Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.2021/42, K.2022/45 Sayılı Karar - 21/04/2022

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 2021/42

Karar Sayısı : 2022/45

Karar Tarihi : 21/4/2022

R.G. Tarih - Sayı : 30/6/2022- 31882

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Danıştay Onikinci Dairesi

İTİRAZIN KONUSU: 10/6/2004 tarihli ve 5188 sayılı Özel GüvenlikHizmetlerine Dair Kanun’un 10. maddesine 1/2/2018 tarihli ve 7072 sayılıKanun’un 67. maddesiyle eklenen (h) bendinin Anayasa’nın 13., 20. ve 128.maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir.

OLAY: Hakkında yapılan güvenlik soruşturmasının olumlubulunmadığı gerekçesiyle sürekli işçi kadrosuna geçirilmemesine ilişkinişleminin iptali talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralın Anayasa’yaaykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.

I. İPTALİİSTENEN KANUN HÜKMÜ

Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 10. maddesişöyledir:

 “Özel güvenlikgörevlilerinde aranacak şartlar

Madde 10- Özel güvenlik görevlilerinde aşağıdaki şartlararanır:

a) Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmak.

b) (Değişik: 21/4/2005 – 5335/23 md.) Silahsız olarakgörev yapacaklar için en az sekiz yıllık ilköğretim veya ortaokul; silahlıolarak görev yapacaklar için en az lise veya dengi okul mezunu olmak.

c) 18 yaşını doldurmuş olmak.

d) (Değişik: 2/1/2017 - KHK-680/69 md.; Aynen kabul:1/2/2018-7072/67 md.) 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 53üncü maddesinde belirtilen süreler geçmiş veya hükmün açıklanmasının geribırakılmasına karar verilmiş olsa bile;

1) Kasten işlenen bir suçtan dolayı bir yıl veya dahafazla süreyle hapis cezasına mahkûm olmamak.

2) Affa uğramış olsa bile Devletin güvenliğine, Anayasaldüzene ve bu düzenin işleyişine, özel hayata ve hayatın gizli alanına ve cinseldokunulmazlığa karşı suçlar ile uyuşturucu veya uyarıcı madde suçları, zimmet,irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma,hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma, edimin ifasına fesat karıştırma, suçtankaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama, kaçakçılık ve fuhuş suçlarındanmahkûm olmamak.

3) Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine, özel hayatave hayatın gizli alanına, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ile uyuşturucuveya uyarıcı madde suçlarından dolayı hakkında devam etmekte olan birsoruşturma veya kovuşturma bulunmamak.

e) (Mülga: 23/1/2008 – 5728/578 md.)

f) Görevin yapılmasına engel olabilecek vücut ve akılhastalığı ile engelli bulunmamak.

g) 14 üncü maddede belirtilen özel güvenlik temeleğitimini başarıyla tamamlamış olmak.

h) (Ek:2/1/2017-KHK-680/69 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7072/67 md.) Güvenliksoruşturması olumlu olmak.”

II. İLKİNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca ZühtüARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN, CelalMümtaz AKINCI, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ,Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI ve İrfan FİDAN’ınkatılımlarıyla 29/4/2021 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işinesasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE kararverilmiştir.

III. ESASIN İNCELENMESİ

2.Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Aydın AYGÜN tarafından hazırlanan işinesasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan Anayasa kurallarıve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonragereği görüşülüp düşünüldü:

A. Sınırlama Sorunu

3.Anayasa’nın 152. ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 40. maddelerine göre birdavaya bakmakta olan mahkeme, bu dava sebebiyle uygulanacak bir kanunun veyaCumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümlerini Anayasa’ya aykırı görmesi hâlindeveya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğukanısına varması durumunda bu hükümlerin iptalleri için Anayasa Mahkemesinebaşvurmaya yetkilidir. Ancak anılan maddeler uyarınca bir mahkemenin AnayasaMahkemesine başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış ve mahkemeningörevine giren bir davanın bulunması, iptali talep edilen kuralın da o davadauygulanacak olması gerekir. Uygulanacak kural ise bakılmakta olan davanındeğişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayısonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte bulunankurallardır.

4. Başvurukararında 5188 sayılı Kanun’un 10.maddesinin (h) bendinin iptali talep edilmiştir.İtiraz konusu kural özel güvenlik görevlisi olabilmek için güvenliksoruşturmasının olumlu sonuçlanmış olması şartını öngörmektedir.

5. Kuralınöngördüğü güvenlik soruşturması faaliyetleri, 17/4/2021 tarihine kadar 26/10/1994tarihli ve 4045 sayılı Kanun hükümlerine göre yürütülmekte iken anılan Kanun’unsöz konusu tarihte 7/4/2021 tarihli ve 7315 sayılı Güvenlik Soruşturması veArşiv Araştırması Kanunu’yla yürürlükten kaldırılması üzerine anılanfaaliyetler 17/4/2021 tarihinden itibaren 7315 sayılı Kanun hükümlerine göreyürütülmeye devam edilmiştir. Bu itibarla kural hem mülga 4045 sayılı Kanun hemde 7315 sayılı Kanun uyarınca gerçekleştirilen güvenlik soruşturmasıfaaliyetleri bakımından geçerli, ortak kural niteliğindedir.

6.Bakılmakta olan davanın konusunu ise mülga 4045 sayılı Kanun hükümleriçerçevesinde gerçekleştirilen güvenlik soruşturması faaliyeti oluşturmaktadır.Bu nedenle kurala ilişkin esas incelemenin “mülga 26/10/1994 tarihli ve 4045sayılı Kanun uyarınca yapılan güvenlik soruşturması” yönünden yapılmasıgerekir.

B.İtirazın Gerekçesi

7. Başvurukararında özetle; itiraz konusu kuralın özel güvenlik görevlisi olabilmek içingüvenlik soruşturmasının olumlu sonuçlanması şartını aradığı, ancak güvenliksoruşturmasını düzenleyen kanunun yalnızca hangi kamu görevlileri bakımındangüvenlik soruşturması yapılacağını belirttiği, güvenlik soruşturmasıyla ilgilidiğer hususları yönetmeliğe bıraktığı, güvenlik soruşturmasına konu bilgi vebelgelerin neler olduğu, bu bilgi ve belgelerin ne şekilde kullanılacağı, hangimercilerin soruşturmayı yapacağı hususunda herhangi bir düzenlemeye yerverilmediği, güvenlik soruşturması sonucunda özel güvenlik görevlisi olarakalınmada esas alınacak kişisel veri niteliğindeki bilgilerin alınmasına,kullanılmasına ve işlenmesine yönelik güvence ve temel ilkelerin kanunlabelirlenmediği belirtilerek kuralın Anayasa’nın 13., 20. ve 128. maddelerineaykırı olduğu ileri sürülmüştür.

C.Anayasa’ya Aykırılık Sorunu

8. İtirazkonusu kuralla özel güvenlik görevlisi olabilmek için güvenlik soruşturmasınınolumlu olması şartı öngörülmüş olup kural “mülga 26/10/1994 tarihli ve 4045sayılı Kanun uyarınca yapılan güvenlik soruşturması” yönündenincelenmiştir.

9.Anayasa’nın 20. maddesinin birinci fıkrasında herkesin özel hayatına ve ailehayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahip olduğu, özel hayatın ve ailehayatının gizliliğine dokunulamayacağı belirtilmiş; üçüncü fıkrasında da “Herkes,kendisiyle ilgili kişisel verilerin korunmasını isteme hakkına sahiptir. Buhak; kişinin kendisiyle ilgili kişisel veriler hakkında bilgilendirilme, buverilere erişme, bunların düzeltilmesini veya silinmesini talep etme veamaçları doğrultusunda kullanılıp kullanılmadığını öğrenmeyi de kapsar. Kişiselveriler, ancak kanunda öngörülen hallerde veya kişinin açık rızasıylaişlenebilir. Kişisel verilerin korunmasına ilişkin esas ve usuller kanunladüzenlenir.” denilerek kişisel verilerin korunması özel hayatıngizliliğinin korunması kapsamında güvenceye kavuşturulmuştur.

10. Kişiselverilerin korunmasını isteme hakkı, insan onurunun korunması ve bireyinkişiliğini serbestçe geliştirebilmesi hakkının özel bir biçimi olarak bireyinhak ve özgürlüklerini kişisel verilerin işlenmesi sırasında korumayıamaçlamaktadır.

11.Anayasa Mahkemesinin yerleşik kararlarında belirtildiği üzere “...adı,soyadı, doğum tarihi ve doğum yeri gibi bireyin sadece kimliğini ortaya koyanbilgiler değil; telefon numarası, motorlu taşıt plakası, sosyal güvenliknumarası, pasaport numarası, özgeçmiş, resim, görüntü ve ses kayıtları, parmakizleri, IP adresi, e-posta adresi, hobiler, tercihler, etkileşimde bulunulankişiler, grup üyelikleri, aile bilgileri, sağlık bilgileri gibi kişiyi doğrudanveya dolaylı olarak belirlenebilir kılan tüm veriler…” kişisel veri olarak kabuledilmektedir (AYM, E.2013/122, K.2014/74, 9/4/2014; E.2014/149, K.2014/151,2/10/2014; E.2014/74, K.2014/201, 25/12/2014; E.2014/180, K.2015/30, 19/3/2015;E.2015/32, K.2015/102, 12/11/2015).

12. Bubağlamda güvenlik soruşturmasıyla elde edilen veriler kişisel veriniteliğindedir. İtiraz konusu kural, güvenlik soruşturması yapmakla görevlibirimler tarafından güvenlik soruşturması kapsamında kişilerin kişisel veriniteliğindeki özel hayatı, iş ve sosyal yaşamıyla ilgili bilgilerininalınmasına ve bu kayıtların kullanılmasına imkân tanıması nedeniyle kişiselverilerin korunmasını isteme hakkına sınırlama getirmektedir.

13. Anayasa’nın20. maddesi uyarınca kişisel veriler ancak kanunda öngörülen hâllerde veyakişinin açık rızasıyla işlenebilir. Anayasa’nın 13. maddesinde de “Temel hakve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgilimaddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir.Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin velâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.” hükmüneyer verilerek temel hak ve özgürlüklerin ancak kanunla sınırlanabileceği ifadeedilmiştir. Anayasa’nın 13. ve 20. maddeleri uyarınca kişisel verilerinkorunmasını isteme hakkını sınırlamaya yönelik kanuni bir düzenlemenin şeklenvar olması yeterli olmayıp yasal kuralların keyfîliğe izin vermeyecek şekildebelirli, ulaşılabilir ve öngörülebilir düzenlemeler niteliğinde olması gerekir.

14. Esasentemel hakları sınırlayan kanunun bu niteliklere sahip olması, Anayasa’nın 2.maddesinde güvenceye bağlanan hukuk devleti ilkesinin de bir gereğidir. Hukukdevletinde, kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangibir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır,uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarınakarşı koruyucu önlem içermesi gerekir. Kanunda bulunması gereken bu niteliklerhukuki güvenliğin sağlanması bakımından da zorunludur. Zira bu ilke hukuknormlarının öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerindedevlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerinde bu güvenduygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (AYM, E.2015/41,K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154). Dolayısıyla Anayasa’nın 13. ve 20.maddelerinde sınırlama ölçütü olarak belirtilen kanunilik, Anayasa’nın 2.maddesinde güvenceye bağlanan hukuk devleti ilkesi ışığında yorumlanmalıdır.

15. 5188sayılı Kanun’un 1. maddesinde anılan Kanun’un amacının, kamu güvenliğinitamamlayıcı nitelikteki özel güvenlik hizmetlerinin yerine getirilmesineilişkin esas ve usulleri belirlemek olduğu ifade edilmiştir.

16.Kanun’un 7. ve 8. maddelerinde ise özel güvenlik görevlilerinin yetkileriayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Buna göre özel güvenlik görevlileri, koruma vegüvenliğini sağladıkları alanlara girmek isteyenleri duyarlı kapıdan geçirme,bu kişilerin üstlerini arama, 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza MuhakemesiKanunu’nun 90. ve 168. maddelerine göre yakalama, görev alanında haklarındayakalama emri veya mahkûmiyet kararı bulunan kişileri yakalama ve arama,yangın, deprem gibi tabiî afet durumlarında ve imdat istenmesi hâlinde görevalanındaki işyeri ve konutlara girme, genel kolluk kuvvetlerine derhalbildirmek şartıyla, aramalar sırasında suç teşkil eden veya delil olabilecek yada suç teşkil etmemekle birlikte tehlike doğurabilecek eşyayı emanete alma, zorkullanma, silah taşıma ve bulundurma gibi yetkilere sahiptir.

17. Anılanyetkiler gözetildiğinde özel güvenlik görevlileri bakımından güvenliksoruşturması yapılması yönünde düzenlemeler getirilmesi kanun koyucunun takdiryetkisindedir. Ancak bu alanda düzenleme öngören kuralların kamu makamlarınahangi şartlarda ve hangi sınırlar içinde tedbirler uygulama ve özel hayatasaygı gösterilmesini isteme hakkına yönelik müdahalelerde bulunma yetkisiverildiğini yeterince açık olarak göstermesi ve muhtemel kötüye kullanmalarakarşı yeterli güvenceleri sağlaması gerekir.

18.Anayasa Mahkemesi 24/7/2019 tarihli ve E.2018/73, K.2019/65 sayılı, 19/2/2020tarihli ve E.2018/91, K.2020/10 sayılı, 19/2/2020 tarihli ve E.2018/163,K.2020/13 sayılı, 3/6/2021 tarihli ve E.2020/24, K.2021/39 sayılı ile 16/12/2021 tarihli ve E.2020/41, K.2021/91 sayılı kararlarındagüvenlik soruşturması ve arşiv araştırması yapılmasını öngören kurallarıincelemiştir. Bu kararlarda Anayasa ve kanunlara sadık kalarak faaliyettebulunma yükümlülükleri olan memurların ve kamu görevlilerinin kamu görevlerineatanmalarında birtakım şartların aranmasının doğal olduğu, bu kapsamda kamugörevine atanmadan önce kişilerin güvenlik soruşturmasının ve arşivaraştırmasının yapılmasını öngören kuralların kanun koyucunun takdir yetkisindebulunduğu belirtilmiştir. Bununla birlikte anılan kararlarda güvenliksoruşturması ve arşiv araştırmasının yapılmasına ve elde edilecek verilerinkullanılmasına ilişkin temel ilkelerin kanunda düzenlenmesi gerektiği ifadeedilmiştir (bkz. sırasıyla §§ 170, 171; §§ 132, 134; §§ 15, 17; §§ 47, 49; §§17, 19).

19.Kuralla güvenlik soruşturmasının olumlu olması özel güvenlik görevlilerindebulunması gereken şart olarak düzenlenmesine karşın 17/4/2021 tarihinden öncekisüreç yönünden kanunda güvenlik soruşturmasına konu edilecek bilgi vebelgelerin ne şekilde kullanılacağına, hangi mercilerin soruşturmayıyapacağına, bu bilgilerin ne suretle ve ne kadar süre ile saklanacağına,ilgililerin söz konusu bilgilere itiraz etme imkânının olup olmadığına,bilgilerin bir müddet sonra silinip silinmeyeceğine, silinecekse bu sıradaizlenecek usulün ne olduğuna, yetkinin kötüye kullanımını önlemeye yöneliknasıl bir denetim yapılacağına ilişkin herhangi bir düzenlemeye yerverilmemiştir. Diğer bir ifadeyle güvenlik soruşturmasının yapılmasına, eldeedilecek verilerin kullanılmasına ilişkin temel ilkeler belirlenmeksizinkuralla sadece güvenlik soruşturmasının olumlu olması özel güvenlik görevlisiolmada aranacak şartlar arasında sayılmıştır.

20.Güvenlik soruşturması sonucunda kişisel veri niteliğindeki bilgilerinalınmasına, kullanılmasına, işlenmesine yönelik güvenceler ve temel ilkelerkanunla belirlenmeksizin bunların alınmasına ve kullanılmasına izin verilmesiAnayasa’nın 13. ve 20. maddeleriyle bağdaşmamaktadır (benzer yöndeki kararlar içinbkz. AYM, E.2018/73, K.2019/65, 24/7/2019, §§ 171, 172; E.2018/91, K.2020/10,19/2/2020, §§ 133, 134; E.2018/163, K.2020/13, 19/2/2020, §§ 16, 17; E.2020/24,K.2021/39, 3/6/2021, §§ 48, 49; E.2020/41, K.2021/91, 16/12/2021 § 18, 19; FatihSaraman [GK], B. No: 2014/7256, §§ 89, 90; Turgut Duman, B. No:2014/15365, § 88).

21.Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 13. ve 20. maddelerine aykırıdır. İptaligerekir.

KuralınAnayasa’nın 128. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.

IV. HÜKÜM

10/6/2004 tarihli ve 5188sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun’un 10. maddesine 1/2/2018 tarihlive 7072 sayılı Kanun’un 67. maddesiyle eklenen (h) bendinin;

A. Esasına ilişkin incelemenin “mülga 26/10/1994 tarihlive 4045 sayılı Kanun uyarınca yapılan güvenlik soruşturması” yönündenyapılmasına,

B. “mülga 26/10/1994 tarihli ve 4045 sayılı Kanunuyarınca yapılan güvenlik soruşturması”yönünden Anayasa’ya aykırı olduğuna veİPTALİNE,

21/4/2022 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.