Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.2022/33, K.2022/67 Sayılı Karar - 01/06/2022

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı:2022/33

Karar Sayısı:2022/67

Karar Tarihi:1/6/2022

R.G. Tarih - Sayı:22/7/2022 -31900

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Mardin 1. İdare Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU: 10/3/2011 tarihli ve 6191 sayılı Sözleşmeli Erbaş ve ErKanunu’nun 6. maddesinin (4) numaralı fıkrasına 1/2/2018 tarihli ve 7078 sayılıKanun’un 160. maddesiyle eklenen (h) bendinin “mülga 26/10/1994 tarihli ve4045 sayılı Kanun uyarınca yapılan güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması”yönünden Anayasa’nın 13., 20. ve 128. maddelerine aykırılığı ilerisürülerek iptaline karar verilmesi talebidir.

OLAY: Hakkında yapılan güvenlik soruşturmasının olumlubulunmadığı gerekçesiyle sözleşmeli er sözleşmesinin feshedilmesine ilişkinişlemin iptali talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırıolduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.

I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ

Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 6. maddesişöyledir:

 “Sözleşmeninidarece feshi

MADDE 6- (1) Sözleşmeli er adaylarının ön sözleşmeleri,aşağıdaki nedenlerle süresinin bitiminden önce feshedilir:

a) Yönetmelikte belirtilen yetkili kurullarca, askerîeğitim esnasında başarısız veya disiplinsiz olduğuna karar verilmek.

b) Yetkili sağlık kurullarınca askerî eğitime ve/veyagöreve devam edemez kararı verilmiş olmak.

c) Sözleşmeli er adayı olma şartlarından herhangi birinitaşımadığı sonradan anlaşılmak veya sözleşme süresi içinde bu şartlardanherhangi birini kaybetmek.

ç) Askerî eğitimin üçte birine katılmamak.

d) (Ek: 15/8/2017-KHK-694/165 md.; Aynen kabul:1/2/2018-7078/160 md.) Güvenlik soruşturması olumsuz sonuçlanmak.

 (2) Ön sözleşme döneminde görevlerini icra ederken veyagörevleri dolayısıyla bir saldırıya veya kazaya uğrayan ya da bir meslekhastalığına yakalanma neticesinde askerî eğitimin üçte birine devam etmeyerekbaşarısız kabul edilenler, bir kez olmak üzere sonraki dönemde açılacak askerîeğitime planlanırlar. İstekli olmaları, aranan sağlık ve diğer niteliklerinikorumaları hâlinde yeniden ön sözleşme yapılarak eğitime alınırlar.

 (3) Ön sözleşme döneminde Türk Silahlı Kuvvetleri ileilişikleri kesilen personelden, peşin olarak ödenen ücret ve ücretle birlikteödenen diğer tüm özlük haklarının, çalışılmayan günlere ait kısmı geri alınır.

 (4) Sözleşmeli erbaş ve erlerin sözleşmeleri, aşağıdakinedenlerle sözleşme süresinin bitiminden önce feshedilir:

a) Disiplinsizlik ve ahlâki durum nedeniyle Türk SilahlıKuvvetlerinde görev yapamayacağı, sıralı amirlerinin her türlü bilgi ve belgeyedayanarak düzenleyeceği nitelik belgesi ile anlaşılmak.

b) Yetersizlik ve görevde başarısız olma nedeniylekendisinden istifade edilemeyeceği, sıralı amirlerinin her türlü bilgi vebelgeye dayanarak düzenleyeceği nitelik belgesi ile anlaşılmak.

c) (Değişik: 22/1/2015-6586/96 md.) Son olarak verilen dedâhil olmak üzere, kararın kesinleştiği tarihten itibaren geriye doğru son biryıl içinde toplamda otuz gün ve daha fazla oda hapsi veya hizmet yerini terketmeme cezasına mahkum olmak veya en son aldığı disiplin cezasından geriyedoğru son bir yıl içinde en az iki disiplin amirinden toplam sekiz defa veyadaha fazla disiplin cezası almak.

ç) Yasa dışı siyasi, yıkıcı ve bölücü faaliyetlerdebulunmak, tutum ve davranışlarıyla bu görüşleri benimsediği tespit edilmek.

d) Sözleşmeli er olmak için gerekli nitelik ve şartlardanherhangi birini taşımadığı sonradan anlaşılmak veya sözleşme süresi içinde buniteliklerinden herhangi birini kaybetmek.

e) Yabancı uyruklu kişilerle yapılan evliliklerde,evlilikleri ilgili mevzuatta belirtilen esaslar dâhilinde Millî SavunmaBakanlığınca uygun görülmemek veya çeşitli nedenlerle Türk vatandaşlığınıkaybetmek.

f) Yetkili sağlık kurullarınca ilgili yönetmelikdoğrultusunda verilen kararlara göre sözleşmeli erbaş ve er olarak görevedevamı mümkün olmamak.

g) İstihdam edildikleri sınıf ve branşlarda görevyapamayacaklarına dair yetkili sağlık kurullarınca karar verilenlerden, idarecebaşka bir sınıfta istihdamına gerek duyulmamak.

ğ) Herhangi bir suç sebebiyle doksan günden fazla tutuklukalmak ve göreve başlama tarihinden önce işlediği 3 üncü maddede belirtilen birsuç nedeniyle soruşturması devam edenlerden, haklarında verilecek olanmahkûmiyet hükmü göreve başladıktan sonra kesinleşmiş olmak.

h) (Ek: 15/8/2017-KHK-694/165 md.; Aynen kabul:1/2/2018-7078/160 md.) Güvenlik soruşturması olumsuz sonuçlanmak.

 (5) (Değişik: 10/12/2014-6582/3 md.) Askerlik hizmetinitamamlayanlar ile tamamlamış sayılanlardan sözleşmesi feshedilerek ilişiğikesilenler, yedekte erbaş ve er kaynağına alınırlar.

 (6) Dördüncü fıkranın (f) ve (g) bentleri gereğincesözleşmeleri idarece feshedilenler 7 nci maddenin beşinci ve altıncıfıkralarında belirtilen haklardan istifade ederler.

 (7) Görevde başarısız olma ve kendilerinden istifadeedilememe hâlleri ile bunlara yapılacak işlemler yönetmelikle düzenlenir.

 (8) (Değişik: 31/1/2013-6413/45 md.) Sözleşmeninyapılmasını müteakip;

a) Barışta ve savaşta, görevini icra ederken veya görevidolayısıyla bir saldırıya, kazaya uğrayan ya da bir meslek hastalığınayakalananlar,

b) Kanser, tüberküloz, kronik böbrek yetmezliği ile ruhve sinir hastalıkları gibi sağlık kurulları raporlarında uzun süreli birtedaviye ihtiyaç gösterdiği belirtilen bir hastalığa yakalananlardan, toplam olarakve fiilen üç yılı geçmemek şartıyla tedavi, istirahat veya hava değişimine tabitutulanlar,

hariç olmak üzere, sözleşmeli erbaş ve erlerin havadeğişimi ve istirahat süresinin toplamı, istirahat ve hava değişimininbaşladığı tarihten geriye doğru son bir yıl içerisinde (yatarak tedavi olmasüreci hariç) üç ayı geçemez. Sürenin hesaplanmasına en son alınan havadeğişimi ve istirahat süresi dahil edilir. Hava değişimi ve istirahat süresi üçayı geçenlerin sözleşmeleri feshedilerek Türk Silahlı Kuvvetleri ile ilişiklerikesilir.”

II. İLK İNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca ZühtüARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN,Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, YıldızSEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN ve Kenan YAŞAR’ınkatılımlarıyla 21/4/2022 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyadaeksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

III. ESASIN İNCELENMESİ

2.Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Aydın AYGÜN tarafından hazırlanan işinesasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan Anayasa kurallarıve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonragereği görüşülüp düşünüldü:

A. İtirazın Gerekçesi

3. Başvurukararında özetle; itiraz konusu kuralın güvenlik soruşturmasının olumsuzsonuçlanması hâlinde sözleşmeli erbaş ve erlerin sözleşmelerinin sözleşmesüresinin bitiminden önce feshedilmesini düzenlediği, ancak güvenliksoruşturmasına konu edilecek kişisel veri niteliğindeki bilgi ve belgelerin neşekilde kullanılacağına, hangi mercilerin soruşturma ve araştırma yapacağına,bu bilgi ve belgelerin ne suretle ve ne kadar süreyle saklanacağına,ilgililerin söz konusu bilgilere itiraz etme imkânının bulunup bulunmadığına,bilgilerin bir müddet sonra silinip silinmeyeceğine, silinecekse bu sıradaizlenecek usulün ne olduğuna, yetkinin kötüye kullanılmasını önlemeye yöneliknasıl bir denetim yapılacağına ilişkin konuların kanunda düzenlenmediği,güvenlik soruşturmasının yapılmasında elde edilecek verilerin kullanılmasınailişkin temel ilkelerin kanunla belirlenmediği, Anayasa Mahkemesinin yakıntarihte itiraz konusu kuralla benzer düzenlemelerin iptallerine karar verdiğibelirtilerek kuralın Anayasa’nın 13., 20. ve 128. maddelerine aykırı olduğuileri sürülmüştür.

B.Anayasa’ya Aykırılık Sorunu

4. İtirazkonusu kuralla sözleşmeli erbaş ve erlerin sözleşmelerinin güvenliksoruşturmasının olumsuz sonuçlanması hâlinde süresinin bitiminden önce idarecefeshedileceği öngörülmekte olup kural “mülga 26/10/1994 tarihli ve 4045sayılı Kanun uyarınca yapılan güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması”yönünden incelenmiştir.

5.Anayasa’nın 20. maddesinin birinci fıkrasında herkesin özel hayatına ve ailehayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahip olduğu, özel hayatın ve ailehayatının gizliliğine dokunulamayacağı belirtilmiş; üçüncü fıkrasında da “Herkes,kendisiyle ilgili kişisel verilerin korunmasını isteme hakkına sahiptir. Buhak; kişinin kendisiyle ilgili kişisel veriler hakkında bilgilendirilme, buverilere erişme, bunların düzeltilmesini veya silinmesini talep etme veamaçları doğrultusunda kullanılıp kullanılmadığını öğrenmeyi de kapsar. Kişiselveriler, ancak kanunda öngörülen hallerde veya kişinin açık rızasıylaişlenebilir. Kişisel verilerin korunmasına ilişkin esas ve usuller kanunladüzenlenir.” denilerek kişisel verilerin korunması özel hayatıngizliliğinin korunması kapsamında güvenceye kavuşturulmuştur.

6. Kişiselverilerin korunmasını isteme hakkı, insan onurunun korunması ve bireyinkişiliğini serbestçe geliştirebilmesi hakkının özel bir biçimi olarak bireyinhak ve özgürlüklerini kişisel verilerin işlenmesi sırasında korumayıamaçlamaktadır.

7. AnayasaMahkemesinin yerleşik kararlarında belirtildiği üzere “...adı, soyadı, doğumtarihi ve doğum yeri gibi bireyin sadece kimliğini ortaya koyan bilgiler değil;telefon numarası, motorlu taşıt plakası, sosyal güvenlik numarası, pasaportnumarası, özgeçmiş, resim, görüntü ve ses kayıtları, parmak izleri, IP adresi,e-posta adresi, hobiler, tercihler, etkileşimde bulunulan kişiler, grupüyelikleri, aile bilgileri, sağlık bilgileri gibi kişiyi doğrudan veya dolaylıolarak belirlenebilir kılan tüm veriler…” kişisel veri olarak kabuledilmektedir (AYM, E.2013/122, K.2014/74, 9/4/2014; E.2014/149, K.2014/151,2/10/2014; E.2014/74, K.2014/201, 25/12/2014; E.2014/180, K.2015/30, 19/3/2015;E.2015/32, K.2015/102, 12/11/2015).

8. Bubağlamda güvenlik soruşturmasıyla elde edilen veriler kişisel veriniteliğindedir. İtiraz konusu kural, güvenlik soruşturması yapmakla görevlibirimler tarafından güvenlik soruşturması kapsamında kişilerin kişisel veriniteliğindeki özel hayatı, iş ve sosyal yaşamıyla ilgili bilgilerininalınmasına ve bu kayıtların kullanılmasına imkân tanıması nedeniyle kişiselverilerin korunmasını isteme hakkına sınırlama getirmektedir.

9. Anayasa’nın20. maddesi uyarınca kişisel veriler ancak kanunda öngörülen hâllerde veyakişinin açık rızasıyla işlenebilir. Anayasa’nın 13. maddesinde de “Temel hakve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgilimaddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir.Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin velâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.” hükmüneyer verilerek temel hak ve özgürlüklerin ancak kanunla sınırlanabileceği ifadeedilmiştir. Anayasa’nın 13. ve 20. maddeleri uyarınca kişisel verilerinkorunmasını isteme hakkını sınırlamaya yönelik kanuni bir düzenlemenin şeklenvar olması yeterli olmayıp yasal kuralların keyfîliğe izin vermeyecek şekildebelirli, ulaşılabilir ve öngörülebilir düzenlemeler niteliğinde olması gerekir.

10. Esasentemel hakları sınırlayan kanunun bu niteliklere sahip olması, Anayasa’nın 2.maddesinde güvenceye bağlanan hukuk devleti ilkesinin de bir gereğidir. Hukukdevletinde, kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangibir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır,uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarınakarşı koruyucu önlem içermesi gerekir. Kanunda bulunması gereken bu niteliklerhukuki güvenliğin sağlanması bakımından da zorunludur. Zira bu ilke hukuknormlarının öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerindedevlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerinde bu güvenduygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (AYM, E.2015/41,K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154). Dolayısıyla Anayasa’nın 13. ve 20.maddelerinde sınırlama ölçütü olarak belirtilen kanunilik, Anayasa’nın 2.maddesinde güvenceye bağlanan hukuk devleti ilkesi ışığında yorumlanmalıdır.

11. Anayasa’nın129. maddesinin birinci fıkrasında memurlar ve kamu görevlilerinin Anayasa vekanunlara sadık kalarak faaliyette bulunma yükümlülükleri düzenlenmiştir.Belirtilen husus gözetilerek kamu görevinde çalıştırılacak kişiler bakımındangüvenlik soruşturması ve arşiv araştırması yapılması yönünde düzenlemelergetirilmesi kanun koyucunun takdir yetkisindedir. Ancak bu alanda düzenlemeöngören kuralların kamu makamlarına hangi koşullarda ve hangi sınırlar içindetedbirler uygulama ve özel hayata saygı gösterilmesini isteme hakkına yönelikmüdahalelerde bulunma yetkisi verildiğini yeterince açık olarak göstermesi vemuhtemel kötüye kullanmalara karşı yeterli güvenceleri sağlaması gerekir.

12.Anayasa Mahkemesi 24/7/2019 tarihli ve E.2018/73, K.2019/65 sayılı, 19/2/2020tarihli ve E.2018/91, K.2020/10 sayılı, 19/2/2020 tarihli ve E.2018/163,K.2020/13 sayılı, 3/6/2021 tarihli ve E.2020/24, K.2021/39 sayılı ile16/12/2021 tarihli ve E.2020/41, K.2021/91 sayılı kararlarında güvenlik soruşturmasıve arşiv araştırması yapılmasını öngören kuralları incelemiştir. Bu kararlardaAnayasa ve kanunlara sadık kalarak faaliyette bulunma yükümlülükleri olanmemurların ve kamu görevlilerinin kamu görevlerine atanmalarında birtakımşartların aranmasının doğal olduğu, bu kapsamda kamu görevine atanmadan öncekişilerin güvenlik soruşturmasının ve arşiv araştırmasının yapılmasını öngörenkuralların kanun koyucunun takdir yetkisinde bulunduğu belirtilmiştir. Bununlabirlikte anılan kararlarda güvenlik soruşturması ve arşiv araştırmasınınyapılmasına ve elde edilecek verilerin kullanılmasına ilişkin temel ilkelerinkanunda düzenlenmesi gerektiği ifade edilmiştir (bkz. sırasıyla §§ 170, 171; §§132, 134; §§15, 17; §§ 47, 49; §§ 17,19).

13.Kuralla güvenlik soruşturmasının olumsuz sonuçlanmış olması sözleşmeli erbaş veerlerin sözleşmelerinin süresinin bitiminden önce idarece feshedilmesinindüzenlenmesine karşın 17/4/2021 tarihinden önceki süreç yönünden kanundagüvenlik soruşturmasına konu edilecek kişisel veri niteliğindeki bilgi vebelgelerin ne şekilde kullanılacağına, hangi mercilerin soruşturma vearaştırmayı yapacağına, bu bilgilerin ne suretle ve ne kadar süre ilesaklanacağına, ilgililerin söz konusu bilgilere itiraz etme imkânının olupolmadığına, bilgilerin bir müddet sonra silinip silinmeyeceğine, silinecekse busırada izlenecek usulün ne olduğuna, yetkinin kötüye kullanımını önlemeyeyönelik nasıl bir denetim yapılacağına ilişkin herhangi bir düzenlemeye yerverilmemiştir. Diğer bir ifadeyle güvenlik soruşturmasının yapılmasına, eldeedilecek verilerin kullanılmasına ilişkin temel ilkeler belirlenmeksizinkuralla sadece güvenlik soruşturmasının olumsuz olması, sözleşmeli erbaş veerlerin sözleşmelerinin feshedilme nedenleri arasında sayılmıştır.

14. Güvenliksoruşturması sonucunda kişisel veri niteliğindeki bilgilerin alınmasına,kullanılmasına, işlenmesine yönelik güvenceler ve temel ilkeler kanunlabelirlenmeksizin bunların alınmasına ve kullanılmasına izin verilmesiAnayasa’nın 13. ve 20. maddeleriyle bağdaşmamaktadır (benzer yöndeki kararlariçin bkz. AYM; E.2018/73, K.2019/65, 24/7/2019, §§ 171, 172; E.2018/163,K.2020/13, 19/2/2020, §§ 16, 17; E.2018/91, K.2020/10, 19/2/2020, §§ 133, 134;E.2020/24, K.2021/39, 3/6/2021, §§ 48, 49; E.2020/41, K.2021/91, 16/12/2021, §§18, 19; Fatih Saraman [GK], B. No: 2014/7256, 27/2/2019, §§ 89, 90; TurgutDuman, B. No: 2014/15365, 29/5/2019, § 88).

15.Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 13. ve 20. maddelerine aykırıdır. İptaligerekir.

KuralAnayasa’nın 13. ve 20. maddelerine aykırı görülerek iptal edildiğindenAnayasa’nın 128. maddesi yönünden ayrıca incelenmemiştir.

IV. HÜKÜM

10/3/2011 tarihli ve 6191 sayılı Sözleşmeli Erbaş ve ErKanunu’nun 6. maddesinin (4) numaralı fıkrasına 1/2/2018 tarihli ve 7078 sayılıKanun’un 160. maddesiyle eklenen (h) bendinin “mülga26/10/1994 tarihli ve 4045 sayılı Kanun uyarınca yapılan güvenlik soruşturması vearşiv araştırması” yönünden Anayasa’yaaykırı olduğuna ve İPTALİNE 1/6/2022tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.