Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.2021/62, K.2023/89 Sayılı Karar - 04/05/2023

ANAYASAMAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı: 2021/62

Karar sayısı : 2023/89

Karar Tarihi : 4/5/2023

R.G.Tarih-Sayı :14/6/2023-32221

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Ankara 21. İş Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU: 13/6/1952 tarihli ve 5953 sayılı Basın Mesleğinde ÇalışanlarlaÇalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun’un 4/1/1961tarihli ve 212 sayılı Kanun’un 1. maddesiyle değiştirilen 6. maddesinin;

A. Birinci fıkrasının,

B. Yedinci fıkrasının ikinci cümlesinin,

Anayasa’nın 2., 5., 10., 11., 13.ve 48. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptallerine karar verilmesi talebidir.

OLAY: İşçilik alacaklarının ödenmesi talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralların Anayasa’ya aykırı olduğukanısına varan Mahkeme, iptalleri için başvurmuştur.

I. İPTALİİSTENEN KANUN HÜKÜMLERİ

Kanun’un itiraz konusu kuralların da yer aldığı 6.maddesi şöyledir:

“Akdin işveren tarafından feshi ve kıdem tazminatı:

Madde 6 – (Değişik: 4/1/1961 - 212/1 md.)

Meslekte en az beş yıl çalışmış olan gazetecilere kıdemhakkı tanınır.

Kıdem hakkı gazetecinin mesleke ilk giriş tarihindenitibaren hesaplanır.

Akdin feshi halinde gazeteci, bu süreye göre hesaplanacaktazminatı almaya hak kazanır.

Birinci maddenin şümulüne giren bir işyerinde işverenlearasındaki hizmet münasebeti bir veya müteaddit mukaveleye istinaden fasılasızolarak en az beş yıl sürmüş olan gazetecinin işine son verilmesi yapılacakyazılı ihbardan itibaren üç ay geçtikten sonra muteber olur. Beş seneden azhizmeti olanlar için bu ihbar müddeti bir aydır.

İhbar müddetinin son günü olan tarih tazminata esastutulur ve yıllık izinden sayılmaz.

Gazeteci yıllık iznini kullanmamışsa, işine son verilmesihalinde, izin müddetine ait ücreti kendisine peşin olarak verilir.

Hizmetine bu madde hükümlerine göre son verilengazeteciye feshi ihbar edilen mukavelenin taallük ettiği her hizmet yılı veyaküsuru için, son aylığı esas ittihaz olunmak suretiyle her yıl için bir aylıkücreti miktarında tazminat verilir. Ancak, yıllık hizmetin altı aydan azkısmı nazara alınmaz. İlk mukavele yılında bu miktar hesaplanmaz.

Bir defa kıdem tazminatı alan gazetecinin kıdemi, yeniişine girişinden itibaren hesaplanır. Ancak, buna aykırı olarak işverenlegazeteci arasında yapılacak mukavele muteberdir.

İşverenin maddi imkansızlık sebebiyle gazetecinintazminatını bir defada ödeyememesi halinde, tediye en çok dört taksitte yapılırve bu taksitlerin tamamının süresi bir yılı geçemez. Ancak, bu bölünme o işyerinin mali vergisini tahakkuk ettiren maliye şubesinin, müessesenin zararetmekte olduğu kararı üzerine yapılabilir.

(Ek: 9/8/2002-4773/12 md.; Değişik: 22/5/2003-4857/116md.) İş Kanununun 18, 19, 20, 21 ve 29 uncu maddesi hükümleri kıyas yoluylauygulanır.”

II. İLKİNCELEME

1. Anayasa Mahkemesiİçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA,Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ,Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, SelahaddinMENTEŞ, Basri BAĞCI ve İrfan FİDAN’ın katılmalarıyla 14/7/2021 günü yapılan ilkinceleme toplantısında dosyada eksik bulunmadığından işin esasınınincelenmesine OYBİRLİĞİYLE kararverilmiştir.

III. ESASIN İNCELENMESİ

2.Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Alparslan KOÇAK tarafından hazırlanan işinesasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükümleri, dayanılan ve ilgiligörülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleriokunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A. Kanun’un 6. Maddesinin Birinci Fıkrasının İncelenmesi

1. Anlam ve Kapsam

3. 5953sayılı Kanun’un 1. maddesinin birinci fıkrasında “Bu Kanun hükümleri Türkiye'de yayınlanan gazete, internethaber siteleri ve mevkutelerle haber ve fotoğraf ajanslarında her türlü fikirve sanat işlerinde çalışan ve İş Kanunundaki ‘işçi’ tarifi şümulü haricindekalan kimselerle bunların işverenleri hakkında uygulanır.” denilmek suretiyle anılan Kanun’un kapsamıaçıklanmıştır. Söz konusu maddenin ikinci fıkrasında da bu Kanun kapsamınagiren fikir ve sanat işlerinde ücret karşılığı çalışanlar gazeteci olaraktanımlanmıştır.

4. Öteyandan 15/2/2011 tarihli ve 6112 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş veYayın Hizmetleri Hakkında Kanun’un 23. maddesi uyarınca medya hizmetsağlayıcılarının haber birimlerinde çalıştırılacak basın kartlı personel 5953sayılı Kanun hükümlerine tabidir.

5. Kanun’da belirtilen asgari bir çalışma süresini dolduranişçinin Kanun’da sayılan nedenlerden biriyle iş sözleşmesinin son bulmasıdurumunda işçiye veya hak sahiplerine işçinin kıdem ve ücreti dikkate alınarakişveren tarafından ödenen para, kıdem tazminatı olarak adlandırılmaktadır.Kıdem tazminatında işçinin bir işveren için çalıştığı süre içinde işyerineyapmış olduğu katkı, söz konusu çalışma nedeniyle yıpranması, yeni bir işedinmede karşılaşacağı güçlükler gibi nedenler gözönüne alınarak geçmişhizmetlerine karşılık bir ödeme yapılmaktadır.

6.Gazetecilere ödenecek kıdem tazminatı için geçirilmesi gerekli olan hizmetsüresi şartı anılan Kanun’un 6. maddesinde düzenlenmiştir. Söz konusu maddeninitiraz konusu birinci fıkrasına göre gazeteciye kıdem tazminatı ödenebilmesiiçin gazetecilik mesleğinde en az beş yıl çalışmış olması gerekmektedir. Busüre aynı veya farklı gazete, radyo, televizyon veya internet sitesiişverenleriyle çalışıp çalışmadığına bakılmaksızın gazeteci işçinin gazetecilikmesleğine ilk giriş tarihinden itibaren başlar. Ancak aksi kararlaştırılmadıkçagazetecinin kıdem tazminatı alması durumunda bir sonraki kıdem tazminatına esasolacak kıdemi yeni işe giriş tarihinden itibaren başlatılmaktadır.

2. İtirazın Gerekçesi

7. Başvurukararında özetle; basın işçilerinin kıdem tazminatı hakkının güvence altınaalınması gerektiği, ülkemizde uygulanan diğer iş kanunlarıylakarşılaştırıldığında itiraz konusu kuralın bu güvenceyi sağlamakta yetersizolduğu belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 5., 10., 11., 13. ve 48.maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

3.Anayasa’ya Aykırılık Sorunu

8. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı AnayasaMahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesiuyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 35. maddesi yönünden deincelenmiştir.

9. Anayasa’nın 35. maddesinde “Herkes, mülkiyet ve miras haklarınasahiptir./Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir./Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz.”denilmektedir. Anayasa’nın anılan maddesiyle güvenceye bağlanan mülkiyet hakkı,ekonomik değer ifade eden ve parayla değerlendirilebilen her türlü mal varlığıhakkını kapsamaktadır.

10. Mülkiyet hakkı; kişiye başkasının hakkına zarar vermemek vekanunların koyduğu sınırlamalara uymak şartıyla sahibi olduğu şeyi dilediğigibi kullanma, semerelerinden yararlanma ve üzerinde tasarruf etme imkânı verenbir haktır. Bu bağlamda malikin mülkünü kullanma, semerelerinden yararlanma vemülkü üzerinde tasarruf etme yetkilerinden herhangi birinin kısıtlanması veyamülkünden yoksun bırakılması mülkiyet hakkına getirilmiş bir sınırlamaniteliğindedir (AYM, E.2017/21, K.2020/77, 24/12/2020, § 137). Bu bağlamda,mülk olarak değerlendirilmesi gerektiğinde kuşku bulunmayan menkul ve gayrimenkulmallar ile bunların üzerinde tesis edilen sınırlı ayni haklar ve fikrî haklarınyanı sıra icrası kabil olan her türlü alacak da mülkiyet hakkının kapsamınadâhildir (Mahmut Duran ve diğerleri, B. No: 2014/11441, 1/2/2017, § 60).Bu çerçevede kıdem tazminatı da mülkiyet hakkı kapsamında yer almaktadır (AdnanAlver, B. No: 2014/5800, 9/11/2017, § 38).

11. İtiraz konusu kuralla 5953 sayılıKanun kapsamında çalışan gazetecilerin kıdem tazminatına hak kazanabilmesi içingerekli şartlar düzenlenmektedir. Dolayısıyla kural mülkiyet hakkı kapsamındadır.Kural, anılan Kanun kapsamında çalışan gazetecinin kıdem tazminatına hakkazanabilmesi için gazetecilik mesleğinde en az beş yıl çalışmış olma şartınıaramaktadır.

12. Anayasa’nın 10. maddesinde “Herkes, dil, ırk,renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzerisebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir./Kadınlar ve erkeklereşit haklara sahiptir. Devlet, bu eşitliğin yaşama geçmesini sağlamaklayükümlüdür. Bu maksatla alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı olarakyorumlanamaz./Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul veyetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırısayılmaz./ Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz./Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlikilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar” denilmek suretiyle kanunönünde eşitlik ilkesine yer verilmiştir.

13. Anayasa’nın anılan maddesinde belirtilen kanun önündeeşitlik ilkesi hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Bu ilke ileeylemli değil hukuksal eşitlik öngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin amacı aynıdurumda bulunan kişilerin kanunlar karşısında aynı işleme bağlı tutulmalarınısağlamak, ayrım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyleaynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak kanunkarşısında eşitliğin ihlali yasaklanmıştır. Kanun önünde eşitlik, herkesin heryönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmez. Durumlarındakiözellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları veuygulamaları gerektirebilir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksaldurumlar farklı kurallara bağlı tutulursa Anayasa’da öngörülen eşitlik ilkesizedelenmez.

14. Eşitlik ilkesi yönünden yapılacakanayasallık denetiminde öncelikle Anayasa’nın söz konusu maddesi çerçevesindeaynı ya da benzer durumda bulunan kişilere farklı muamele yapılıp yapılmadığıtespit edilmeli, bu bağlamda aynı ya da benzer durumdaki kişiler arasındafarklılık gözetilip gözetilmediği belirlenmelidir. Yapılacak bu belirlemeninardından ise farklı muamelenin nesnel ve makul bir temele dayanıp dayanmadığıve ölçülü olup olmadığı hususları irdelenmelidir. Ölçülülük ilkesi, amaç vearaç arasında hakkaniyete uygun bir dengenin bulunması gereğini ifade eder.Diğer bir ifadeyle bu ilke, farklı muamelenin öngörülen objektif amaç ileorantılı olmasını gerektirmektedir (AYM, E.2016/205, K.2019/63, 24/7/2019, §65; E.2021/1, K.2021/32, 29/4/2021, § 32).

15. İş sözleşmesi; bir çalışan ile işveren arasındakurulan iş ilişkisine dayalı, işçinin iş görmeyi işverenin de bu işe karşılıkücret ödemeyi taahhüt ettiği sözleşmedir. İş sözleşmesi ile işçi statüsündeçalışanların büyük bölümü 22/5/2003 tarihli ve 4857 sayılı İş Kanunu’na tabiolarak çalışmakla birlikte basın sektöründe çalışan gazetecilerin tabi olduğu5953 sayılı Kanun gibi özel iş kanunları da bulunmaktadır. Bu itibarla kıdemtazminatına esas kıdem süresi bakımından farklı kanun hükümlerine tabi olmaklabirlikte iş sözleşmesiyle işçi statüsünde çalışan kişilerin karşılaştırmayapmaya müsait olacak şekilde benzer durumda oldukları açıktır (AYM,E.2019/108, K.2019/101, 25/12/2019, § 29; E.2019/48,K.2019/74, 19/9/2019, § 34).

16. Eşitlikilkesinin gereği olarak karşılaştırma yapmaya müsait olacak şekilde benzerdurumda olanlar arasından bir kısmı lehine getirilen farklı düzenlemenin birayrıcalık tanınması niteliğinde olmaması için nesnel ve makul bir temeledayanması ve ölçülü olması gerekir.

17.İşçilerin istihdam güvencelerinin sağlanması, çalışma hayatının risklerinekarşı korunmaları ve işverene sağladıkları katkının bir karşılığı olaraköngörülen kıdem tazminatı doğası ve tanımı gereği kanunlarda belirtilen asgaribir çalışma süresini dolduran işçiye ödenmektedir.

18. Kıdem tazminatına esas kıdem süresine ilişkin olarak4857 sayılı Kanun’a tabi olarak çalışan işçiler bakımından anılan Kanun’un 120.maddesi uyarınca hâlen yürürlükte bulunan 25/8/1971 tarihli ve 1475 sayılı İşKanunu’nun 14. maddesi uyarınca bir yıl yeterli görülmüştür. Dolayısıyla basınsektöründe çalışan gazetecilerin kıdem süresinin beş yıl olarak düzenlendiği gözetildiğindekuralla 5953 sayılı Kanun’a tabi çalışan gazeteciler ile diğer kanunlara tabiçalışan işçiler arasında bir farklılığın yaratıldığı anlaşılmıştır.

19. Demokratik toplumun varlığında ve devamettirilmesinde önemli bir rol oynayan gazetecilerin görevlerini yerinegetirirken ücret ve diğer alacaklarının birtakım özel düzenlemeler ile teminataltına alınması için gazeteciler lehine düzenlemeler yapılabilir. Bu bağlamda 4857 sayılı Kanun’da işçilerin kıdemleri -devir veyaintikal ya da başka bir yere intikal gibi hâller aynı işveren kabul edilmeklebirlikte- aynı işverene ait işyerlerinde geçen süreler gözetilerekbelirlenmektedir. 5953 sayılı Kanun’da basın işçileri yönünden kıdem süresininaynı işveren nezdindeki kıdem süresi yerine gazetecilik meslek kıdemi olarakbelirlenerek birden çok işveren nezdinde geçen çalışmaların birleştirilmesi veherhangi bir tavan söz konusu olmaksızın ödenmesi öngörülmüştür. Ne var kianılan avantajlara rağmen itiraz konusu kuralla gazeteciler aleyhine kıdemsüresinin beş yıl olarak belirlenmesi suretiyle genel olarak işçiler içinöngörülen süreden daha uzun bir süre belirlenmesinin nesnel ve makul bir temele dayandığısöylenemez.

20. Öte yandan basın mesleğine ilkgirdiği tarihten itibaren kuralla öngörülen beş yılın dolmasıyla kıdemtazminatına hak kazanan ve söz konusu tazminatı alarak önceki dönemi tasfiyeeden basın işçisi yönünden çalışacağı anılan Kanun kapsamındaki işyerlerindegeçen süreler için alacağı kıdem tazminatı yeniden beş yıl üzerindenhesaplanacaktır. Bu durumda ise kuralın basın işçileri aleyhine açık birdengesizlik oluşturarak aşırıbir külfete neden olduğu ve dolayısıyla farklı muamelenin ölçüsüz olduğu daanlaşılmıştır. Bu itibarla kuralın mülkiyet hakkı bağlamında eşitlik ilkesineaykırı olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

21.Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 10. ve 35. maddelerine aykırıdır. İptaligerekir.

Kural, Anayasa’nın 10. ve 35. maddelerine aykırı görülerek iptaledildiğinden ayrıca Anayasa’nın 2., 5., 11., 13., ve 48. maddeleri yönündenincelenmemiştir.

B. Kanun’un 6. Maddesinin Yedinci Fıkrasının İkinciCümlesinin İncelenmesi

1. Anlam ve Kapsam

22. Kıdemtazminatı, gazetecinin aldığı son ücret dikkate alınarak toplam kıdeminin herbir yılı için bir aylık ücret şeklinde ödenir. Ayrıca yıldan artan süreler içinorantılı ödeme yapılır ise de 5953 sayılı Kanun’un 6. maddesinin yedinci fıkrasının itiraz konusu ikinci cümlesiyle artık sürenin altı aydan az olması durumunda bu süreiçin ödeme yapılmaması öngörülmüştür.

2. İtirazın Gerekçesi

23. Başvurukararında özetle; 5953 sayılı Kanun’un 6. maddesinin birinci fıkrasına yönelikgerekçelerle kuralın Anayasa’nın 2., 5., 10., 11., 13. ve 48. maddelerineaykırı olduğu ileri sürülmüştür.

3.Anayasa’ya Aykırılık Sorunu

24. 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesiuyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 35. maddesi yönünden deincelenmiştir.

25. 5953sayılı Kanun’un 6. maddesinin yedinci fıkrasında anılan Kanun kapsamındaçalışan gazetecilerin mülkiyet hakkı kapsamındaki kıdem tazminatının hesaplamabiçimi düzenlenmektedir. Söz konusu fıkra uyarınca kıdem tazminatı işçinintoplam kıdeminin her bir yılı için bir aylık ücret şeklinde ödenmektedir.

26. Bubağlamda itiraz konusu kural basın işçileri yönünden kıdem tazminatının altıaydan az artık sürenin dikkate alınmadan hesaplanacağını öngörmektedir. Ancakkarşılaştırma yapılmaya uygun 4857 sayılı Kanun kapsamında çalışan ve kıdemtazminatını 1475 sayılı Kanun’un 14. maddesi uyarınca alan işçiler yönünden butür bir düzenleme bulunmamaktadır. Başka bir deyişle söz konusu Kanunkapsamındaki işçilerin kıdem tazminatı hesaplanırken kıdeme dahil tüm sürelerhesaplamaya dahil edilmektedir.

27. Buitibarla kuralla 5953 sayılı Kanun’a tabiçalışan basın işçileri ile diğer kanunlara tabi çalışan işçiler arasında basınişçileri aleyhine bir farklılığın yaratıldığı anlaşılmaktadır. Basın işçilerinin belirli bir süreden azhizmet sürelerinin kıdem tazminatı hesabında gözetilmemesinin nesnel ve makulbir nedene dayandığı söylenemez. Dolayısıyla kural mülkiyet hakkı yönündeneşitlik ilkesine aykırıdır.

28. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 10. ve 35. maddelerineaykırıdır. İptali gerekir.

Kural, Anayasa’nın 10. ve 35. maddelerine aykırı görülerek iptaledildiğinden ayrıca Anayasa’nın 2., 5., 11., 13. ve 48. maddeleri yönündenincelenmemiştir.

IV. HÜKÜM

13/6/1952 tarihli ve 5953 sayılı Basın MesleğindeÇalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun’un4/1/1961 tarihli ve 212 sayılı Kanun’un 1. maddesiyle değiştirilen 6.maddesinin;

A. Birincifıkrasının,

B. Yedincifıkrasının ikinci cümlesinin,

Anayasa’ya aykırı olduklarına ve İPTALLERİNE 4/5/2023tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.