Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.2022/13, K.2022/66 Sayılı Karar - 01/06/2022

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 2022/13

Karar Sayısı : 2022/66

Karar Tarihi : 1/6/2022

R.G. Tarih - Sayı : 6/7/2022- 31888

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Bandırma Sulh Ceza Hâkimliği

İTİRAZIN KONUSU: 13/10/1983 tarihli ve 2918 sayılı Karayolları TrafikKanunu’nun 25/6/2010 tarihli ve 6001 sayılı Kanun’un 36. maddesiyledeğiştirilen 65. maddesinin sekizinci fıkrasının Anayasa’nın 2. ve 38.maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir.

OLAY: Davacı hakkında uygulanan idari para cezasının iptalitalebiyle açılan davada itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısınavaran Mahkeme, iptali için başvurmuştur.

I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ

Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 65. maddesişöyledir:

 “Araçlarınyüklenmesi:

Madde 65 – (Değişik: 25/6/2010-6001/36 md.)

Araçların yüklenmesinde, yönetmeliklerle belirlenen ölçüve esaslara aykırı olarak;

a) Taşıma sınırı üstünde yolcu alınması,

b) Azami yüklü ağırlığın veya izin verilen azami yüklüağırlığın aşılması,

c) (b) bendindeki ağırlıklar aşılmamış olsa bile azamidingil ağırlıkları aşılacak şekilde yüklenmesi,

d) Karayolu yapısı ve kapasitesi ile trafik güvenliğibakımından tehlikeli olabilecek tarzda yükleme yapılması,

e) Tehlikeli ve zararlı maddelerin gerekli izin vetedbirler alınmadan taşınması,

f) Ağırlık ve boyutları bakımından taşınması özel iznebağlı olan eşyanın izin alınmadan yüklenmesi, taşınması ve taşıttırılması,

g) Gabari dışı yük yüklenmesi, taşınan yük üzerine veyaaraç dışına yolcu bindirilmesi,

h) Yükün karayoluna değecek, düşecek, dökülecek,saçılacak, sızacak, akacak, kayacak, gürültü çıkaracak şekilde yüklenmesi,

i) Yükün, her çeşit yolda ve yolun her eğiminde dengeyibozacak, yoldaki bir şeye takılacak ve sivri çıkıntılar hasıl edecek şekildeyüklenmesi,

j) Sürücünün görüşüne engel olacak, aracın sürmegüvenliğini bozacak ve tescil plakaları, ayırım işaretleri, dur ve dönüşışıkları ile yansıtıcıları örtecek şekilde yüklenmesi,

k) Çeken ve çekilen araçlarla ilgili şartlar ve tedbirleryerine getirilmeden araçların çekilmesi,

yasaktır.

Birinci fıkranın (a) bendi hükümlerine uymayanlara, (…) 50Türk Lirası; (d), (h), (i), (j) ve (k) bentleri hükümlerine uymayanlara 125Türk Lirası; (e) ve (f) bentlerindeki hükümlere uymayanlara 250 Türk Lirası;(c) ve (g) bentleri hükümlerine uymayan işletenlere 500 Türk Lirası, (g)bendine aykırı yük gönderenlere 1.000 Türk Lirası idarî para cezası verilir.Ayrıca, bütün sorumluluk ve giderler araç işletenine ait olmak üzere, fazla yolcularen yakın yerleşim biriminde indirilir, birinci fıkranın (e) ve (f)bentlerindeki şartlara uymayan yük taşımasında kullanılan taşıtlar, gerekliizinler sağlanıncaya kadar trafikten men edilir.

Birinci fıkranın (b) bendine uymayarak;

a) % 10 fazlasına kadar yüklemelerde 500 Türk Lirası,

b) % 15 fazlasına kadar yüklemelerde 1.000 Türk Lirası,

c) % 20 fazlasına kadar yüklemelerde 1.500 Türk Lirası,

d) % 25 fazlasına kadar yüklemelerde 2.000 Türk Lirası,

e) % 25’in üzerinde fazla yüklemelerde 3.000 Türk Lirası,

işleten ve gönderenlere ayrı ayrı idarî para cezasıverilir.

Ağırlık ve boyut kontrol mahallerinde işaret, ışık, sesveya görevlilerin dur ikazına rağmen tartı veya ölçü kontrolüne girmedenseyrine devam eden araçlara tescil plakalarına göre 1.000 Türk Lirası idarîpara cezası uygulanır.

Azami yüklü ağırlığın % 20’den fazla aşılması halindefazla yük, birinci fıkranın (b) bendine uygun hale getirilmeden yola devametmesine izin verilmez.

Milletlerarası taşımalarda yabancı plakalı araçlarınbirinci fıkraya uymayan işleten ve gönderenlerine verilen idarî para cezalarıtahsil olunmadan anılan araçların yola devam etmelerine izin verilmez.

İşleten ile gönderenin aynı olması halinde birincifıkraya uymayan işleten ve gönderen için uygulanacak idarî para cezalarınıntoplamı uygulanır.

Gönderenin birden fazla olması veya tespit edilememesihalinde birinci fıkraya uymayan işleten ve gönderen için uygulanacak idarî paracezalarının toplamı işletene uygulanır.

Araçların yüklenmesine ilişkin ölçü ve usuller, ağırlıkve boyut kontrolü usul ve esasları ile tartı toleransları Ulaştırma Bakanlığıtarafından yönetmelikle belirlenir.

Uluslararası yük ve yolcu taşımacılığına ilişkinkonularda ikili ve çok taraflı anlaşma hükümleri saklıdır.

Tarım alanlarına yapılacak yük ve yolcu taşımacılığınailişkin esas ve usuller yönetmelikte belirlenir.”

II. İLK İNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca ZühtüARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN,Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ,Yıldız SEFERİNOĞLU, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN ve Kenan YAŞAR’ın katılımlarıyla24/2/2022 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında öncelikle uygulanacakkural ve sınırlama sorunları görüşülmüştür.

2. Anayasa’nın 152. ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılıAnayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 40.maddelerine göre bir davaya bakmakta olan mahkeme, o dava sebebiyle uygulanacakbir kanunun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümlerini Anayasa’ya aykırıgörmesi hâlinde veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasınınciddi olduğu kanısına varması durumunda bu hükümlerin iptalleri için AnayasaMahkemesine başvurmaya yetkilidir. Ancak anılan maddeler uyarınca birmahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış vemahkemenin görev kapsamına giren bir davanın bulunması, iptali talep edilenkuralın da o davada uygulanacak olması gerekir. Uygulanacak kural isebakılmakta olan davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümündeveya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak niteliktebulunan kurallardır.

3. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, 2918 sayılı Kanun’un65. maddesinin sekizinci fıkrasının iptalini talep etmiştir. İtiraz konusukuralla anılan maddenin araçların yüklenmesinde uyulması gereken kurallarıbelirten birinci fıkrasına uyulmaması durumuna ilişkin olarak gönderenin birdenfazla olması veya tespit edilememesi hâlinde işleten ve gönderen için öngörülenidarî para cezalarının toplamının işletene uygulanması hükme bağlanmıştır.

4. Bakılmakta olan davanın konusu ise gönderenin tespitedilememesi nedeniyle işletene uygulanan işleten ve gönderen için öngörülenidari para cezalarının toplamının iptali talebine ilişkindir. Bu itibarlaitiraz konusu kuralda yer alan “…birden fazla olması…” ibaresinin bakılmaktaolan davada uygulanma imkânı bulunmadığından bu ibareye ilişkin başvurununreddi gerekir.

5. Diğer yandan itiraz konusu kuralın kalan kısmı, gönderenintespit edilememesi durumunun yanı sıra bakılmakta olan davada uygulanma imkânıbulunmayan gönderenin birden fazla olması hâli bakımından da geçerli ortakkural niteliğindedir. Bu nedenle kuralın kalan kısmının esasına ilişkinincelemenin, kuralda yer alan “…veya tespit edilememesi…” ibaresi ilesınırlı olarak yapılması gerekir.

6. Ayrıca itiraz konusu ibare bakılmakta olan davanınkonusu olan azami yüklü ağırlığın veya izin verilen azami yüklü ağırlığınaşılması durumunun yanı sıra anılan maddenin birinci fıkrasında sayılanaraçların yüklenmesine ilişkin diğer kurallar yönünden de geçerli ortak kuralniteliğindedir. Bu itibarla kuralın esasına ilişkin incelemenin bakılmakta olandavanın konusu gözetilerek maddenin birinci fıkrasının (b) bendi yönündenyapılması gerekir.

7. Açıklanan nedenlerle 13/10/1983 tarihli ve 2918 sayılıKarayolları Trafik Kanunu’nun 25/6/2010 tarihli ve 6001 sayılı Kanun’un 36.maddesiyle değiştirilen 65. maddesinin;

A. Sekizincifıkrasında yer alan “…birden fazla olması…” ibaresinin itirazbaşvurusunda bulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma imkânıbulunmadığından bu ibareye ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyleREDDİNE,

B. Sekizincifıkrasının kalan kısmının esasının incelenmesine, esasa ilişkinincelemenin “…veya tespit edilememesi…” ibaresi ile sınırlı olarak veanılan maddenin birinci fıkrasının (b) bendi yönünden yapılmasına,

OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

III. ESASIN İNCELENMESİ

8.Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Aydın AYGÜN tarafından hazırlanan işinesasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan Anayasa kurallarıve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonragereği görüşülüp düşünüldü:

A.Anlam ve Kapsam

9.2918 sayılı Kanun’un 65. maddesinde araçların yüklenmesine ilişkin kurallardüzenlenmiştir. Anılan maddenin birinci fıkrasının (b) bendinde azami yüklüağırlığın veya izin verilen azami yüklü ağırlığın aşılması yasaklanmıştır.Maddenin sekizinci fıkrasında da gönderenin birden fazla olması veya tespitedilememesi hâlinde birinci fıkraya uymayan işleten ve gönderen için öngörülenidarî para cezalarının toplamının işletene uygulanacağı hüküm altınaalınmıştır. İtiraz konusu kural anılan fıkrada yer alan “…veya tespitedilememesi…” ibaresi olup kural maddenin birinci fıkrasının (b)bendi yönünden incelenmiştir.

10.Maddenin üçüncü fıkrasında ise birinci fıkranın (b) bendinde belirtilen azami yüklü ağırlığın veya izin verilen azami yüklüağırlığın aşılması yasağına uymayan işletenve gönderenlere ayrı ayrı idari para cezasının verilmesi öngörülmüştür.

11.Kanun’un 3. maddesinde de işleten kavramı tanımlanmıştır. Buna göreişleten, araç sahibi olan veya mülkiyeti muhafaza kaydıyla satışta alıcısıfatıyla sicilde kayıtlı görülen veya aracın uzun süreli kiralama, ariyet veyarehini gibi hâllerde kiracı, ariyet veya rehin alan kişidir. Ancak ilgilitarafından başka bir kişinin aracı kendi hesabına ve tehlikesi kendisine aitolmak üzere işlettiği ve araç üzerinde fiilî tasarrufu bulunduğu ispatedilirse, bu kimse işleten sayılır.

12.Gönderen kavramına ilişkin bir tanıma ise Kanun’da yer verilmemiştir.Ancak 10/7/2003 tarihli ve 4925 sayılı Karayolu Taşıma Kanunu’nun 3. maddesindegönderen “Eşyayı taşımacıya teslim eden, gönderileni belirleyen ve taşımasenedini imzalayan kişi…” şeklinde tanımlanmıştır.

13.Bu itibarla kural, işletenden başka bir gönderenin bulunduğu ve gönderenintespit edilemediği durumlarda işleten ve gönderen için ayrı ayrı belirlenecekolan idari para cezalarının toplamının işletene uygulanmasını öngörmektedir.

B.İtirazın Gerekçesi

14. Başvurukararında özetle; hukuk devleti kapsamında yer alan ilkelerden birinin de aynıfiilden dolayı birden fazla yargılanmama veya cezalandırılmama (ne bisin idem) ilkesi olduğu, anılan ilkeye göre aynı fiilden dolayı mükerreryargılamanın yapılamayacağı ve cezanın verilemeyeceği, söz konusu ilkenin idariyaptırımlar için de geçerli olduğu, itiraz konusu kuralın göndereneyükletilmesi gereken idari yaptırımın işletene uygulanmasını öngörmesinedeniyle bir fiile iki kere yaptırım uygulanması sonucunu doğurduğu, buitibarla kuralın kamu yararı ile bireyin hak ve özgürlükleri arasındaki adildengeyi sağlamadığı, ölçülülük ilkesiyle bağdaşmadığı belirtilerek Anayasa’nın2. ve 38. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

C.Anayasa’ya Aykırılık Sorunu

15. Anayasa’nın38. maddesinin yedinci fıkrasında ceza sorumluluğunun şahsi olduğubelirtilmiştir. Ceza sorumluluğunun şahsiliği Anayasa’da güvence altına alınanceza hukukunun temel ilkelerindendir. Cezaların şahsiliğinden amaç, birkimsenin işlemediği bir fiilden dolayı cezalandırılmamasıdır. Diğer biranlatımla bir kimsenin yalnızca kendi eyleminden sorumlu olmasıdır. Bu ilkeyegöre fail ya da şerik olmayan kişilerin bir suç sebebiyle cezalandırılmalarımümkün değildir. Anayasa’nın anılan maddesinde idari suç ve cezalar ile adlisuç ve cezalar arasında bir ayrım yapılmadığından her ikisi de bu maddedeöngörülen ilkelere tabidir.

16. Söz konusu fıkranın gerekçesinde de “…fıkra,Ceza sorumluluğunun ‘şahsi’ olduğu; yani failden gayri kişilerin bir suçsebebiyle cezalandırılamayacağı hükmünü getirmektedir. Bu ilke dahi cezahukukuna yerleşmiş ve ‘kusura dayanan ceza sorumluluğu’ ilkesine dahil, terkimümkün olmayan bir temel kuralıdır.” denilmektedir.

17. 2918 sayılı Kanun’un 65. maddesininüçüncü fıkrasında azami yüklü ağırlığın veyaizin verilen azami yüklü ağırlığın aşılmasıhâlinde işleten ve gönderene ayrı ayrı idari para cezası verilmesinin hükümaltına alınması suretiyle gönderenin tespit edilememesi hâlinde işletenve gönderen için öngörülen idarî para cezalarının toplamının işleteneuygulanmasını öngören itiraz konusu kuralınAnayasa’nın 38. maddesi anlamında ceza niteliğinde olduğu açıktır.

18. Anılan maddenin üçüncü fıkrasındaazami yüklü ağırlığın veya izin verilenazami yüklü ağırlığın aşılması durumundagönderen ve işleten ayrı ayrı ve eşit miktarda idari para cezası ile sorumlututulurken kural gönderenin tespit edilememesi hâlinde gönderen için söz konusufıkranın öngördüğü idari yaptırımın da işletene ayrıca yükletilmesini hükmebağlamaktadır. Dolayısıyla kural, işletenin azami yüklü ağırlığın veya izinverilen azami yüklü ağırlığın aşılması suretiyle gerçekleştirdiği taşımafaaliyeti nedeniyle yaptırıma uğramasının yanı sıra işletenin dışında olangönderenin hukuka aykırı fiili nedeniyle de ayrıca cezalandırılmasınıöngörmektedir.

19. Cezaların şahsiliğinde amaç, bir kimsenin işlemediğibir fiilden dolayı cezalandırılmamasıdır. Diğer bir ifadeyle kimsenin başkabirinin icra ettiği fiil nedeniyle sorumlulukla karşılaşmamasıdır. Kural iseişletenin azami yüklü ağırlığın veya izinverilen azami yüklü ağırlığın aşılması yasağına uymaması şeklindeki eylemininyanı sıra aynı yasağı ihlal eden gönderenin bu eylemi nedeniyle de ayrıcasorumlu tutulması ve cezalandırılması sonucunudoğurmaktadır. Bu itibarla kural ceza sorumluluğunun şahsiliği ilkesiylebağdaşmamaktadır.

20.Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 38. maddesine aykırıdır. İptali gerekir.

KuralınAnayasa’nın 2. maddesine de aykırı olduğu ileri sürülmüş ise de bu bağlamdabelirtilen hususların Anayasa’nın 38. maddesi çerçevesinde yapılandeğerlendirmeler kapsamında ele alınmış olması nedeniyle Anayasa’nın 2. maddesiyönünden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir.

IV. HÜKÜM

13/10/1983 tarihli ve 2918 sayılı Karayolları TrafikKanunu’nun 25/6/2010 tarihli ve 6001 sayılı Kanun’un 36. maddesiyledeğiştirilen 65. maddesinin sekizinci fıkrasında yer alan “…veya tespitedilememesi…” ibaresinin anılan maddenin birinci fıkrasının (b)bendi yönünden Anayasa’ya aykırı olduğuna veİPTALİNE 1/6/2022 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.