Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.2023/37, K.2023/140 Sayılı Karar - 26/07/2023

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 2023/37

Karar Sayısı : 2023/140

Karar Tarihi : 26/7/2023

R.G. Tarih - Sayı :20/10/2023 - 32345

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Ankara 18. Aile Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU: 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun286. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa’nın 2., 5., 10., 13. ve 36.maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir.

OLAY: Anatarafından açılan soybağının reddi davasında itiraz konusu kuralın Anayasa’yaaykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.

I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ

Kanun’un itiraz konusukuralın da yer aldığı 286. maddesi şöyledir:

 “I. Dava hakkı

Madde 286 - Koca, soybağının reddi davasını açarakbabalık karinesini çürütebilir. Bu dava ana ve çocuğa karşı açılır.

Çocuk da dava hakkına sahiptir. Bu dava ana ve kocayakarşı açılır.”

II. İLK İNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca ZühtüARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Muammer TOPAL, M.Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU,Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR ve Muhterem İNCE’ninkatılımlarıyla 9/3/2023 tarihinde yapılan ilkinceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasınınincelenmesine OYBİRLİĞİYLE kararverilmiştir.

III. ESASINİNCELENMESİ

2. Başvurukararı ve ekleri, Raportör Onur MERCAN tarafından hazırlanan işin esasınailişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan ve ilgili görülen Anayasakuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunupincelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A. Anlam ve Kapsam

3. 4721 sayılı Kanun’un282. maddesinin birinci fıkrasında çocuk ile ana arasında soybağının doğumlakurulacağı, ikinci fıkrasında çocuk ile baba arasında soybağının ana ileevlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulacağı öngörülmüştür. Anılan maddeninüçüncü fıkrasında ise soybağının evlât edinme yoluyla da kurulacağıbelirtilmiştir.

4. Söz konusu Kanun’un285. maddesinin birinci fıkrasında evlilik devam ederken veya evliliğin sonaermesinden başlayarak üç yüz gün içinde doğan çocuğun babasının koca olduğu,ikinci fıkrasında ise bu süre geçtikten sonra doğan çocuğun kocayabağlanmasının ananın evlilik sırasında gebe kaldığının ispatıyla mümkün olduğuhükme bağlanmıştır.

5. Kanun’un 286. maddesinde soybağı ilişkisinin taraflarının dava açma hakkıdüzenlenmiştir. Anılan maddenin itirazkonusu birinci fıkrasıyla kocaya soybağının reddi davasını açarak babalıkkarinesini çürütme imkânı tanınmış ayrıca bu davanın ana ve çocuğa karşıaçılacağı belirtilmiştir. Maddenin ikinci fıkrasında ise çocuğun da davahakkına sahip olduğu, bu davanın ise ana ve kocaya karşı açılacağıöngörülmüştür.

6. Öte yandan Kanun’un 291. maddesinin birinci fıkrasında dava açma süresinin geçmesinden öncekocanın ölmesi veya gaipliğine karar verilmesi ya da sürekli olarak ayırt etmegücünü kaybetmesi hâllerinde kocanın altsoyu, anası, babası veya baba olduğunuiddia eden kişinin, doğumu ve kocanın ölümünü, sürekli olarak ayırt etme gücünükaybettiğini veya hakkında gaiplik kararı alındığını öğrenme tarihindenbaşlayarak bir yıl içinde soybağının reddi davasını açabileceği belirtilmiştir.

7. Kanun’un 286. ve 291. maddelerinde soybağının reddidavasını açabilecek kişiler arasında çocuğun anasına yer verilmemiştir. Buitibarla ana tarafından soybağının reddi davasının açılması mümkün değildir.

B. İtirazınGerekçesi

8. Başvuru kararındaözetle; soybağının reddi davasını açma hakkının koca ile çocuğa tanınmasınakarşılık anaya tanınmamasının hukuk devleti ve eşitlik ilkeleriylebağdaşmadığı, ana tarafından soybağının reddi talebiyle yargı mercilerinebaşvurulamaması nedeniyle hak arama özgürlüğünün de ihlal edildiği belirtilerekkuralın Anayasa’nın 2., 5., 10., 13. ve 36. maddelerine aykırı olduğu ilerisürülmüştür.

C. Anayasa’yaAykırılık Sorunu

9. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesi uyarınca kuralilgisi nedeniyle Anayasa’nın 20. ve 40. maddeleri yönünden incelenmiştir.

10.Anayasa’nın “Özel hayatın gizliliği” başlıklı 20. maddesinin birinci fıkrasında “Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygıgösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Özel hayatın ve aile hayatınıngizliliğine dokunulamaz.” denilmektedir.

11.Anılan maddeye ilişkin Danışma Meclisinin kabul ettiği metnin gerekçesindeözetle, madde ile kişinin özel hayatınınkorunmakta olduğu, kişinin özel hayatının ferdî hayat ve bununla bir bütünüteşkil eden aile hayatından oluştuğu, bu anlamda özel hayatın korunmasının herşeyden önce özel hayatın gizliliğinin korunması, başkalarının gözleri önüneserilememesi anlamına geldiği ayrıca resmî makamların özel hayata müdahaleedememesinin, başka bir ifadeyle kişinin ferdî ve aile hayatını kendi anladığıgibi düzenleyip yaşayabilmesinin özel hayatın korunmasının diğer bir yönünüoluşturduğu ve maddenin birinci fıkrasında bu hususun da hükme bağlandığı ifadeedilmiştir.

12. AnayasaMahkemesinin bireysel başvuru alanında verdiği kararlarda sıkça vurgulandığıüzere özel hayat kavramı eksiksiz bir tanımıbulunmayan geniş bir kavramdır. Bu kapsamda korunan hukuki değer esasen kişiselbağımsızlıktır. Özel hayata saygı hakkının kapsamının belirlenmesinde bireyinkişiliğini geliştirmesi ve gerçekleştirmesi kavramı temel alınmaktadır.Anılan hak; herkesin istenmeyen bütün müdahalelerden uzak, kendine özel birortamda yaşama hakkına sahip olduğuna işaret etmekle birlikte kişiliğinserbestçe geliştirilmesiyle uyumlu birçok hukuki menfaati de içermektedir (SerapTortuk, B. No: 2013/9660, 21/1/2015, §§ 31-36; Bülent Polat, B. No:2013/7666,10/12/2015, §§ 61-63; Tevfik Türkmen [GK], B. No: 2013/9704,3/3/2016, §§ 50-52; Ata Türkeri, B. No: 2013/6057, 16/12/2015, §§30-32).

13.4721 sayılı Kanun’un 285. maddesinin birincifıkrasında evlilik devam ederken veya evliliğin sona ermesinden başlayarak üçyüz gün içinde doğan çocuğun babasının koca olduğu belirtilmiştir. Bununlabirlikte anılan süreçte doğan çocuğun kocadan olmaması, başka bir deyişlekocanın bu süreçte doğan çocuğun biyolojik babası olmaması da mümkündür.

14. Babalık karinesininçürütülmesi amacıyla açılan soybağının reddi davasının soybağı ilişkisinintarafları olan koca ve çocuğun özel hayatıyla doğrudan ilgili olduğu açıktır.Bununla birlikte anılan Kanun’un 291. maddesinin birinci fıkrasında kocanın altsoyu, anası, babası ile baba olduğunu iddiaeden kişiye de belirli şartlarla soybağınınreddi davasını açma hakkı tanınmak suretiyle anılan davanın yalnızca soybağıilişkisinin tarafları açısından sonuç doğurmayacağı kabul edilmiştir.

15. Öte yandan çocuğuntarafı olacağı soybağı ilişkisinin ananın anayasal haklarıyla da ilgisininbulunduğu değerlendirilmek suretiyle Kanun’un 298. maddesinin birincifıkrasında ana tarafından tanımanın iptalitalebiyle yargı mercilerine başvurulmasına imkân tanınmış, 301. maddesininbirinci fıkrasında ise çocuk ile baba arasındaki soybağının mahkemecebelirlenmesinin ana tarafından da istenebileceği hükme bağlanmıştır.

16. Anayasa’nın 20.maddesine ilişkin Danışma Meclisinin kabul ettiği metnin gerekçesinde devurgulandığı üzere özel hayat ve aile hayatına saygı gösterilmesini istemehakkı, kişinin özel ve aile hayatını kendianlayışına göre düzenleyip yaşayabilmesini gerektirir. Bu bağlamda koca ileçocuk arasında biyolojik duruma aykırı bir soybağı ilişkisinin mevcut olmasıkoca ve çocuğun yanı sıra ananın da özel hayatına yönelik sonuçlardoğurabilecek niteliktedir. Başka bir ifadeyle babalık karinesininortaya çıkardığı sonuçların çocuğu doğuran kadının özel hayatıyla herhangi birilgisinin bulunmadığını söylemek mümkün değildir. Dolayısıyla çocuk ilebiyolojik baba olmayan koca arasında kurulan soybağı ilişkisinin ortadankaldırılmasında çocuğun anasının özel hayatına saygı gösterilmesini istemehakkı bağlamında menfaati bulunmaktadır.

17. Bu itibarla çocuğunbiyolojik babası olmayan kocanın karine olarak baba olduğunun kabul edilmesininananın özel hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkını ihlal edebileceğisonucuna ulaşılmıştır.

18. Anayasa’nın 40.maddesinin birinci fıkrasında “Anayasa ile tanınmış hak ve hürriyetleriihlâl edilen herkes, yetkili makama geciktirilmeden başvurma imkânınınsağlanmasını isteme hakkına sahiptir.” denilmiştir. Anılan hükme görekişilerin yargı makamları ile idari makamlar önünde haklarını arayabilmelerinekolaylık ve imkân sağlanması anayasal bir zorunluluktur. Bu zorunluluk, temelhak ve özgürlüğü ihlal edilen ya da ihlal edildiğini iddia eden kişilerinilgili yargı veya idari merciler nezdinde şikâyetlerini dile getirmesihususunda devlete gerekli ve yeterli mekanizmaları oluşturarak uygun koşullarısağlama yükümlülüğü getirmektedir (AYM, E.2019/102, K.2019/99, 25/12/2019, §16).

19. Bu çerçevedeAnayasa’nın anılan maddesinde güvence altına alınan etkili başvuru hakkı;anayasal bir hakkının ihlal edildiğini ileri süren herkese hakkın niteliğineuygun olarak iddialarını inceletebileceği makul, erişilebilir, etkili, ihlalingerçekleşmesini veya sürmesini engellemeye ya da sonuçlarını ortadan kaldırmayaelverişli idari ve yargısal yollara başvuruda bulunabilme imkânınınsağlanmasını teminat altına almaktadır (AYM, E.2019/102, K.2019/99, 25/12/2019,§ 17).

20. Çocuğun biyolojikbabası olmayan koca ile arasında soybağı ilişkisinin mevcut olması ananın özelhayatına saygı gösterilmesini isteme hakkını ihlal edebileceğinden anatarafından babalık karinesinin çürütülmesi için yargı mercilerinebaşvurulabilmesi etkili başvuru hakkının bir gereğidir.

21. Babalık karinesininçürütülmesi, başka bir ifadeyle çocuk ile koca arasındaki soybağı ilişkisininortadan kaldırılması amacıyla soybağının reddi davasını açabilecek kişilersınırlı olarak Kanun’un 286. ve 291. maddelerinde belirlenmiştir. Buna göreanılan davayı açabilecek kişiler arasında yer verilmeyen ananın doğurduğuçocuğunun kocadan olmadığını ileri sürerek yargı mercilerine başvurma imkânıbulunmamaktadır.

22. Ana tarafındansoybağının reddi davasının açılması mümkün olmamakla birlikte Kanun’un 286.maddesinin ikinci fıkrasında çocuğa soybağının reddi davasını açma hakkıtanınmış, 291. maddesinin ikinci fıkrasında ise erginolmayan çocuğa atanacak kayyımın atama kararının kendisine tebliğinden itibarenbir yıl içinde soybağının reddi davasını açabileceği öngörülmüştür.

23. Buna göresoybağının reddi davasının açılması bakımından çocuğa kayyım atanması içinbaşvuru yapılması mümkündür. Bununla birlikte kayyım tarafından davaaçılabilmesi ananın özel hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkı bağlamındaetkili başvuru hakkı yönünden bir güvence sunmamaktadır. Zira kayyım,soybağının reddi davasını çocuğun yararını gözeterek çocuk adına açacaktır.Dolayısıyla anılan davada çocuğun anası davacı sıfatıyla babalık karinesininçürütülmesine ilişkin iddialarını ileri süremeyecektir.

24. Bu itibarla anatarafından davacı sıfatıyla çocuğun biyolojik babasının koca olmadığı ilerisürülerek babalık karinesinin çürütülmesi için yargı mercilerine başvurulmasınaimkân tanımayan kural, özel hayata saygı gösterilmesini isteme hakkı bağlamındaetkili başvuru hakkını ihlal etmektedir.

25. Açıklanan nedenlekural, Anayasa’nın 20. ve 40. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.

Kural, Anayasa’nın 20.ve 40. maddelerine aykırı görülerek iptal edildiğinden ayrıca Anayasa’nın 2.,5., 10., 13. ve 36. maddeleri yönünden incelenmemiştir.

IV. İPTALKARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU

26. Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında “Kanun,Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya dabunların hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihteyürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğegireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetedeyayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez.” denilmekte, 6216 sayılıKanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrasında da bu kural tekrarlanmaksuretiyle Anayasa Mahkemesinin gerekli gördüğü hâllerde Resmî Gazete’deyayımlandığı günden başlayarak iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi biryılı geçmemek üzere ayrıca kararlaştırabileceği belirtilmektedir.

27. 4721 sayılı Kanun’un286. maddesinin birinci fıkrasının iptal edilmesi nedeniyle doğacak hukuksalboşluk kamu yararını ihlal edecek nitelikte görüldüğünden Anayasa’nın 153.maddesinin üçüncü fıkrasıyla 6216 sayılı Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralıfıkrası gereğince bu kurala ilişkin iptal hükmünün kararın Resmî Gazete’deyayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür.

V. HÜKÜM

22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun286. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, iptalhükmünün Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrası ile 30/3/2011 tarihli ve6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri HakkındaKanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE’DEYAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK DOKUZ AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE 26/7/2023 tarihindeOYBİRLİĞİYLE karar verildi.