hükümlere göreyerine getirilir.” bölümü bakılmakta olan davanın konusu olankamulaştırmasız el atma durumunun yanı sıra bakılmakta olan davada uygulanma imkânıolmayan kamulaştırmasız el atmaya ilişkin diğer durumlar bakımından da geçerli,ortak kural niteliğindedir. Dolayısıyla bakılmakta olan davanın konusugözetilerek anılan cümlenin esasına ilişkin incelemenin “…veya hukuki elatılması…” ibaresi ile sınırlı olarak yapılması gerekir.

8. Açıklanan nedenlerle 4/11/1983tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’na 9/6/2021 tarihli ve 7327 sayılıKanun’un 21. maddesiyle eklenen geçici 16. maddenin;

A. 1. Birincicümlesinde yer alan “…fiilen kamu hizmetine ayrılan veya kamu yararınailişkin bir ihtiyaca tahsis edilerek üzerinde tesis yapılan…”, “…veyakaynaklara…”, “…veyahut irtifak hakkı tesis etmek suretiyle…” ve “…fiilîel konulması…” ibarelerinin itiraz başvurusunda bulunan Mahkemenin bakmaktaolduğu davada uygulanma imkânı bulunmadığından bu ibarelere ilişkin başvurununMahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE,

2. Birincicümlesinin kalan kısmının esasının incelenmesine, esasa ilişkinincelemenin “…veya hukuki el atılması…” ibaresi ile sınırlıolarak yapılmasına,

B. İkincicümlesinin itiraz başvurusunda bulunanMahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma imkânı bulunmadığından, bu cümleyeilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE,

OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

B. E.2022/2 Sayılı Başvuru Yönünden

9. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca ZühtüARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN, Muammer TOPAL,Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCIve İrfan FİDAN’ın katılımlarıyla 26/1/2022 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında öncelikle uygulanacak kural sorunugörüşülmüştür.

10. İtiraz yolunabaşvuran Mahkeme 2942 sayılı Kanun’un geçici 16. maddesinin iptalini talep etmiştir.

11. Bakılmakta olan davanın konusu 4/11/1983 tarihindensonra taşınmazlara fiilî el konulması sebebiyle açılan kamulaştırmasız el atmadavasının kabulü üzerine hükmedilen tazminatın tahsili için başlatılan ilamlıicra takibinin ve icra emrinin iptali talebine ilişkindir. Davaya konu icratakibi itiraz konusu kuralın yürürlük tarihi olan 19/6/2021 tarihinden sonrabaşlatılmıştır. Dolayısıyla bakılmakta olan davada kamulaştırmasız el atmayakonu taşınmazlara hukuki el atılmasına ilişkin bir uyuşmazlık bulunmadığı gibiirtifak hakkı tesis etmek suretiyle fiilî el koyma veya kaynaklara ilişkinkamulaştırmasız el atma durumu da söz konusu değildir.

12. Ayrıca bakılmakta olan davaya konu icra takibininkuralın yürürlüğe girdiği tarihten sonra başlatıldığı gözetildiğinde kuralınyürürlüğe girdiği tarihten önce kesinleşmemiş mahkeme kararına dayanılarakbaşlatılan bir icra takibinin de bulunmadığı anlaşılmaktadır.

13. Bu itibarla anılanKanun’un geçici 16. maddesinin birincicümlesinde yer alan “…veya kaynaklara kısmen…”, “…veyahut irtifakhakkı tesis etmek suretiyle…” ve “…veya hukuki el atılması…” ibareleriile ikinci cümlesinin bakılmakta olan davadauygulanma imkânı bulunmadığından bu ibarelere ve cümleye ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddi gerekir.

14. Açıklanan nedenlerle 4/11/1983tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’na 9/6/2021 tarihli ve 7327 sayılıKanun’un 21. maddesiyle eklenen geçici 16. maddenin;

A. 1. Birincicümlesinde yer alan “…veya kaynaklara kısmen…”, “…veyahut irtifakhakkı tesis etmek suretiyle…” ve “…veya hukuki el atılması…” ibarelerininitiraz başvurusunda bulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma imkânıbulunmadığından bu ibarelere ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliğinedeniyle REDDİNE,

2. Birincicümlesinin kalan kısmının esasının incelenmesine,

B. İkincicümlesinin itiraz başvurusunda bulunanMahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma imkânı bulunmadığından bu cümleyeilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE,

OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

C. E.2022/23 Sayılı Başvuru Yönünden

15. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca ZühtüARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN,Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ,Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI ve İrfan FİDAN’ınkatılımlarıyla 24/3/2022 tarihinde yapılan ilkinceleme toplantısında öncelikle uygulanacak kural ve sınırlama sorunlarıgörüşülmüştür.

16. İtiraz yolunabaşvuran Mahkeme 2942 sayılı Kanun’un geçici 16. maddesinin birinci cümlesinin iptalinitalep etmiştir.

17. Bakılmakta olan davanın konusu kamulaştırması hiçyapılmamış olmasına rağmen 4/11/1983 tarihinden sonra taşınmazların tamamınahukuken el atılması sebebiyle açılan kamulaştırmasız el atma davasının kabulüüzerine hükmedilen tazminatın tahsili için başlatılan icra takibine ilişkinicra emrinin iptali kararının istinaf incelemesidir. Dolayısıyla bakılmaktaolan davada kamulaştırma işlemlerinin tamamlanamaması, kamulaştırmasız elatmaya konu taşınmazların fiilen kamu hizmetlerine ayrılması veya kamu yararınailişkin bir ihtiyaca tesis edilerek üzerinde tesis yapılması ile irtifak hakkıtesisi suretiyle fiilen el konulmasına ilişkin bir uyuşmazlık bulunmadığı gibikaynaklara ilişkin kamulaştırmasız el atma durumu da söz konusu değildir.

18. Bu itibarla anılan Kanun’un geçici 16. maddesinin birinci cümlesinde yer alan “Kamulaştırmaişlemleri tamamlanmamış…”, “…fiilen kamu hizmetine ayrılan veya kamuyararına ilişkin bir ihtiyaca tahsis edilerek üzerinde tesis yapılan…”, “…veyakaynaklara kısmen…”, “…veyahut irtifak hakkı tesis etmek suretiyle…”ve “…fiilî el konulması…” ibarelerinin bakılmaktaolan davada uygulanma imkânı bulunmadığından bu ibarelere ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddi gerekir.

19. Öte yandan itiraz konusu maddenin birinci cümlesinin“…veya kamulaştırması hiç yapılmamış olmasına rağmen 4/11/1983 tarihinden bumaddenin yürürlüğe girdiği tarihe kadar… taşınmazlara… veya tamamen… malikinrızası olmaksızın… sebebiyle mülkiyet hakkından doğan taleplere dair bedel vetazminata ilişkin davalarda verilen kararlar taşınmaz mal ile ilgili aynihaklara ilişkin kararların icrasına ilişkin hükümlere göre yerine getirilir.”bölümü bakılmakta olan davanın konusu olan kamulaştırmasız el atma durumununyanı sıra bakılmakta olan davada uygulanma imkânı olmayan kamulaştırmasız elatmaya ilişkin diğer durumlar bakımından da geçerli, ortak kuralniteliğindedir. Dolayısıyla bakılmakta olan davanın konusu gözetilerek anılancümlenin esasına ilişkin incelemenin “…veya hukuki el atılması…” ibaresiile sınırlı olarak yapılması gerekir.

20. Açıklanan nedenlerle 4/11/1983tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’na 9/6/2021 tarihli ve 7327 sayılı Kanun’un21. maddesiyle eklenen geçici 16. maddenin;

A. Birincicümlesinde yer alan “Kamulaştırma işlemleri tamamlanmamış…”, “…fiilenkamu hizmetine ayrılan veya kamu yararına ilişkin bir ihtiyaca tahsis edilereküzerinde tesis yapılan…”, “…veya kaynaklara kısmen…”, “…veyahutirtifak hakkı tesis etmek suretiyle…” ve “…fiilî el konulması…”ibarelerinin itiraz başvurusunda bulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davadauygulanma imkânı bulunmadığından bu ibarelere ilişkin başvurunun Mahkemeninyetkisizliği nedeniyle REDDİNE,

B. Birincicümlesinin kalan kısmının esasının incelenmesine, esasa ilişkinincelemenin “…veya hukuki el atılması…” ibaresi ile sınırlı olarakyapılmasına,

OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

Ç. E.2022/24 Sayılı Başvuru Yönünden

21. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca ZühtüARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN,Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ,Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI ve İrfan FİDAN’ınkatılımlarıyla 24/3/2022 tarihinde yapılan ilkinceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasınınincelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

D. E.2022/26 Sayılı Başvuru Yönünden

22. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca ZühtüARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN,Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ,Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI ve İrfan FİDAN’ınkatılımlarıyla 24/3/2022 tarihinde yapılan ilkinceleme toplantısında öncelikle uygulanacak kural sorunu görüşülmüştür.

23. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme 2942 sayılı Kanun’ungeçici 16. maddesinin iptalini talep etmiştir.

24. Bakılmakta olan davanın konusu 4/11/1983 tarihindensonra kamulaştırması hiç yapılmamış olmakla birlikte taşınmazlara fiilî elkonulması ve hukuki el atılması sebebiyle açılan kamulaştırmasız el atmadavasının kabulü üzerine hükmedilen tazminatın tahsili için başlatılan icratakibinin iptali talebine ilişkindir. Dolayısıyla bakılmakta olan davadakamulaştırma işlemlerinin tamamlanamaması, irtifak hakkı tesisi veya kaynaklarailişkin kamulaştırmasız el atma durumu söz konusu değildir.

25. Ayrıca bakılmakta olan davaya konu icra takibininkuralın yürürlüğe girdiği tarihten sonra başlatıldığı gözetildiğinde kuralınyürürlüğe girdiği tarihten önce kesinleşmemiş mahkeme kararına dayanılarakbaşlatılan bir icra takibinin de bulunmadığı anlaşılmaktadır.

26. Bu itibarla anılan Kanun’un geçici 16. maddesinin birinci cümlesinde yer alan “Kamulaştırmaişlemleri tamamlanmamış…”, “…veya kaynaklara…” ve “…veyahutirtifak hakkı tesis etmek suretiyle…” ibareleri ile ikinci cümlesinin bakılmakta olan davada uygulanma imkânı bulunmadığındanbu ibarelere ve cümleye ilişkin başvurunun Mahkemeninyetkisizliği nedeniyle reddi gerekir.

27. Açıklanan nedenlerle 4/11/1983tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’na 9/6/2021 tarihli ve 7327 sayılıKanun’un 21. maddesiyle eklenen geçici 16. maddenin;

A. 1. Birincicümlesinde yer alan “Kamulaştırma işlemleri tamamlanmamış…”, “…veyakaynaklara…” ve “…veyahut irtifak hakkı tesis etmek suretiyle…”ibarelerinin itiraz başvurusunda bulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davadauygulanma imkânı bulunmadığından bu ibarelere ilişkin başvurunun Mahkemeninyetkisizliği nedeniyle REDDİNE,

2. Birincicümlesinin kalan kısmının esasının incelenmesine,

B. İkincicümlesinin itiraz başvurusunda bulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davadauygulanma imkânı bulunmadığından bu cümleye ilişkin başvurunun Mahkemeninyetkisizliği nedeniyle REDDİNE,

OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

III. YÜRÜRLÜĞÜNDURDURULMASI TALEBİ

28. E.2022/2 sayılı itiraz başvurusunda yürürlüğüdurdurma talebinde de bulunulmuştur.

29. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’nün “İtiraz başvuru kararıve ekleri” başlıklı 46. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (b) bendinde “Yürürlüğüdurdurma talebi varsa, yürürlüğün durdurulmaması durumunda doğacak olantelafisi imkânsız zararların açıklanması,” gerektiği belirtilmiştir. Ancakbaşvuran Mahkeme tarafından bu konuda bir gerekçe belirtilmeksizin yürürlüğündurdurulması talebinde bulunulduğundan söz konusu talebin yöntemine uygunolmadığı anlaşılmıştır.

30. Açıklanan nedenle 4/11/1983 tarihli ve 2942 sayılıKamulaştırma Kanunu’na 9/6/2021 tarihli ve 7327 sayılı Kanun’un 21. maddesiyleeklenen geçici 16. maddeye yönelik yürürlüğün durdurulması talebinin 30/3/2011tarihli ve 6216 sayılı Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un40. maddesinin (4) numaralı fıkrası gereğince yöntemine uygun olmadığındanREDDİNE 26/1/2022 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

IV. BİRLEŞTİRME KARARLARI

A. E.2022/2 Sayılı Başvuru Yönünden

31. 4/11/1983 tarihli ve 2942 sayılı KamulaştırmaKanunu’na 9/6/2021 tarihli ve 7327 sayılı Kanun’un 21. maddesiyle eklenengeçici 16. maddenin birinci cümlesinin “…veya kaynaklara kısmen…”, “…veyahutirtifak hakkı tesis etmek suretiyle…” ve “…veya hukuki el atılması…”ibareleri dışında kalan kısmının iptaline karar verilmesi talebiyle yapılan itiraz başvurusunailişkin E.2022/2 sayılı davanın, aralarındaki hukuki irtibat nedeniyleE.2021/127 sayılı dava ile BİRLEŞTİRİLMESİNE, esasının kapatılmasına, esasincelemenin E.2021/127 sayılı dosya üzerinden yürütülmesine 26/1/2022 tarihindeOYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

B. E.2022/23 Sayılı Başvuru Yönünden

32. 4/11/1983 tarihli ve 2942 sayılı KamulaştırmaKanunu’na 9/6/2021 tarihli ve 7327 sayılı Kanun’un 21. maddesiyle eklenengeçici 16. maddenin birinci cümlesinde yer alan “…veya hukuki el atılması…” ibaresininiptaline karar verilmesi talebiyle yapılan itiraz başvurusuna ilişkin E.2022/23sayılı davanın, aralarındaki hukuki irtibat nedeniyle E.2021/127 sayılı davaile BİRLEŞTİRİLMESİNE, esasının kapatılmasına, esas incelemenin E.2021/127sayılı dosya üzerinden yürütülmesine 24/3/2022 tarihinde OYBİRLİĞİYLE kararverilmiştir.

C. E.2022/24 Sayılı Başvuru Yönünden

33. 4/11/1983 tarihli ve 2942 sayılı KamulaştırmaKanunu’na 9/6/2021 tarihli ve 7327 sayılı Kanun’un 21. maddesiyle eklenengeçici 16. maddenin ikinci cümlesinin iptaline karar verilmesi talebiyleyapılan itiraz başvurusuna ilişkin E.2022/24 sayılı davanın, aralarındakihukuki irtibat nedeniyle E.2021/127 sayılı dava ile BİRLEŞTİRİLMESİNE, esasınınkapatılmasına, esas incelemenin E.2021/127 sayılı dosya üzerinden yürütülmesine24/3/2022 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

Ç. E.2022/26 Sayılı Başvuru Yönünden

34. 4/11/1983 tarihli ve 2942 sayılı KamulaştırmaKanunu’na 9/6/2021 tarihli ve 7327 sayılı Kanun’un 21. maddesiyle eklenen geçici16. maddenin birinci cümlesinin “…veya kamulaştırması hiç yapılmamışolmasına rağmen 4/11/1983 tarihinden bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihe kadarfiilen kamu hizmetine ayrılan veya kamu yararına ilişkin bir ihtiyaca tahsisedilerek üzerinde tesis yapılan taşınmazlara… kısmen veya tamamen… malikinrızası olmaksızın fiilî el konulması veya hukuki el atılması sebebiyle mülkiyethakkından doğan taleplere dair bedel ve tazminata ilişkin davalarda verilenkararlar taşınmaz mal ile ilgili ayni haklara ilişkin kararların icrasınailişkin hükümlere göre yerine getirilir.” bölümünün iptaline kararverilmesi talebiyle yapılan itiraz başvurusuna ilişkin E.2022/26 sayılıdavanın, aralarındaki hukuki irtibat nedeniyle E.2021/127 sayılı dava ileBİRLEŞTİRİLMESİNE, esasının kapatılmasına, esas incelemenin E.2021/127 sayılıdosya üzerinden yürütülmesine 24/3/2022 tarihinde OYBİRLİĞİYLE kararverilmiştir.

V. ESASIN İNCELENMESİ

35. Başvuru kararları ve ekleri, Raportör Fatma KARAMAN ODABAŞI tarafından hazırlananişin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükümleri, dayanılan Anayasakuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunupincelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A. Anlam ve Kapsam

36. 2942 sayılı Kanun’un geçici 16. maddesinin birincicümlesinde kamulaştırma işlemleritamamlanmamış veya kamulaştırması hiç yapılmamış olmasına rağmen 4/11/1983tarihinden bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihe kadar fiilen kamu hizmetineayrılan veya kamu yararına ilişkin bir ihtiyaca tahsis edilerek üzerinde tesisyapılan taşınmazlara veya kaynaklara kısmen veya tamamen veyahut irtifak hakkıtesis etmek suretiyle malikin rızası olmaksızın fiilî el konulması veya hukukiel atılması sebebiyle mülkiyet hakkından doğan taleplere dair bedel vetazminata ilişkin davalarda verilen kararların taşınmaz mal ile ilgili aynihaklara ilişkin kararların icrasına ilişkin hükümlere göre yerine getirileceğidüzenlenmiştir. Anılan cümlenin “Kamulaştırma işlemleri tamamlanmamış veyakamulaştırması hiç yapılmamış olmasına rağmen 4/11/1983 tarihinden bu maddeninyürürlüğe girdiği tarihe kadar fiilen kamu hizmetine ayrılan veya kamu yararınailişkin bir ihtiyaca tahsis edilerek üzerinde tesis yapılan taşınmazlara…kısmen veya tamamen… malikin rızası olmaksızın fiilî el konulması veya hukukiel atılması sebebiyle mülkiyet hakkından doğan taleplere dair bedel vetazminata ilişkin davalarda verilen kararlar taşınmaz mal ile ilgili aynihaklara ilişkin kararların icrasına ilişkin hükümlere göre yerine getirilir.”bölümü itiraz konusu kurallardan ilkini oluşturmaktadır.

37. Anılan maddenin itiraz konusu ikinci cümlesinde isemaddenin yürürlüğe girdiği tarihten önce, kesinleşmemiş mahkeme kararlarınadayanılarak başlatılan icra takiplerinin kesinleşmiş mahkeme kararı ibrazedilinceye kadar durdurulacağı öngörülmüştür.

38. Kamu yararının gerektirdiği hâllerde gerçek ve özelhukuk tüzel kişilerinin mülkiyetinde bulunan taşınmaz malların devlet veya kamutüzel kişilerince kamulaştırılmasına ilişkin usul ve esaslar 2942 sayılıKanun’la düzenlenmiştir. Ancak usulüne uygun bir kamulaştırma işlemiyapılmaksızın kamu hizmetlerine tahsis amacıyla zaman zaman idarelerintaşınmazlara fiilî el koyması veya hukuki el atmasına ilişkin çeşitli durumlarlakarşılaşılabilmektedir. Buna göre kamulaştırma işlemleri tamamlanmamış veyakamulaştırması hiç yapılmamış olmasına rağmen taşınmazların fiilen kamuhizmetine ayrılması, kamu yararına ilişkin bir ihtiyaca tahsis edilereküzerinde tesis yapılması, malikin rızası olmaksızın taşınmazlara kısmen veyatamamen fiilî el konulması veya hukuki el atılmasına ilişkin olarak hukukidayanağı bulunmamakla birlikte uygulamada ortaya çıkan çeşitli durumlarkamulaştırmasız el atma olarak ifade edilmektedir.

39. Kurallar kamulaştırmasız el atma sebebine dayalıolarak bedel ve tazminat talebiyle açılan davalarla ilgili olup bu davalardaverilen kararların icrasına ilişkin düzenlemeler öngörmektedir.

40. Kamulaştırmasız el atmaların tamamı kurallarınkapsamına alınmamış; kamulaştırmasız el atma olgusu belirli bir tariharalığında gerçekleşmiş olanlarla sınırlı tutulmuştur. Buna göre yalnızca 2942sayılı Kanun’un yürürlük tarihi olan 4/11/1983 ile kuralların yürürlük tarihiolan 19/6/2021 arasında gerçekleşmiş olan kamulaştırmasız el atmalar sebebiyleaçılan bedel ve tazminata ilişkin davalarda verilen kararların icrası kurallaratabi olacaktır.

41. İtiraz konusu bölümde kamulaştırmasız el atmasebebiyle mülkiyet hakkından doğan taleplere dair bedel ve tazminata ilişkindavalarda verilen kararların taşınmaz mal ile ilgili ayni haklara ilişkinkararların icrasına ilişkin hükümlere göre yerine getirileceği düzenlenmiştir.

42. 6100 sayılı Kanun’un “Sekizinci Kısmı”nınistinaf kanun yoluna ilişkin hükümler içeren “Birinci Bölümü”nde yeralan 350. maddesinde istinaf kanun yoluna başvurunun icraya etkisi, temyizkanun yoluna ilişkin hükümler içeren “İkinci Bölümü”nde yer alan 367.maddesinde ise temyizin icraya etkisi düzenlenmiştir.

43. Anılan Kanun’un 350. maddesinin (1) numaralıfıkrasında kural olarak istinaf yoluna başvurmanın kararın icrasınıdurdurmayacağı öngörülmüş; (2) numaralı fıkrasında ise kişiler hukuku, ailehukuku ve taşınmaz mal ile ilgili ayni haklara ilişkin kararlarınkesinleşmedikçe yerine getirilemeyeceği hükme bağlanmıştır. Kanun’un 367.maddesinde de temyiz başvurusunun icraya etkisi aynı şekilde düzenlenmiş ve (2)numaralı fıkrasında kişiler hukuku, aile hukuku ve taşınmaz mal ile ilgili aynihaklara ilişkin kararların kesinleşmedikçe yerine getirilemeyeceğibelirtilmiştir. Buna göre verilen mahkeme kararının taşınmaz mal ile ilgiliayni haklara ilişkin kararların icrasına ilişkin hükümlere göre yerinegetirilmesinin hüküm kesinleşmedikçe yerine getirilememe hususunu ifade ettiğiaçıktır.

44. Bu itibarla itiraz konusu bölümle 4/11/1983tarihinden 19/6/2021 tarihine kadar gerçekleşmiş olan kamulaştırmasız elatmalar sebebiyle mülkiyet hakkından doğan taleplere dair bedel ve tazminatailişkin davalarda verilen mahkeme kararlarının kesinleşmedikçe yerinegetirilemeyeceği hüküm altına alınmıştır.

45. Maddenin itiraz konusu ikinci cümlesi ise kurallarınyürürlük tarihi olan 19/6/2021 tarihinden önce, ilk kural kapsamında kalankamulaştırmasız el atmalar sebebiyle bedel ve tazminata ilişkin kesinleşmemişmahkeme kararlarına dayanılarak başlatılmış icra takiplerinin de kesinleşmişmahkeme kararları ibraz edilinceye kadar durdurulacağını öngörmektedir.

B. İtirazlarınGerekçeleri

46. Başvuru kararlarında özetle; itiraz konusu kurallaruyarınca kararların icrası için kesinleşme şartının aranmasının alacağıntahsilini geciktirdiği, malike aşırı bir külfet yüklediği, ölçülü olmadığı,kamu yararı ile kişisel yarar arasında gözetilmesi gereken adil dengeyi malikaleyhine bozduğu, mahkeme kararlarının uygulanma imkânının geçmişe etkiliolacak şekilde zorlaştırılmasının hukuki güvenlik ilkesiyle bağdaşmadığı, dahaönce aynı konuyu düzenleyen hükümlerin Anayasa Mahkemesince iptal edilmişolmasına rağmen benzer düzenlenmelerin yeniden öngörülmesinin adil yargılanmahakkını ve hukuk devleti ilkesini zedelediği belirtilerekkuralların Anayasa’nın 13., 35., 36., 46. ve 153. maddelerine aykırı olduğuileri sürülmüştür.

C. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu

47. Anayasa’nın 35. maddesinde “Herkes, mülkiyet vemiras haklarına sahiptir./Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunlasınırlanabilir./Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz.”denilmektedir. Kamulaştırmasız el atmanınkonusunu oluşturan taşınmaz mallar ile kamulaştırmasız el atmadan kaynaklananbedel ve tazminatların mülkiyet hakkının kapsamına dâhil olduğu hususundatereddüt bulunmamaktadır.

48. Mülkiyet hakkı; kişiye başkasının hakkına zararvermemek ve kanunların öngördüğü sınırlamalara uymak koşuluyla sahibi olduğuşeyi dilediği gibi kullanma, onun semerelerinden yararlanma ve tasarruf etmeimkânı veren bir haktır. Bu bağlamda malikin mülkünü kullanma, onunsemerelerinden yararlanma ve mülkü üzerinde tasarruf etme yetkilerindenherhangi birinin sınırlanması veya mülkünden yoksun bırakılması mülkiyethakkına müdahale teşkil eder.

49. Anayasa’nın kamulaştırmayı düzenleyen 46. maddesindeise “Devlet ve kamu tüzel kişileri; kamu yararının gerektirdiği hallerde,gerçek karşılıklarını peşin ödemek şartıyla, özel mülkiyette bulunan taşınmazmalların tamamını veya bir kısmını, kanunla gösterilen esas ve usullere göre, kamulaştırmayave bunlar üzerinde idarî irtifaklar kurmaya yetkilidir./Kamulaştırma bedeli ilekesin hükme bağlanan artırım bedeli nakden ve peşin olarak ödenir. Ancak, tarımreformunun uygulanması, büyük enerji ve sulama projeleri ile iskân projeleriningerçekleştirilmesi, yeni ormanların yetiştirilmesi, kıyıların korunması veturizm amacıyla kamulaştırılan toprakların bedellerinin ödenme şekli kanunlagösterilir. Kanunun taksitle ödemeyi öngörebileceği bu hallerde, taksitlendirmesüresi beş yılı aşamaz; bu takdirde taksitler eşit olaraködenir./Kamulaştırılan topraktan, o toprağı doğrudan doğruya işleten küçükçiftçiye ait olanlarının bedeli, her halde peşin ödenir./İkinci fıkrada öngörülentaksitlendirmelerde ve herhangi bir sebeple ödenmemiş kamulaştırma bedellerindekamu alacakları için öngörülen en yüksek faiz uygulanır.” denilmektedir.

50. Anayasa’nın söz konusu maddesine göre özel mülkiyettebulunan taşınmazların gerçek karşılıklarının nakden ve peşin olarak ödenmesi,maddede sayılan istisnai hâllerde taksitlendirme süresinin beş yılı aşamaması,taksitlendirmelerde ve herhangi bir sebeple ödenmemiş kamulaştırma bedellerindekamu alacakları için öngörülen en yüksek faizin uygulanması kamulaştırma içinbelirtilen esaslardır.

51. Türk hukukunda idarelerin kamuhizmetlerini yerine getirirken ihtiyaç duydukları ancak kendilerine ait olmayantaşınmazlar üzerinde tasarrufta bulunabilmeleri kural olarak kamulaştırma ilemümkündür. Kamulaştırma, mülkiyet hakkının idarenin tek taraflı tasarrufu ilemalikin rızası olmaksızın kısıtlandığı veya sona erdirildiği istisnai hâllerdenbiridir. Nitekim Anayasa’da temel haklardan biri olarak düzenlenen mülkiyethakkı üzerinde yarattığı etkiden dolayı Anayasa koyucu kamulaştırmayı özelolarak düzenlemiştir. Bu itibarla kişinin mülkiyet hakkının rızası dışında tektaraflı bir işlemle sonlandırılmasının Anayasa’ya aykırı olmaması içinAnayasa’nın 46. maddesinde öngörülen usullere uyulması gerekmektedir.

52. Anayasa’nın kamulaştırmayı düzenleyen 46. maddesinegöre temel unsurunun kamu yararı olduğu kabul edilen kamulaştırma, özelmülkiyet alanına devletin bir müdahalesidir. Kamulaştırma işlemi, taşınmaza elkoymaya zorunlu kalındığında kamu yararının özel mülkiyet hakkından üstüntutulduğu durumlarla sınırlı olarak ve Anayasa’da belirlenen usul güvenceleriizlenerek yapıldığında hukuka uygun sayılır (AYM, E.2017/110, K.2017/133,26/7/2017, § 11; Şevket Karataş [GK], B. No: 2015/12554, 25/10/2018, §45).

53. Plansız şehirleşme, idarelerin bütçelerininkısıtlı olması gibi çeşitli nedenlerle geçmişte kamulaştırma yapılmaksızın bazıtaşınmazlar fiilen kamu hizmetine tahsis edilmiştir (AYM, E.2010/83,K.2012/169, 1/11/2012). İdarelerin zaman zaman Anayasa ve kanunlarauygun olmayan yöntemlerle özel mülkiyete konu taşınmazları kamu hizmetinetahsis etmek amacıyla hareket etmeleri sonucu kamulaştırmasız el atma olgusuortaya çıkmıştır (AYM, E.2019/89, K.2021/10, 4/2/2021, § 94).

54. Anayasa’nın “Hak arama hürriyeti”başlıklı 36. maddesinin birinci fıkrasında “Herkes, meşru vasıta veyollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalıolarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir.” hükmüne yer verilmiştir. Anayasa Mahkemesincemahkeme kararlarını taraflardan birinin aleyhine sonuç doğuracak şekildeuygulanamaz hâle getiren düzenlemelerin bulunması veya mahkeme kararlarınınicrasının herhangi bir şekilde engellenmesi, adil yargılanma hakkı kapsamındakigüvenceleri anlamsız kılabilecek nitelikte görülebilmektedir. Bu çerçevede,mahkeme kararlarının bağlayıcılığını ve gecikmeksizin uygulanmasını sağlayacaketkili tedbirlerin alınması, hukuk devleti ilkesinin ve adil yargılanmahakkının gereklerindendir (AYM, E.2018/108, K.2019/5, 13/2/2019, § 27).

55. İtiraz konusu kurallar,kamulaştırmasız el atmadan dolayı hak sahiplerince açılan bedel ve tazminatailişkin davalarda verilen kararların kesinleşmedikçe yerine getirilmemesini,daha önce başlatılmış ve hâlihazırda devam etmekte olan icra takiplerinin dekesinleşmiş mahkeme kararı ibraz edilinceye kadar durdurulmasını öngörmektedir.Bu durum Anayasa’da öngörülen usule aykırı olarak mülkiyet hakkına yapılanmüdahalenin telafisi amacıyla malik lehine hükmedilmiş bulunan bedel veya tazminatınhak sahiplerine daha geç ödenmesine, malikin alacağına daha geç kavuşmasınasebebiyet vermek suretiyle mülkiyet ve adil yargılanma hakkını sınırlamaktadır(AYM, E.2019/89, K.2021/10, 4/2/2021, § 96).

56. Anayasa’nın 13. maddesinde “Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızınyalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak veancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna,demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülükilkesine aykırı olamaz.”denilmektedir. Buna göre temel hak ve özgürlüklere sınırlama getirendüzenlemelerin kanunla yapılması Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine uygunve ölçülü olması gerekir.

57. Bu kapsamda mülkiyet ve adil yargılanma hakkınısınırlamaya yönelik bir kanuni düzenlemenin şeklenvar olması yeterli olmayıp yasal kuralların keyfiliğe izin vermeyecek şekildebelirli ve öngörülebilir nitelikte olması gerekir.

58. Esasen temel hakları sınırlayankanunun bu niteliklere sahip olması Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye alınanhukuk devleti ilkesinin de bir gereğidir. Hukuk devletinde, kanunidüzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya vekuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnelolması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarına karşı koruyucu önlemiçermesi gerekir. Kanunda bulunması gereken bu nitelikler hukuki güvenliğinsağlanması bakımından da zorunludur. Zira bu ilke hukuk normlarınınöngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde devlete güvenduyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerinde bu güven duygusunu zedeleyiciyöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (AYM, E.2015/41, K.2017/98, 4/5/2017, §§153, 154). Dolayısıyla Anayasa’nın 13. maddesinde sınırlama ölçütü olarakbelirtilen kanunilik, Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye bağlanan hukukdevleti ilkesi ışığında yorumlanmalıdır.

59. İtiraz konusu kuralların kapsamına girenkamulaştırmasız el atma hâllerinin ve bu hâllere ilişkin mahkeme kararlarınınicrasının mümkün olduğu aşamanın herhangi birtereddüde yer vermeyecek biçimde açık ve net olarak düzenlendiği gözetildiğindekuralların belirli, ulaşılabilir ve öngörülebilir nitelikte olduğuaçıktır. Bu itibarlakurallarda temel hak ve özgürlüklerin kanunla sınırlanması gerektiğine ilişkinanayasal ilkeye aykırı bir yön bulunmamaktadır.

60. Anayasa’nın 35. maddesinin ikincifıkrasında mülkiyet hakkının kamu yararı amacıyla sınırlanabileceğibelirtilmiştir. Anayasa’nın 36. maddesinde ise adil yargılanma hakkı içinherhangi bir sınırlama nedeni öngörülmemiş olmakla birlikte özel sınırlamanedeni öngörülmemiş hakların da hakkın doğasından kaynaklanan bazı sınırlarınınbulunduğu kabul edilmektedir. Öte yandan Anayasa’nın başka maddelerinde yeralan kurallara dayanılarak da bu hakkın sınırlanması mümkündür.

61. Kamulaştırmasız el atmadankaynaklanan bedel ve tazminata ilişkin mahkeme kararlarının yerinegetirilmesini kararların kesinleşmesi koşuluna bağlayan ve başlatılan icratakiplerinin de kesinleşmiş mahkeme kararı ibraz edilinceye kadardurdurulmasını öngören kurallarla kamu hizmetlerinin yürütülmesi için gerekliolan kamu kaynaklarının korunmasının, bu kapsamda kamu hizmetlerinde meydanagelebilecek aksaklıkların önlenmesinin ve kanun yoluna başvuru sonucundamahkeme kararının bozulması hâlinde icranın iadesinde yaşanabilecek sorunlarınönlenmesinin amaçlandığı anlaşılmaktadır.

62. Anayasa’nın 5. maddesine görekişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak devletin temel amaçve görevleri kapsamındadır. Yukarıda belirtilen amaca ulaşmak anılan maddegereğince devletin pozitif yükümlülükleri arasında yer almaktadır. Bu yönüylekuralın gerek mülkiyet hakkı gerekse adil yargılanma hakkı yönünden anayasalbağlamda meşru bir amaca dayandığı görülmektedir.

63. Kuralların kamu yararı amacına dönük olması yeterliolmayıp Anayasa’nın 13. maddesi uyarınca ölçülü olması da gerekir. Ölçülülükilkesi ise elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzereüç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik öngörülen sınırlamanınulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasını, gereklilik ulaşılmakistenen amaç bakımından sınırlamanın zorunlu olmasını, orantılılık isesınırlama ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir dengenin bulunmasızorunluluğunu ifade etmektedir.

64. Kuralların amacının kamu hizmetleriiçin gerekli olan kamu kaynaklarının korunması suretiyle kamu hizmetlerindemeydana gelebilecek aksaklıkların önlemesi, icranın iadesinin gerekmesi hâlindeyaşanması muhtemel sorunların ortadan kaldırılması olduğu gözetildiğindebelirli bir dönemde gerçekleşen kamulaştırmasız el atmaya dayalı bedel vetazminat davalarının yerine getirilmesinin kararların kesinleşmesi şartınabağlanmasının söz konusu amaca ulaşma bakımından elverişli ve gerekli olmadığısöylenemez.

65. Öte yandan kamu hizmetlerinin yerine getirilmesi içintaşınmaza ihtiyaç duyulması hâlinde kamulaştırma kanunlarının uygulanması,kanunlardaki usul ve esaslara uygun hareket edilmesi gerekmektedir. Kamulaştırmasızel atma ise fiilî bir durumu ifade etmekte olup kamulaştırmaya veya mülkiyetikamuya geçiren herhangi bir hukuki işleme dayanmamaktadır. Buna görekamulaştırmasız el atma sebebiyle mahkemelerce hükmedilen bedel ve tazminatlarhukuka aykırı olarak ortaya çıkan fiilî durumun telafi edilmesi suretiyletasfiyesini amaçlamaktadır. Bu bakımdan yalnızca mahkemelerce kamulaştırmasızel atma sebebiyle bedel ve tazminata hükmedilmesi değil, hükmedilecek bedel vetazminatların bir an evvel hak sahiplerine ödenmesi de hukuka aykırı fiilîdurumun ortadan kaldırılmasının bir gereğidir. Mahkeme kararlarıyla hükmedilenbedel ve tazminatlar ödenmediği sürece gerçek anlamda bir telafiden veyatasfiyeden bahsetmek mümkün olmaz.

66. Kamulaştırmasız el atmalar sebebiyle bedel vetazminata ilişkin davalarda verilen kararların yerine getirilmesi için kararınkesinleşmesi şartının aranması ve bu kapsamda hâlihazırda başlatılmış olan icratakiplerinin kesinleşmiş mahkeme kararları ibraz edilinceye kadar durdurulmasıherhangi bir hukuki işleme dayalı olmaksızın mülkiyet hakkına müdahale edilenhak sahiplerinin zararlarının telafisini geciktirmekte ve zorlaştırmaktadır.Hâlihazırda hukuka aykırı olarak mülkiyet hakkına müdahale edilmiş olanmaliklerin ayrıca mahkemelerce hükmedilmiş olan alacak ve tazminatlarınınödenmesinin geciktirilmesi hak sahiplerine aşırı bir külfet yüklemekte, kamuyararı ile kişisel yarar arasındaki dengeyi bozmak suretiyle mülkiyet ve adilyargılanma hakkının ölçüsüz biçimde sınırlanmasına neden olmaktadır (aynı yönde bkz. AYM, E.2019/89, K.2021/10, 4/2/2021,§ 101).

67. Ayrıca yürürlük tarihinden önce alacağın tahsili içinbaşlatılmış icra takiplerine ilişkin düzenleme getirerek bu icra takiplerininkesinleşmiş mahkeme kararı ibraz edilinceye kadar durdurulacağını öngörenitiraz konusu cümle, geçmişe etkili yasama tasarruflarıyla kararların uygulanmaimkânının önemli oranda zorlaştırılması niteliğinde bulunduğundan devlete olangüven duygusunu zedelemekte ve hukuki güvenlik ilkesini ihlal etmektedir (aynı yönde bkz. AYM, E.2019/89, K.2021/10, 4/2/2021,§ 102).

68. Açıklanan nedenlerle kurallar Anayasa’nın 13., 35.,36. ve 46. maddelerine aykırıdır. İptalleri gerekir.

Kuralların Anayasa’nın 153. maddesiyleilgisi görülmemiştir.

VI. İPTALİN DİĞER KURALLARA ETKİSİ

69. 6216 sayılı Kanun'un 43. maddesinin (4) numaralıfıkrasında kanunun, Cumhurbaşkanlığıkararnamesinin veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü'nün belirlikurallarının iptali, diğer kurallarının veya tümünün uygulanmaması sonucunu doğuruyorsa bunların da AnayasaMahkemesince iptaline karar verilebileceği öngörülmektedir.

70. 2942 sayılı Kanun’un geçici 16. maddesinin birincicümlesinin “Kamulaştırma işlemleri tamamlanmamış veya kamulaştırması hiçyapılmamış olmasına rağmen 4/11/1983 tarihinden bu maddenin yürürlüğe girdiğitarihe kadar fiilen kamu hizmetine ayrılan veya kamu yararına ilişkin birihtiyaca tahsis edilerek üzerinde tesis yapılan taşınmazlara… kısmen veyatamamen… malikin rızası olmaksızın fiilî el konulması veya hukuki el atılmasısebebiyle mülkiyet hakkından doğan taleplere dair bedel ve tazminata ilişkindavalarda verilen kararlar taşınmaz mal ile ilgili ayni haklara ilişkinkararların icrasına ilişkin hükümlere göre yerine getirilir.” bölümününiptali nedeniyle uygulanma imkânı kalmayan anılan cümlenin kalan kısmının 6216sayılı Kanun'un 43. maddesinin (4) numaralı fıkrası gereğince iptali gerekir.

VII. HÜKÜM

4/11/1983 tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’na9/6/2021 tarihli ve 7327 sayılı Kanun’un 21. maddesiyle eklenen geçici 16. maddenin;

A. 1. Birincicümlesinin “Kamulaştırma işlemleri tamamlanmamış veya kamulaştırması hiçyapılmamış olmasına rağmen 4/11/1983 tarihinden bu maddenin yürürlüğe girdiğitarihe kadar fiilen kamu hizmetine ayrılan veya kamu yararına ilişkin birihtiyaca tahsis edilerek üzerinde tesis yapılan taşınmazlara … kısmen veyatamamen … malikin rızası olmaksızın fiilî el konulması veya hukuki el atılmasısebebiyle mülkiyet hakkından doğan taleplere dair bedel ve tazminata ilişkindavalarda verilen kararlar taşınmaz mal ile ilgili ayni haklara ilişkinkararların icrasına ilişkin hükümlere göre yerine getirilir.” bölümününAnayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,

2. Birincicümlesinin kalan kısmının 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesinin (4) numaralıfıkrası gereğince İPTALİNE,

B. İkincicümlesinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,

30/6/2022 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.