Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.2023/51, K.2023/48 Sayılı Karar - 22/03/2023

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 2023/51

Karar Sayısı : 2023/48

Karar Tarihi : 22/3/2023

R.G.Tarih-Sayı :19/7/2023-32253

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Adana 20. Asliye Ceza Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU: 24/2/1983tarihli ve 2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu’nun 1/7/2016 tarihli ve 6723sayılı Kanun’un 25. maddesiyle yeniden düzenlenen 28. maddesinin dördüncü vebeşinci fıkralarının Anayasa’nın 2., 5., 6., 9., 10., 36., 49., 125., 138. ve140. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptallerine ve yürürlüklerinindurdurulmasına karar verilmesi talebidir.

OLAY: Sanık hakkında karşılıksız yararlanma suçundan açılandavada itiraz konusu kuralların Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varanMahkeme, iptalleri için başvurmuştur.

I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKÜMLERİ

Kanun’un itiraz konusu kuralların da yer aldığı 28.maddesi şöyledir:

 “Kanun yolu değerlendirme formu:

Madde 28 – (Mülga: 31/3/2011-6217/31 md.; Yenidendüzenleme: 1/7/2016 – 6723/25 md.)

Yargıtay ve Danıştay daireleri ile genel kurullarınca yapılankanun yolu incelemeleri sonunda;

a) İstinaf kanun yolu incelemesinde görev alan dairebaşkanı, üye, Cumhuriyet başsavcısı ve savcılar,

b) İlk derece yargı yerlerinde duruşmaya, karara veyahükme katılan, karar veya hükmü veren ya da soruşturma aşamasında görev yapanhâkimler,

c) İlk derece yargı yerlerinde soruşturma aşamasındagörev alan, iddianameyi tanzim eden, duruşmaya katılan, mütalaa veren veyakanun yoluna başvuran Cumhuriyet savcıları,

hakkında kanun yolu değerlendirme formu düzenlenir.

Kanun yolu değerlendirme formu; soruşturmanın niteliği,iddianame, karar veya hükmün hukuka uygunluğu ve isabet derecesi, soruşturma,kovuşturma veya yargılamanın hedef sürede tamamlanması, gereksiz masrafasebebiyet verilmesi, duruşmalara hazırlıklı çıkılması veya hazırlıksızçıkılarak gecikmelere neden olunması, dosyaların eksiklik nedeniyle geriçevrilmeye neden olmayacak şekilde görevli daire veya birime gönderilmesi,bilirkişi görevlendirilmesinin hukuka uygun yapılması, soruşturma, kovuşturmaveya yargılama işlemlerinin usul hükümlerine uygun olarak doğru ve zamanındayapılması, dava konularının anlayış ve yönlendirilmesi ile mütalaa, gerekçelikarar ve tebliğnamelerin yazılış, tahlil ve sonuçlandırılmasında başarıgösterilmesi gibi hususlar dikkate alınarak çok iyi, iyi, orta ve zayıfşeklinde düzenlenir. Yapılan incelemede olumlu veya olumsuz kanaatedinilememesi hâlinde, değerlendirme formu bu durum belirtilerek düzenlenir.

Hükmün onanmış veya bozulmuş olması tek başına olumluveya olumsuz değerlendirme yapılmasını gerektirmez. Ayrıca, incelenen kararauygun muhalefet şerhi bulunması hâlinde olumsuz değerlendirme yapılamaz.

Bölge adliye mahkemeleri veya bölge idare mahkemeleridairelerince yapılan istinaf kanun yolu incelemesi sonucunda yukarıdakifıkralarda belirtilen kriterler esas alınarak kanun yolu değerlendirme formudüzenlenir. Aynı dosyaya ilişkin olarak istinaf kanun yolu incelemesi sonucudüzenlenen değerlendirme formu ile temyiz incelemesi sonucu düzenlenendeğerlendirme formu arasında çelişki bulunması hâlinde temyiz mercilerincedüzenlenen değerlendirme formu esas alınır.

Değerlendirme formu, kararı inceleyen heyetin başkanıtarafından düzenlenir. Hakkında değerlendirme formu düzenlenenler, formunUlusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP)’ne kaydedilmesinden itibaren bir ayiçinde gerekçelerini belirtmek suretiyle değerlendirme formunun yenidenincelenmesini isteyebilir. Yeniden inceleme talebi, başvuru tarihinden itibarenbir ay içinde incelemeyi yapan daire tarafından oyçokluğuyla karara bağlanır.

Yukarıdaki fıkraların uygulanmasına ilişkin usul veesaslar Yargıtay ve Danıştayın görüşü alınmak suretiyle Hâkimler ve SavcılarYüksek Kurulu tarafından yürürlüğe konulan yönetmelikle belirlenir.

Soruşturma, kovuşturma veya yargılamanın tamamlanmasıiçin öngörülen hedef süreler Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun görüşüalınarak Adalet Bakanlığı tarafından belirlenir.”

II. İLK İNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca yapılanilk inceleme toplantısında başvuru kararı ve ekleri, Raportör Ahmet HakanSOYTÜRK tarafından hazırlanan ilk inceleme raporu ve itiraz konusu kanun hükmüokunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

2. Anayasa’nın 152. ile30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve YargılamaUsulleri Hakkında Kanun’un 40. maddelerine göre bir davaya bakmakta olanmahkeme, bu dava sebebiyle uygulanacak bir kanunun veya Cumhurbaşkanlığıkararnamesinin hükümlerini Anayasa’ya aykırı görmesi hâlinde veya taraflardanbirinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varmasıdurumunda bu hükümlerin iptalleri için Anayasa Mahkemesine başvurmayayetkilidir. Ancak anılan maddeler uyarınca bir mahkemenin Anayasa Mahkemesinebaşvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış ve mahkemenin görev alanına girenbir davanın bulunması, iptali talep edilen kuralın da o davada uygulanacakolması gerekir. Uygulanacak kural ise bakılmakta olan davanın değişikevrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı sonuçlandırmadaolumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte bulunan kurallardır.

3. İtiraz yoluna başvuranMahkeme 2802 sayılı Kanun’un 28. maddesinin dördüncü ve beşinci fıkralarının iptallerinitalep etmiştir. İtiraz konusu kurallarla bölge adliye mahkemeleri veya bölgeidare mahkemeleri dairelerince yapılan istinaf kanun yolu incelemesi sonucunda anılanmaddede belirtilen ölçütlerin esas alınarak kanun yolu değerlendirme formunundüzenleneceği, aynı dosyaya ilişkin olarak istinaf kanun yolu incelemesi sonucudüzenlenen değerlendirme formu ile temyiz incelemesi sonucu düzenlenendeğerlendirme formu arasında çelişki bulunması hâlinde temyiz mercilerincedüzenlenen değerlendirme formunun esas alınacağı, değerlendirme formunun kararıinceleyen heyetin başkanı tarafından düzenleneceği, hakkında değerlendirmeformu düzenlenenlerin formun Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemine (UYAP)kaydedilmesinden itibaren bir ay içinde gerekçelerini belirtmek suretiyledeğerlendirme formunun yeniden incelenmesini isteyebileceği ve yeniden incelemetalebinin başvuru tarihinden itibaren bir ay içinde incelemeyi yapan dairetarafından oyçokluğuyla karara bağlanacağı düzenlenmektedir.

4. Bakılmakta olan davanın konusu isesanığın karşılıksız yararlanma suçunu işlediği iddiasına ilişkindir. Kurallarbakılmakta olan davadaki uyuşmazlığın çözümünde olumlu ya da olumsuz yönde etkiyapacak nitelikte değildir. Dolayısıyla kuralların bakılmakta olan davadauygulanma imkânı bulunmamaktadır (AYM, E.2019/107, K.2019/90, 4/12/2019, § 10).

5. Açıklanan nedenle kuralların itirazbaşvurusunda bulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma imkânıbulunmadığından başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddi gerekir.

III. HÜKÜM

24/2/1983 tarihli ve 2802 sayılı Hâkimler ve SavcılarKanunu’nun 1/7/2016 tarihli ve 6723 sayılı Kanun’un 25. maddesiyle yenidendüzenlenen 28. maddesinin dördüncü ve beşinci fıkralarının itiraz başvurusundabulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma imkânı bulunmadığındanbaşvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE, Hasan Tahsin GÖKCAN’ınkarşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA 22/3/2023tarihinde karar verildi.

KARŞIOY GEREKÇESİ

1. 2802 sayılı Kanunun 28. maddesinin (6723 sayılıKanunun 25. maddesiyle yeniden düzenlenen) iptali istenen 4. ve 5. fıkralarındaadli ve idari uyuşmazlıklar sonunda verilen mahkeme kararlarıyla ilgili olarakkanun yollarında yapılan yargısal denetim sonucunda kararı denetlenen hakimlerhakkında ilgili daire başkanı tarafından kanun yolu değerlendirme formudüzenleneceği öngörülmektedir. İncelenen kurallarda, anılan değerlendirme formukapsamında; hakimin duruşmaya hazırlıklı çıkıp çıkmadığı, gecikmeye neden olupolmadığı gibi kriterler yanında karar veya hükmün hukuka uygunluğu ve isabetderecesi, soruşturma, kovuşturma veya yargılamanın hedef sürede tamamlanmasıgibi hususların da değerlendirilerek başarı performansına göre çok iyi, iyi,orta ve zayıf şeklinde kanatın yazılıp formun düzenleneceği belirtilmektedir.Mahkememiz sayın çoğunluğu iptali istenen kuralların yerel mahkeme tarafındanilgili davada uygulanacak kural olmadığı kanaatıyla iptal isteminin reddigerektiği sonucuna ulaşmıştır.

2. Anayasanın 152. maddesi uyarınca bir davaya bakanmahkemenin uygulayacağı bir kanun hükmünün Anayasa’ya aykırılığı iddiasınıciddi bulması durumunda itiraz yoluyla iptal isteminde bulunması mümkündür.Mahkememiz bu nedenle “uygulanacak kural”ın tespitinde, iptali istenen kuralın“bakılmakta olan davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunlarınçözümünde veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacaknitelikte bulunan kurallar” olup olmadığının incelenmesi kriteriniuygulamıştır. Bu kriter açısından kural olarak iptali istenen kanun hükmü veyaibaresinin uyuşmazlığın çözümünde veya davanın evrelerinde doğrudan biretkisinin bulunması aranmalıdır. Bununla birlikte yargılamaya ilişkin usulhukuku kurallarında bu kriter her zaman yeterli değildir. Usul kurallarıbakımından uyuşmazlığın görülmesine ilişkin dava sürecine veya sonucuna ilişkindolaylı etkisi olan kuralların da “uygulanacak kural” niteliğindedeğerlendirilmesi gerekir. Bu değerlendirme Anayasa’nın üstünlüğü ilkesinikoruma işlevini gören anayasal denetimin mantığı yönünden de gereklidir.Tersine bir yaklaşım AYM’nin kendini sınırlaması anlamına gelebilir. NitekimAYM daha önce 2802 sayılı Hakimler ve SavcılarKanunu’nun 1/7/2016 tarihli ve 6723 sayılı Kanun’un 25. maddesiyle başlığı ilebirlikte yeniden düzenlenen 28. maddesinin yedinci fıkrasının “…kovuşturmaveya yargılamanın tamamlanması için öngörülen hedef süreler Hâkimler veSavcılar Yüksek Kurulunun görüşü alınarak Adalet Bakanlığı tarafındanbelirlenir.” bölümünün iptal isteminin ilk incelemesinde kuralı davadauygulanacak kural olarak nitelemiş ve davayı esastan inceleyereksonuçlandırmıştır (bkz. AYM, E.2021/17, K.2021/103, 30/12/2021).

3. İptali istenen kurallar her ne kadar hakimlerin özlükhaklarına ilişkin bir değerlendirme formu düzenlenmesini kapsıyor ise de aynızamanda hakimlerin görmekte oldukları her bir davaya ilişkin usul hukukukuralı mahiyetindedir. Başka deyişle hakim kuralda öngörülen “değerlendirmeformu” kapsamındaki kriterleri her bir davada uygulamakla yükümlü kılındığıiçin anılan kurallar usul hukukunun bir parçası mahiyetindedir. Uyuşmazlığınçözümü için daha detaylı bir hukuki sorunu araştırmak isteyen hakimin hedefsüre ve davayı geciktirmeme kriteri yönünden ya da istinaf veya Yargıtaydairesinin istikrarlı fakat kanuna veya Anayasa’ya aykırı olduğunu düşündüğübir yorum şekli yerine kendi hukuki anlayışını tercih etmesi düşüncesindeolmasına karşın kanun yolu denetimi sonunda orta not verilebileceği endişesiyleetki altında karar vermesi olasılığı bulunmaktadır. Dolayısıyla görünüştehakimin özlük hakkına ilişkin gibi görünen kurallar diğer yönüyle aslında adilyargılanma hakkı yönünden mahkemenin kuruluşuna ve yapısına ilişkin usul hukukukuralı niteliğindedir. Bu nedenle Anayasa’ya aykırılığı öne sürülen kurallarınmahkemenin önündeki davada uygulanacak bir kural olmadığı söylenemez.

4. Öte yandan incelemeye konu kuralların adil yargılanmahakkının “bağımsız ve tarafsız mahkemede yargılanma hakkı” alt unsuru/güvencesiile de ilgisi bulunmaktadır. Bu ilke açısından davaların görüleceğimahkemelerin bağımsızlık ve tarafsızlık güvencelerini içeren yargı mercileriolması gerekir. Anayasa’da mahkemelerin bağımsızlığı ve hakimlik mesleği güvencealtına alınmıştır. Anayasa’nın “Mahkemelerin Bağımsızlığı” başlıklı 138.maddesinde bağımsızlığın kapsamı “Hâkimler, görevlerinde bağımsızdırlar;Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanî kanaatlerine göre hükümverirler./ Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisininkullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez; genelgegönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz./ Görülmekte olan bir dava hakkındaYasama Meclisinde yargı yetkisinin kullanılması ile ilgili soru sorulamaz,görüşme yapılamaz veya herhangi bir beyanda bulunulamaz./ Yasama ve yürütmeorganları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu organlar veidare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştiremez ve bunların yerinegetirilmesini geciktiremez.” şeklinde belirlenmiştir. Anayasa’nın hâkimlikve savcılık mesleğinin düzenlendiği 140. maddesinin üçüncü fıkrasında “Hâkimve savcıların nitelikleri, atanmaları, hakları ve ödevleri, aylık veödenekleri, meslekte ilerlemeleri, görevlerinin ve görev yerlerinin geçici veyasürekli olarak değiştirilmesi, haklarında disiplin kovuşturması açılması vedisiplin cezası verilmesi, görevleriyle ilgili veya görevleri sırasındaişledikleri suçlarından dolayı soruşturma yapılması ve yargılanmalarına kararverilmesi, meslekten çıkarmayı gerektiren suçluluk veya yetersizlik halleri vemeslek içi eğitimleri ile diğer özlük işleri mahkemelerin bağımsızlığı vehâkimlik teminatı esaslarına göre kanunla düzenlenir.” denilmektedir.Anayasa’nın anılan maddesi uyarınca hâkim ve savcıların özlük işlerininmahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kanunladüzenlenmesi gerekir.

5. Mahkemelerin bağımsızlığı ilkesi, yargının yasama ve yürütme başta olmaküzere her kişi ve kuruma karşı bağımsızlığını ifade etmektedir. Söz konusubağımsızlık, yargılama fonksiyonunun gereği gibi yerine getirilmesi amacınıgütmekte ve hukuk devleti ilkesinin bir gereğini oluşturmaktadır. Mahkemelerinbağımsızlığı ilkesi, hâkimlerin görevlerinde bağımsız olduklarını ifadeetmektedir. Yargının bir karakteri olan bağımsızlık, hâkimin çekinmeden veendişe duymadan, hukukun öngördüğü gereklerden başka herhangi bir dış etkialtında kalmadan, yansız ve özgürce karar verebilmesidir. Hâkimleringörevlerinde bağımsızlıkları, onlara tanınan bir ayrıcalık olmayıp adaletindolaylı dolaysız her türlü etki, baskı, yönlendirme ve kuşkudan uzakdağıtılması amacını gütmektedir. Bu nedenle mahkemelerin bağımsızlığı, insanhaklarının ve özgürlüklerinin en etkin güvencesidir (AYM, E.2016/144,K.2020/75, 10/12/2020, par. 26; AYM, E.2021/17, K.2021/103, 30/12/2021, par.23).

6. Kuvvetler ayrılığı ilkesinin (AY m.6-9) ve hukuk devleti ilkesinin önemli bir unsuru olan yargı bağımsızlığıilkesinin (AY m. 2, 138-141, 159) bir gereği olarak hakimlerin mesleki yöndendenetiminin de belirtilen anayasal ilkelere uygun olması gerekmektedir.Bilindiği gibi mahkemelerin bağımsızlığının en temel güvencesini hakimlikteminatı oluşturur. Hakimlerin mesleklerini yürütürken yasama organına,yürütme organına ve mahkemeler sistemi ile birlikte yargı sistemi içerisindekidiğer yargı organlarına karşı bağımsızlığının yasalarca güvence altına alınmasıAnayasal ilkelerin gereklerindendir. Bu anlamda hakimlerin özlük işlerihakkındaki tüm düzenlemelerin de Kanunla yapılması, idari bir merciin kararınatabi tutulmaması gerekmektedir.

7. Hakimlik teminatı bakımından hakimlerin diğermahkemeler ve üst mahkemelere karşı bağımsızlığının sağlanması da önemli birhusustur. Hakimler yargılama fonksiyonlarını görürken kanun yolu denetimi yapandiğer bir hakim veya üst mahkeme karşısında da bağımsızlıklarınıkoruyabilmelidir. Mahkemelerdeki görevleriyle yargısal egemenliği (AY m. 6, 9)kullanan hakimler arasında yargısal yetki kullanımı dolayısıylaüstlük-altlık ilişkisi kurulamaz. Yalnızca bu şekilde yargının kendi içyapısı ve örgütlenmesi yönünden bağımsızlığın korunduğu söylenebilir (Prof. Dr.Çetin Özek, Yargının İdari Denetimi, İÜHFM 1982, S. 1-4, s. 922). Başka deyişlekanunyolu denetimi yargılama usulüne ilişkin kanunların ve adil yargılanmahakkının bir gereği olmakla birlikte bu denetimin kararı incelenen hakimüzerinde üstlük-altlık ilişkisi kurulması biçiminde yapılması hakimlikteminatını zedeleyecektir. Elbette meslekteki uzmanlıkları ve birikimleri ilekanun yolu denetiminde yüksek mahkemelerin verdikleri kararların hukukisorunların çözüm yöntemlerini gösterme, içtihat birliğini sağlama ve hattaöğreticilik gibi işlevleri bulunmaktadır. Fakat bir yargısal denetim yolununaynı zamanda hakimin mesleki performansını ölçen başarı not sistemiolarak kullanılması herşeyden önce kanunyolu sisteminin anayasal anlamına veişlevine aykırıdır. Kurallarla öngörülen sistem, yargısal denetim yapanhakimlerin, kararını inceledikleri hakimler üzerinde hiyerarşik birilişki kurmasına neden olmaktadır. Yargısal denetimin niteliği vemantığı ile hiyerarşik ilişki ve hiyerarşi yetkisi birbiriyle bağdaşmaz.

8. Bilindiği üzere idare hukukunda üst amir tarafındankullanılan hiyerarşi yetkisi yönetim yetkisine bağlı olarak tayin,terfi, disiplin gibi işlemlerin tesisi yetkisini kapsar. Yargısal birdenetimde, terfi ve disiplin işleminde kullanılacak şekilde başarı notuverilmesi, işlevsel olarak denetimi hiyerarşik denetime, denetim yapanı dahiyerarşik amir konumuna getirmektedir. Öte yandan bu bir uygulama sorunudeğildir. Son derece objektif ve özenli bir not uygulaması yapılıyor olması dasistemin yargı bağımsızlığı üzerindeki etkisini ortadan kaldırmamaktadır. Diğerbir ifadeyle Kanunun 28. maddesindeki bu düzenleme sonucunda yüksek mahkemedairesi başkanı/hakimleri ile istinaf veya ilk derece mahkemesi hakimleriarasında ve yine istinaf mahkemesi daire başkanı/hakimleri ile ilk derecemahkemesi hakimleri arasında hukuken hiyerarşik bir ilişkikurulmaktadır. Böyle bir durum Anayasal hakimlik teminatı ve mahkemelerinbağımsızlığı ilkeleriyle bağdaştırılamaz. Hatta hakimler üzerinde bu yöntemlebir psikolojik baskı oluşması (hakimlerin not endişesiyle kendi hukuksalgörüşlerini karara derç etmekten kaçınması) davanın taraflarının adilyargılanma haklarını da zedeleyebilecektir. Nitekim 1981 tarihli HukukKollokyumunda not sisteminin getirilmesi önerisini tartışan Prof. Eralp Özgenbu sistemin savunma hakkının kısıtlanmasına yol açabileceğine değinmiş ve böylebir denetim yapılacaksa bile Yargıtay dışında yapılması gerektiğini ifadeetmiş, yine Prof. Çetin Özek de temyiz denetimi üzerinden terfi sistemikurulmasının yanlışlığına işaret etmiştir (bkz. Kollokyum tartışma bölümü;İÜHFM 1982, S. 1-4, s. 999, 1004).

9. Öte yandan bu söylediklerimiz, temyiz denetimindengeçen kararların hakimlerin terfilerinde dikkate alınamayacağı anlamınagelmemektedir. Fakat temyiz denetiminin bir parçası olarak böyle bir sisteminkurulmasının anayasal ilkeleri ihlal ettiği açıktır. Kaldı ki bu sistemalternatifsiz de değildir. Mahkemelerin tabi olduğu Uyap sisteminde tümkararların elektronik kaydının bulunduğu gözetildiğinde terfilerle görevliAnayasal Kurum olan HSK’nın ilgili birimlerinin bu kararlardaki isabetderecesini terfi dönemleri öncesinde analiz etmesi çok güç olmasa gerektir.Belirtilen nedenlerle bakılmakta olan davada uygulanma imkanı olmadığıgerekçesiyle kuralın iptal isteminin reddedilmeyip esasının incelenmesigerektiği görüşündeyim.

Başkanvekili

 Hasan Tahsin GÖKCAN