ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2022/156
Karar Sayısı : 2023/58
Karar Tarihi : 22/3/2023
R.G.Tarih-Sayı :4/5/2023-32180
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Danıştay Sekizinci Dairesi
İTİRAZIN KONUSU: 14/9/1972tarihli ve 1618 sayılı Seyahat Acentaları ve Seyahat Acentaları BirliğiKanunu’nun;
A. 33. maddesininikinci fıkrasının,
1. Birincicümlesinde yer alan “Birlik,…” ve “…birlik üyelerine disiplin cezasıverir.” ibarelerinin,
2. İkincicümlesinin,
B. 34. maddesine28/12/2006 tarihli ve 5571 sayılı Kanun’un 10. maddesiyle eklenen üçüncüfıkrada yer alan “…Disiplin Kurulu ve disiplin cezaları…”, “…ilişkinolarak 5362 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Meslek Kuruluşları Kanununun 24 üncümaddesi…” ve “…uygulanır.” ibarelerinin,
Anayasa’nın 2. ve 38. maddelerine aykırılığı ilerisürülerek iptallerine karar verilmesi talebidir.
OLAY: 3/6/2018tarihli ve 30440 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Seyahat Acentaları BirliğiYönetmeliği’nin disiplin suç ve cezalarına ilişkin bazı maddelerinin iptalleritalebiyle açılan davada itiraz konusu kuralların Anayasa’ya aykırı olduğukanısına varan Mahkeme, iptalleri için başvurmuştur.
I. İPTALİİSTENEN VE İLGİLİ GÖRÜLEN KANUN HÜKÜMLERİ
A. İptali İstenen Kanun Hükümleri
1618 sayılı Kanun’un itiraz konusu kuralların da yeraldığı;
1. 33. maddesininikinci fıkrası şöyledir:
“Birlik, acentalık mesleğinin vakar vehaysiyetine uymayan hareketlerden dolayı birlik üyelerine disiplin cezasıverir. Bunun ayrıntıları yönetmelikte belirtilir.”
2. 34. maddesininüçüncü fıkrası şöyledir:
“(Ek fıkra: 28/12/2006-5571/10 md.) Bu Kanunda hükümbulunmayan hallerde, Disiplin Kurulu ve disiplin cezaları ile GenelKurul toplantıları, seçimler ve yasaklara ilişkin olarak 5362 sayılı Esnafve Sanatkârlar Meslek Kuruluşları Kanununun 24 üncü maddesi ile aynıKanunun üçüncü kısmının birinci bölümünün esnaf ve sanatkâr odalarına ilişkinhükümleri uygulanır.”
B. İlgili Görülen Kanun Hükmü
7/6/2005 tarihli ve 5362 sayılı Esnaf ve SanatkârlarMeslek Kuruluşları Kanunu’nun 24. maddesi şöyledir:
“Disiplin kurulu ve disiplin cezaları
Madde 24- Birlik disiplin kurulu birliğe bağlı oda üyelerininmeslekî faaliyetleri sırasında meslek ahlakı ile bağdaşmayan hareket veişlemlerini soruşturmaya ve durumun niteliğine ve ağırlık derecesine göre bumaddede belirtilen disiplin cezalarını vermeye yetkilidir.
Disiplin kurulu kendi üyeleri arasından bir başkan seçer.Disiplin kurulunun sekreterlik işleri birlik tarafından yerine getirilir.Disiplin kurulu üyeleri arasında eksilme olduğu takdirde, yedek üyelerden genelkuruldaki seçimde en fazla oy alanlar, oyların eşitliği halinde listeye göresırayla disiplin kurulunca yazılı olarak disiplin kuruluna çağrılır.
Üyenin yazılı savunması alınmadan disiplin cezasıverilemez. Disiplin kurulunun yedi günden az olmamak üzere verdiği süre içindesavunma yapmayan üye, savunma hakkından vazgeçmiş sayılır.
Disiplin kurulu kendilerine intikal eden ihbar veşikâyetleri en çok bir ay içinde soruşturmaya başlar ve en geç üç ay içindesonuçlandırır.
Disiplin kurulunca verilen cezalar on gün içindeilgililere yazılı olarak tebliğ edilir. İlgililer bu karara karşı tebellüğtarihinden itibaren onbeş gün içinde yetkili idare mahkemesine davaaçabilirler. Davanın açılmış olması idarece verilen cezanın yerinegetirilmesini durdurmaz. Dava, zaruret görülmeyen hallerde, evrak üzerindeninceleme yapılarak en kısa sürede sonuçlandırılır. Yetkili idare mahkemesinceverilen kararlara karşı bölge idare mahkemesine başvurulabilir. Bölge idaremahkemesinin verdiği kararlar kesindir.
Oda üyelerine birlik disiplin kurulunca verilecek cezalarşunlardır:
a) Uyarma cezası: Meslek şeref ve haysiyetine uygundüşmeyen hareketleri olan, odaya olan üyelik görev ve yükümlülüklerini yerinegetirmeyen, üyesi olduğu oda ve diğer esnaf ve sanatkâr meslek kuruluşlarınınitibarını zedeleyici fiilde bulunan ve sözler sarf eden, müşteri veya diğerkişilerle olan ilişkilerinde terbiye ve nezakete aykırı davranışlarda bulunanüyenin, meslekî faaliyetinde ve davranışlarında daha dikkatli olmasıgerektiğinin yazı ile bildirilmesidir. Üye, bir yıl içinde uyarma cezasıgerektiren fiili tekrarlaması halinde kınama cezası ile tecziye edilir.
b) Kınama cezası: Müşterilerine ve diğer kişilere olantaahhütlerini yerine getirmeyen veya bunlara karşı haksız ithamda bulunan,müşterilerini ve diğer kişileri kandıran, nizami ölçü ve tartı aletlerinibilerek kullanmayan üyeye meslekî faaliyetinde ve davranışlarında kusurluolduğunun yazı ile bildirilmesidir. Üye, bir yıl içinde kınama cezasını gerektirenfiili tekrarlaması halinde para cezası ile tecziye edilir.
c) Para cezası: Üyenin, Bakanlık, o yer idare amiri,esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşları tarafından mevzuata uygun olarakalınmış kararlara aykırı hareket etmesi ve mükerrer kınama cezası almasındandolayı, para cezası ile cezalandırılmasıdır. Para cezaları birliğe gelirkaydedilir. Verilecek para cezası 61 inci maddeye göre belirlenen yıllıkaidatın iki katıdır. Üyenin para cezası verilmesini gerektiren eylem vedavranışlarının, aynı eylem ve davranış olmasına bakılmaksızın bir yıl içindetekrarında, verilecek ceza yıllık aidatın beş katı olarak uygulanır.
d) Geçici veya uzun süreli oda üyeliğinden çıkarmacezası: Üyenin, esnaf ve sanatkâr sıfatı ile bağdaşmayacak nitelik ve derecedeyüz kızartıcı ve utanç verici hareketlerde, huzur, sükûn ve çalışma düzeninibozucu eylem ve davranışlarda bulunması karşısında oda üyeliğinden geçici veyauzun süreli olarak çıkarılması, bu süre içerisinde meslekî faaliyetiniyürütememesidir.
Geçici çıkarma cezası bir aydan az, altı aydan fazla;uzun süreli çıkarma cezası altı aydan az, iki yıldan fazla olamaz”
II. İLK İNCELEME
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca ZühtüARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Muammer TOPAL, M.Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Selahaddin MENTEŞ, BasriBAĞCI, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR ve Muhterem İNCE’nin katılımlarıyla 29/12/2022tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında öncelikle sınırlama sorunugörüşülmüştür.
2. Anayasa’nın 152. ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılıAnayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 40.maddelerine göre bir davaya bakmakta olan mahkeme, o dava sebebiyle uygulanacakbir kanunun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümlerini Anayasa’ya aykırıgörmesi hâlinde veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasınınciddi olduğu kanısına varması durumunda bu hükümlerin iptalleri için AnayasaMahkemesine başvurmaya yetkilidir. Ancak anılan maddeler uyarınca birmahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış vemahkemenin görevine giren bir davanın bulunması, iptali talep edilen kuralın dao davada uygulanacak olması gerekir. Uygulanacak kural ise bakılmakta olandavanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayısonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte bulunankurallardır.
3. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme 1618 sayılı Kanun’un 33.maddesinin ikinci fıkrasının birinci cümlesinde yer alan “Birlik,…” ve “…birliküyelerine disiplin cezası verir.” ibareleri ile ikinci cümlesinin yanı sıra34. maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan “…Disiplin Kurulu ve disiplincezaları…”, “…ilişkin olarak 5362 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar MeslekKuruluşları Kanununun 24 üncü maddesi…” ve “…uygulanır.”ibarelerinin iptallerini talep etmiştir.
4. Anılan Kanun’un 34. maddesinin itiraz konusuibarelerin de yer aldığı üçüncü fıkrasında bu Kanun’da hüküm bulunmayanhâllerde, Disiplin Kurulu ve disiplin cezaları ile Genel Kurul toplantıları,seçimler ve yasaklara ilişkin olarak 5362 sayılı Kanun’un 24. maddesi ile aynıKanun’un üçüncü kısmının birinci bölümünün esnaf ve sanatkâr odalarına ilişkinhükümlerinin uygulanacağı öngörülmüştür.
5. Bakılmakta olan dava ise anılan Yönetmelik’in disiplinsuç ve cezalarına ilişkin bazı hükümlerinin iptalleri talebine ilişkindir.
6. 1618 sayılı Kanun’un 34. maddesinin üçüncü fıkrasındayer alan itiraz konusu “…ilişkin olarak 5362 sayılı Esnaf ve SanatkârlarMeslek Kuruluşları Kanununun 24 üncü maddesi…” ve “…uygulanır.”ibareleri bakılmakta olan davaya konu “…Disiplin Kurulu ve disiplincezaları…” ibaresinin yanı sıra bakılmakta olan davada uygulanma imkânıbulunmayan “…Genel Kurul toplantıları, seçimler ve yasaklara …” ibaresiyönünden de geçerli ortak kural niteliğindedir. Bu itibarla bakılmakta olandavanın konusu gözetilerek 1618 sayılı Kanun’un 34. maddesinin üçüncüfıkrasında yer alan kuralların esasına ilişkin incelemenin “…Disiplin Kuruluve disiplin cezaları…” ibaresi ile sınırlı olarak yapılması gerekir.
7. Açıklanan nedenle 14/9/1972 tarihli ve 1618 sayılıSeyahat Acentaları ve Seyahat Acentaları Birliği Kanunu’nun;
A. 33. maddesininikinci fıkrasının;
1. Birincicümlesinde yer alan “Birlik,…” ve “…birlik üyelerine disiplin cezasıverir.” ibarelerinin esasının incelenmesine,
2. İkincicümlesinin,
esasının incelenmesine,
B. 34. maddesine28/12/2006 tarihli ve 5571 sayılı Kanun’un 10. maddesiyle eklenen üçüncüfıkrada yer alan “…Disiplin Kurulu ve disiplin cezaları…”, “…ilişkinolarak 5362 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Meslek Kuruluşları Kanununun 24 üncümaddesi…” ve “…uygulanır.” ibarelerinin esasının incelenmesine,esasa ilişkin incelemenin “…Disiplin Kurulu ve disiplin cezaları…”ibaresi ile sınırlı olarak yapılmasına,
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
III. ESASIN İNCELENMESİ
8. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Ömer DURSUNtarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu ve ilgiligörülen kanun hükümleri, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları vebunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonragereği görüşülüp düşünüldü:
1. Anlam ve Kapsam
9. 1618 sayılı Kanun’un 33. maddesinin ikinci fıkrasının birinci cümlesinde Seyahat Acentaları Birliğinin(Birlik), üyelerine acentelik mesleğinin vakar ve haysiyetine uymayanhareketlerinden dolayı disiplin cezası vereceği hükme bağlanmıştır. Anılancümlede yer alan “Birlik,…” ve “…birlik üyelerine disiplin cezasıverir.” ibareleri itiraz konusu kurallardan ilkini oluşturmaktadır.
10. Söz konusu maddenin ikinci fıkrasının itiraz konusuikinci cümlesinde de verilecek disiplin cezalarının ayrıntılarının yönetmeliktedüzenleneceği ifade edilmiştir.
11. Anılan Kanun’un 34. maddesinin üçüncü fıkrasında ise bu Kanun’da hüküm bulunmayan hâllerde, Disiplin Kurulu vedisiplin cezaları ile Genel Kurul toplantıları, seçimler ve yasaklara ilişkinolarak 7/6/2005 tarihli ve 5362 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Meslek KuruluşlarıKanunu’nun 24. maddesi ile aynı Kanun’un üçüncü kısmının birinci bölümününesnaf ve sanatkâr odalarına ilişkin hükümlerinin uygulanacağı öngörülmüştür.Anılan fıkrada yer alan “…Disiplin Kuruluve disiplin cezaları…” ibaresi de itiraz konusu diğer kuralıoluşturmaktadır. Kural uyarınca bu Kanun’dahüküm bulunmayan hâllerde, Disiplin Kurulu ve disiplin cezaları konusunda 5362 sayılı Kanun’un 24. maddesiuygulanacaktır.
12. Disiplin kurulu başkanının seçimi, ilgilinin savunmahakkı, disiplin soruşturmasının başlaması ve sonuçlandırılması için öngörülenazami süreler, disiplin suçları ile bunların karşılığı olarak verilebilecekdisiplin cezaları, disiplin cezalarına karşı başvuru yolları ile disiplincezalarının verilmesinde uyulması gereken diğer usul ve esaslar 5362 sayılıKanun’un 24. maddesinde düzenlenmiştir.
13. 1618 sayılı Kanun’un 33. maddesinin ikinci fıkrasında Birliküyelerine disiplin cezasının acentelik mesleğinin vakar ve haysiyetine uymayanhareketlerden dolayı verilebileceği belirtilmiş olmakla beraber anılan Kanun’dabunun haricinde bir disiplin suçuna yer verilmediği gibi herhangi bir disiplincezası da düzenlenmemiştir. Kanun’un 34. maddesinin birinci fıkrasının (D)bendinde de Disiplin Kurulunun Genel KurulcaBirlik üyeleri arasından seçilecek üç kişiden oluştuğu ve görevininyönetmelikte belli edilen disiplin fiilleri hakkında yönetmelik gereğincedisiplin cezaları vermek olduğu hükme bağlanmıştır.
2. İtirazın Gerekçesi
14. Başvuru kararında özetle; Birliğin üyelerine hangidurumda ceza verebileceğinin öngörülebilir şekilde Kanun’la düzenlenmediği,1618 sayılı Kanun’un 33. maddesinin ikinci fıkrasının ikinci cümlesindeBirliğin üyelerine disiplin cezası vermesinin ayrıntılarının yönetmeliktedüzenleneceği belirtilmişken 34. maddesinin üçüncü fıkrasında disiplin kurulu vedisiplin cezalarında 1618 sayılı Kanun’da hüküm bulunmayan hâllerde 5362 sayılıKanun’un 24. maddesinin uygulanacağının belirtilmesinin belirsizliğe nedenolduğu, bu durumun hukuki belirlilik ve güvenlik ilkeleri ile suçta ve cezadakanunilik ilkeleriyle bağdaşmadığı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2. ve 38.maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
3. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu
15. Anayasa’nın 2. maddesindebelirtilen hukuk devleti eylem ve işlemleri hukuka uygun, insan haklarınasaygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, her alanda adil bir hukukdüzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, hukukigüvenliği sağlayan, Anayasa’ya aykırı durum vetutumlardan kaçınan, hukuk kurallarıyla kendini bağlı sayan ve yargı denetimineaçık olan devlettir.
16. Hukuki güvenlik ve belirlilik ilkeleri Anayasa’nınanılan maddesinde belirtilen hukuk devletinin ön koşullarındandır. Hukukigüvenlik ilkesi hukuk normlarının öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylemve işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerdebu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılan ortakdeğerdir. Belirlilik ilkesi ise yalnızca yasal belirliliği değil daha genişanlamda hukuki belirliliği ifade etmekte ve bireylerin hukuk kurallarını öncedenbilmesi, tutum ve davranışlarını bu kurallara göre güvenle belirleyebilmesianlamını taşımaktadır (AYM, E.2019/4, K.2021/78, 4/11/2021, § 52).
17. Buna göre disiplin cezasına muhatap olacak Birliküyesi acentelerin disiplin suçu oluşturan eylemleri ile kendileri hakkındauygulanacak disiplin cezalarını bilmeleri hukuki belirlilik ilkesi gereği birzorunluluktur.
18. İtiraz konusu kurallarla Birliğin üyelerine disiplincezası vereceği, bunun ayrıntılarının yönetmelikte belirtileceği ve disiplinkurulu ve disiplin cezaları hakkında 1618 sayılı Kanun’da hüküm bulunmayanhâllerde 5362 sayılı Kanun’un 24. maddesinin uygulanacağı ifade edilmiştir.
19. Birliğin, üyelerine disiplin cezası verebileceğiniöngören itiraz konusu ibareler ve disiplin kurulu ve disiplin cezasıhususlarında atıfta bulunulan 5362 sayılı Kanun’un 24. maddesinde ilgilininsavunma hakkı, disiplin soruşturmasının başlaması ve sonuçlandırılması içinöngörülen azami süreler, disiplin suçları ile bunların karşılığı olarakverilebilecek disiplin cezaları, disiplin cezalarına karşı başvuru yolları iledisiplin cezalarının verilmesinde uyulması gereken diğer usul ve esaslarınherhangi bir tereddüde yer vermeyecek şekilde açık ve net olarak düzenlendiği,bu itibarla yasal çerçeve ve ilkelerin belirlendiği, bu konuda çıkarılacakyönetmelikte anılan maddenin gözetileceğinin açık olduğu gözönündebulundurulduğunda Kanun’un 33. maddesinin ikinci fıkrasının birinci cümlesindeyer alan “Birlik,…” ve “…birlik üyelerine disiplin cezası verir.” ve34. maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan “…Disiplin Kurulu ve disiplincezaları…” itiraz konusu ibareleri bakımından bir belirsizliğin bulunmadığısonucuna ulaşılmıştır.
20. İtiraz konusu bu ibareler, Anayasa’nın 2. maddesineaykırı değildir. İtirazın reddi gerekir.
21. Diğer yandan 1618 sayılı Kanun’un 34. maddesininüçüncü fıkrasında yer alan itiraz konusu “…DisiplinKurulu ve disiplin cezaları...”ibaresiyle anılan Kanun’da hüküm bulunmayanhâllerde disiplin kurulu ve disiplin cezaları konusunda 5362 sayılı Kanun’un24. maddesinin uygulanacağı hükme bağlanmışken 1618 sayılı Kanun’un 33.maddesinin ikinci fıkrasının itiraz konusu ikinci cümlesi Birliğin, üyelerinevereceği disiplin cezalarının yönetmelikte belirtileceğini öngörmek suretiyledisiplin suç ve cezaları konusunda esas alınacak mevzuat bakımındanbelirsizliğe neden olmaktadır.
22. Açıklanan nedenlerle Kanun’un 33. maddesinin ikincifıkrasının itiraz konusu ikinci cümlesi, Anayasa'nın 2. maddesine aykırıdır.İptali gerekir.
Kuralların Anayasa’nın 38. maddesine deaykırı olduğu ileri sürülmüş ise de bu bağlamda belirtilen hususlarınAnayasa’nın 2. maddesi yönünden yapılan değerlendirmeler kapsamında ele alınmışolması nedeniyle Anayasa’nın 38. maddesi yönünden ayrıca bir incelemeyapılmasına gerek görülmemiştir.
IV. İPTALİN DİĞER KURALLARA ETKİSİ
23. 6216 sayılı Kanun'un 43. maddesinin (4) numaralıfıkrasında kanunun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin veya Türkiye Büyük MilletMeclisi İçtüzüğü’nün belirli kurallarının iptali, diğer kurallarının veyatümünün uygulanmaması sonucunu doğuruyorsa bunların da Anayasa Mahkemesinceiptaline karar verilebileceği öngörülmektedir.
24. 1618 sayılı Kanun’un 33. maddesinin ikinci fıkrasınınikinci cümlesinin iptali nedeniyle uygulanma imkânı kalmayan anılan Kanun’un34. maddesinin birinci fıkrasında yer alan “DisiplinKurulunun görevleri; yönetmelikte belli edilen disiplin fiilleri hakkındayönetmelik gereğince disiplin cezaları vermektir.” hükmünün 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesinin (4) numaralı fıkrasıgereğince iptali gerekir.
V. HÜKÜM
14/9/1972 tarihli ve 1618 sayılı Seyahat Acentaları veSeyahat Acentaları Birliği Kanunu’nun;
A. 33. maddesininikinci fıkrasının;
1. Birincicümlesinde yer alan “Birlik,...” ve “…birlik üyelerine disiplincezası verir.” ibarelerinin Anayasa’ya aykırı olmadıklarına ve itirazınREDDİNE,
2. İkincicümlesinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,
B. 1. 34.maddesinin birinci fıkrasında yer alan “Disiplin Kurulunun görevleri;yönetmelikte belli edilen disiplin fiilleri hakkında yönetmelik gereğincedisiplin cezaları vermektir.” hükmünün 30/3/2011tarihli ve 6216sayılı Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un43. maddesinin (4) numaralı fıkrası gereğinceİPTALİNE,
2. 34. maddesine28/12/2006 tarihli ve 5571 sayılı Kanun’un 10. maddesiyle eklenen üçüncüfıkrada yer alan “…Disiplin Kurulu ve disiplin cezaları...” ibaresininAnayasa’ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE,
22/3/2023 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Zühtü ARSLAN
Başkanvekili
Hasan Tahsin GÖKCAN
Başkanvekili
Kadir ÖZKAYA
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Muammer TOPAL
Üye
M. Emin KUZ
Üye
Rıdvan GÜLEÇ
Üye
Recai AKYEL
Üye
Yusuf Şevki HAKYEMEZ
Üye
Yıldız SEFERİNOĞLU
Üye
Selahaddin MENTEŞ
Üye
Basri BAĞCI
Üye
İrfan FİDAN
Üye
Kenan YAŞAR
Üye
Muhterem İNCE