ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2022/103
Karar Sayısı : 2022/150
Karar Tarihi : 30/11/2022
R.G. Tarih – Sayı : 27/1/2023 - 32086
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Küçükçekmece 5. Asliye Hukuk Mahkemesi
İTİRAZIN KONUSU: 21/5/1986tarihli ve 3289 sayılı Gençlik ve Spor Hizmetleri Kanunu’nun 16. maddesininikinci cümlesinin Anayasa’nın 2., 5., 13., 35. ve 73. maddelerine aykırılığıileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir.
OLAY: Davalı spor kulübünün müsabakalarından elde edilen nethasılat gelirinden spor il müdürlüğü adına yatırılması gereken meblağınyatırılmadığı ileri sürülerek açılan alacak davasında itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme,iptali için başvurmuştur.
I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ
Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 16. maddesişöyledir:
“Müsabaka hasılatları
Madde 16 – Müsabakalardan elde edilecek brüt hasılattangerekli masraflar çıktıktan sonra geriye kalan miktar; (...) müsabakanınyapıldığı spor il müdürlüklerine ve müsabaka yapan kulüplere dağıtılır. Bukonudaki uygulama, usul ve esaslar bir yönetmelikle belirtilir.”
II. İLK İNCELEME
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca HasanTahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, RecaiAKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, İrfan FİDANve Kenan YAŞAR’ın katılımlarıyla 8/9/2022 tarihinde yapılan ilk incelemetoplantısında dosyada eksiklikbulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
III. ESASIN İNCELENMESİ
2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Ahmet Hakan SOYTÜRK tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itirazkonusu kanun hükmü, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunlarıngerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereğigörüşülüp düşünüldü:
A. Anlam ve Kapsam
3. 3289 sayılı Kanun’un 1. maddesinde anılan Kanun’unamacının Gençlik ve Spor Bakanlığı (Bakanlık) bünyesinde taşrada gençlikhizmetleri ve spor il ve ilçe müdürlüklerinin kurulmasına, teşkilat, görev veyetkilerine dair esas ve usulleri düzenlemek olduğu belirtilmiştir.
4. Kanun’un 6. maddesi uyarınca Bakanlığın taşradakihizmetlerini yürütmek üzere illerde gençlik ve spor il müdürlüğü, ilçelerde isegençlik ve spor ilçe müdürlüğünün kurulması öngörülmüştür.
5. Kanun’un“Müsabaka hasılatları” başlıklı 16. maddesinde müsabakalardan eldeedilecek gelirin dağıtımı düzenlenmiştir. Anılan maddenin birinci cümlesinegöre müsabakalardan elde edilecek brüthasılattan gerekli masraflar çıktıktan sonra geriye kalan miktar, müsabakanınyapıldığı spor il müdürlüklerine ve müsabaka yapan kulüplere dağıtılacaktır.Maddenin itiraz konusu ikinci cümlesi ise bu konudaki uygulama ile usul veesasların bir yönetmelikle belirtilmesini öngörmektedir.
B. İtirazın Gerekçesi
6. Başvuru kararında özetle; davacı idare tarafındandavalıdan talep edilen alacağın niteliği itibarıyla mali bir yükümlülük olduğu,mali yükümlülüğün nasıl uygulanacağına dair usul ve esasların kanunlabelirlenmesi gerektiği, ayrıca söz konusu mali yükümlülüğün mülkiyet hakkına dabir sınırlama getirdiği ve sınırlamanın ancak kanunla yapılabileceği, kanunidüzenlemenin ise vergide belirlilik ilkesi gereğince kamu alacağının esaslıunsurlarını içermesi gerektiği ancak itirazkonusu kuralla bu hususların tamamının doğrudan yönetmeliğe bırakıldığıbelirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 5., 13., 35. ve 73. maddelerine aykırıolduğu ileri sürülmüştür.
C. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu
7. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesi uyarınca kural,ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 7. maddesi yönünden de incelenmiştir.
8. Anayasa’nın 35. maddesinde “Herkes,mülkiyet ve miras haklarına sahiptir./Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla,kanunla sınırlanabilir./Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırıolamaz.” denilmektedir.
9. Anayasa'nın anılan maddesiyle güvenceye bağlananmülkiyet hakkı, ekonomik değer ifade eden ve parayla değerlendirilebilen hertürlü mal varlığı hakkını kapsamaktadır (AYM, E.2015/39, K.2015/62, 1/7/2015, §20). Bu bağlamda mülk olarak değerlendirilmesi gerektiğinde kuşku bulunmayanmenkul ve gayrimenkul mallar ile bunların üzerinde tesis edilen sınırlı aynihaklar ile fikrî hakların yanı sıra icrası mümkün olan her türlü alacak damülkiyet hakkının kapsamına dâhildir (Mahmut Duran ve diğerleri, B. No:2014/11441, 1/2/2017, § 60).
10. 3289 sayılı Kanun'un 16. maddesinde müsabakalardanelde edilecek brüt hasılattan gerekli masrafların çıkarılmasından sonra geriyekalan miktarın müsabakanın yapıldığı spor il müdürlüklerine ve müsabaka yapankulüplere dağıtılacağı belirtilmiş, itiraz konusu kuralla da bu uygulamayailişkin usul ve esasların yönetmelikle düzenlenmesi öngörülmüştür. Bu itibarlamüsabakalardan elde edilecek brüt hasılatın bir kısmının spor il müdürlüklerinedağıtılmasını öngören kuralın müsabaka yapan spor kulüplerinin mülkiyet hakkınasınırlama getirdiği açıktır.
11. Anayasa’nın 13. maddesinde“Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgilimaddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir.Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin velâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.” denilmektedir.Buna göre temel hak ve özgürlüklere sınırlama getiren kanuni düzenlemelerinkanunla yapılması, Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine uygun ve ölçülüolması gerekir.
12. Bu itibarla mülkiyethakkını sınırlamaya yönelik bir kanuni düzenlemenin şeklen var olması yeterliolmayıp yasal kuralların keyfîliğe izin vermeyecek şekilde belirli,ulaşılabilir ve öngörülebilir düzenlemeler niteliğinde olması gerekir.
13.Esasen temel hak ve özgürlükleri sınırlayan kanunun bu niteliklere sahip olmasıAnayasa’nın 2. maddesinde güvenceye alınan hukuk devleti ilkesinin de birgereğidir. Hukuk devletinde; kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de idareyönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net,anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfîuygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi gerekir. Kanunda bulunması gerekenbu nitelikler hukuki güvenliğin sağlanması bakımından da zorunludur. Zira builke hukuk normlarının öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem veişlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerinde bugüven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (AYM,E.2015/41, K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154). Dolayısıyla Anayasa’nın 13.maddesinde sınırlama ölçütü olarak belirtilen kanunilik, Anayasa’nın 2.maddesinde güvenceye bağlanan hukuk devleti ilkesi ışığında yorumlanmalıdır.
14. İtiraz konusu kural; spormüsabakalarından elde edilecek hasılatın sporil müdürlüklerine ve müsabaka yapan kulüplere dağıtımına ilişkin uygulama, usulve esasların çıkarılacakyönetmelikle düzenleneceğini hüküm altına almaktadır. İdare tarafından hangi müsabakalardan hasılat payıalınacağı, brüt hasılat ve gerekli masraflar kavramlarının neleriiçerdiği, net hasılattan idareye dağıtılması öngörülen payın hangi amaçla veneyin karşılığı olarak alındığı konusunda anılan Kanun’da bir belirlilikbulunmamaktadır. Bu itibarla anılan hususların ilk elden yönetmelikledüzenlenmesi söz konusudur.
15.Ayrıca kulüplerin eldeettiği spor müsabakası hasılatı üzerinden idareye hangi oranda ödeme yapılacağıkonusunda da Kanun'da herhangi bir düzenleme yapılmamıştır. Yine bu kapsamdamüsabaka hasılatından alınacak payın alt veya üst sınırlarını gösterir birhüküm de Kanun'da bulunmamaktadır. Dolayısıyla müsabaka hasılatlarındanalınacak paya ilişkin oranlar ilk elden yönetmelikle düzenlenecektir.
16. Bu bağlamda müsabaka hasılatlarındanalınacak payın hesaplanmasının ne şekilde belirleneceğine dair kanuni çerçeveçizilmemiş, idarenin pay oranının alt ve üst sınırları belirlenmemiş, konununbütün ayrıntılarıyla düzenlenmesi yönetmeliğe bırakılmak suretiyle yürütmeye sınırsız,belirsiz, geniş bir düzenleme yetkisi tanınmıştır. Bu itibarla spor müsabakahasılatlarından pay almak suretiyle mülkiyet hakkına sınırlama getiren kuralınbelirli ve öngörülebilir nitelikte olmadığı ve bu yönüyle kanunilik şartınıtaşımadığı anlaşılmaktadır.
17. Öte yandan Anayasa'nın 7. maddesinde “Yasamayetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Bu yetkidevredilemez.” denilmektedir. Yasama yetkisinin Türkiye Büyük MilletMeclisine (TBMM) ait olması ve bu yetkinin devredilememesi, kuvvetler ayrılığıilkesinin bir gereğidir. Bu hükme yer veren Anayasa'nın 7. maddesiningerekçesinde yasama yetkisinin parlamentoya ait olması "demokrasirejimini benimseyen siyasi rejimlerde kaçınılmaz bir durum" olaraknitelendirilmiştir. Ayrıca gerekçede "Millet adına kanun koymayetkisini yasama meclisi yerine getirir. Bu yetki devredilemez. Ancak,Anayasanın 99 ve 129 uncu maddeleri hükümleri saklıdır." denilmeksuretiyle bu ilkenin anlamı ve istisnaları belirtilmiştir. Madde gerekçesindende anlaşılacağı üzere yasama yetkisinin devredilemezliği, esasen kanun koymayetkisinin TBMM dışında başka bir organca kullanılamaması anlamına gelmektedir.Anayasa'nın 7. maddesi ile yasaklanan, kanun yapma yetkisinin devredilmesidir(AYM, E.2011/42, K.2013/60, 9/5/2013; E.2021/73, K.2022/51, 21/4/2022, § 15).
18. Anayasa’da kanunla düzenlenmesi öngörülen konulardagenel ifadelerle yürütme organına düzenleme yapma yetkisi verilmesi yasamayetkisinin devredilmezliği ilkesine aykırılık oluşturabilmektedir. Bu nedenleAnayasa’da yer alan temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması, vergi vebenzeri mali yükümlülüklerin konması ve memurların atanması, özlük hakları gibimünhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda kanunun temel esasları,ilkeleri ve çerçeveyi belirlemiş olması gerekmektedir. Anayasa koyucunun açıkçakanunla düzenlenmesini öngördüğü konularda yasama organının temel kurallarısaptadıktan sonra uzmanlık ve idare tekniğine ilişkin hususları yürütmenintürevsel nitelikteki işlemlerine bırakması, yasama yetkisinin devri olarakyorumlanamaz (AYM, E.2011/42, K.2013/60, 9/5/2013; E.2019/36, K.2021/15,4/3/2021, § 57).
19. Kuralla Anayasa’nın kanunla düzenlenmesini öngördüğüve mülkiyet hakkını sınırlar nitelikteki müsabaka hasılatlarından alınacak payınbelirlenmesinde genel ilkeler ortaya konulmadan, kanuni çerçeve çizilmeden, payoranının alt ve üst sınırları belirlenmeden ilgili hususların tamamınındüzenlenmesinin yönetmeliğe bırakılması yürütmeye sınırsız, belirsiz, geniş birdüzenleme yetkisinin tanınmasına neden olmuştur. Bu itibarla kural, yasamayetkisinin devredilemezliği ilkesiyle de bağdaşmamaktadır.
20. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 7., 13. ve35. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.
Kuralın Anayasa’nın 2. maddesine de aykırı olduğu ilerisürülmüş ise de bu bağlamda belirtilen hususların Anayasa’nın 7., 13. ve 35.maddeleri yönünden yapılan değerlendirmeler kapsamında ele alınmış olmasınedeniyle Anayasa’nın 2. maddesi yönünden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerekgörülmemiştir.
Kural, Anayasa’nın 7., 13. ve 35. maddelerine aykırıgörülerek iptal edildiğinden ayrıca Anayasa’nın 5. ve 73. maddeleri yönündenincelenmemiştir.
IV. İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU
21. Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında “Kanun,Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya dabunların hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihteyürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğegireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetedeyayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez.” denilmekte, 6216 sayılıKanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrasında da bu kural tekrarlanarakMahkemenin gerekli gördüğü hâllerde Resmî Gazete’de yayımlandığı gündenbaşlayarak iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi bir yılı geçmemek üzereayrıca kararlaştırabileceği belirtilmektedir.
22. 3289 sayılı Kanun’un 16. maddesinin ikinci cümlesininiptal edilmesi nedeniyle doğacak hukuksalboşluk kamu yararını ihlal edecek nitelikte görüldüğünden Anayasa’nın 153.maddesinin üçüncü fıkrasıyla 6216 sayılı Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralıfıkrası gereğince iptal hükmünün kararın Resmî Gazete’de yayımlanmasındanbaşlayarak dokuz ay sonra yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür.
V. HÜKÜM
21/5/1986 tarihli ve 3289 sayılı Gençlik ve SporHizmetleri Kanunu’nun 16. maddesinin ikinci cümlesinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, iptal hükmünün, Anayasa’nın 153. maddesininüçüncü fıkrası ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralıfıkrası gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE’DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK DOKUZ AYSONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE 30/11/2022tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Zühtü ARSLAN
Başkanvekili
Hasan Tahsin GÖKCAN
Başkanvekili
Kadir ÖZKAYA
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Muammer TOPAL
Üye
M. Emin KUZ
Üye
Rıdvan GÜLEÇ
Üye
Recai AKYEL
Üye
Yusuf Şevki HAKYEMEZ
Üye
Yıldız SEFERİNOĞLU
Üye
Selahaddin MENTEŞ
Üye
Basri BAĞCI
Üye
İrfan FİDAN
Üye
Kenan YAŞAR
Üye
Muhterem İNCE