ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2023/71
Karar Sayısı: 2023/182
Karar Tarihi: 26/10/2023
R.G.Tarih-Sayı: 29/11/2023-32384
İPTAL DAVASINI AÇAN: Türkiye Büyük MilletMeclisi üyeleri Engin ALTAY, ÖzgürÖZEL, Engin ÖZKOÇ ile birlikte 129 milletvekili
İPTAL DAVASININ KONUSU: 26/1/2023 tarihli ve 7435 sayılı Türkiye Odalar veBorsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu ile Bazı Kanunlarda ve 640 SayılıKanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 11. maddesiyle7/6/2005 tarihli ve 5362 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Meslek KuruluşlarıKanunu’nun 44. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde yer alan “...dörttebirinin...” ibaresinin “...beşte ikisinin...” şeklindedeğiştirilmesinin Anayasa’nın 2., 5., 135. ve 173. maddelerine aykırılığı ilerisürülerek iptaline ve yürürlüğünün durdurulmasına karar verilmesi talebidir.
I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ
Kanun’un iptali talep edilen kuralın da yer aldığı 44.maddesi şöyledir:
“Olağanüstü genel kurul toplantıları
Madde 44- Esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşlarınıngenel kurulları;
a) Yönetim kurulu üye tam sayısının çoğunluğunun kararıile yönetim kurulu tarafından,
b) Genel kurul üyelerinin beşte ikisinin notercetasdik edilmiş imzası ile düzenlenecek tutanak ve gündemle noter kanalıylayapılacak başvuru üzerine, alınacak kararla yönetim kurulu tarafından,
c) Denetim kurulu tarafından,
d) Haklı ve geçerli sebeplerin varlığı halinde Bakanlıktarafından,
Olağanüstü olarak toplantıya çağırılır. Toplantı, çağrısındabelirlenen gündemle yapılır. Olağanüstü toplantılarda belirlenen gündem dışındagörüşme yapılamaz. Bakanlık çağrısı hariç, yapılacak olağanüstü genel kurultoplantısı hazırlık çalışmaları yönetim kurulunca yürütülür. Yönetim kurulununbu görevi yerine getirmemesi halinde ise, olağanüstü genel kurul toplantısı hazırlıkçalışmalarının nasıl ve kimler tarafından yürütüleceği Bakanlık tarafındanbelirlenir.”
II. İLK İNCELEME
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca ZühtüARSLAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, M. Emin KUZ, Recai AKYEL, Yusuf ŞevkiHAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN,Kenan YAŞAR ve Muhterem İNCE’nin katılımlarıyla 4/5/2023 tarihinde yapılan ilkinceleme toplantısında dosyada eksiklikbulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurma talebinin esasinceleme aşamasında karara bağlanmasına OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
III. ESASIN İNCELENMESİ
2. Dava dilekçesi ve ekleri, Raportör Ahmet Hakan SOYTÜRK tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, davasıkonusu kanun hükmü, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ilediğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A. Anlam veKapsam
3. 5362sayılı Kanun’un 1. maddesinde anılan Kanun’un amacının esnaf ve sanatkârlar ilebunların yanlarında çalışanların mesleki ve teknik ihtiyaçlarını karşılamak,mesleki faaliyetlerini kolaylaştırmak, mesleğin genel menfaatlerine uygunolarak gelişmelerini ve mesleki eğitimlerini sağlamak, meslek mensuplarınınbirbirleriyle ve halk ile olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hâkim kılmak,meslek disiplini ve ahlakını korumak ve bu maksatla kurulan tüzel kişiliğesahip kamu kurumu niteliğindeki esnaf ve sanatkârlar odaları ile bu odalarınüst kuruluşu olan birlik, federasyon ve konfederasyonun çalışma usul veesaslarını düzenlemek olduğu belirtilmiştir.
4. Kanun’daesnaf ve sanatkârlar meslekkuruluşlarının oda, birlik, federasyon ve konfederasyon şeklinde örgütlenecekleridüzenlenmiştir. Anılan kuruluşlardan her birinin kendi genel kurulu, yönetimkurulu ve denetim kurulu bulunmaktadır. Kanun’da, her kuruluşun genel kurulununkimlerden oluşacağı ve görevlerinin neler olduğu ayrı ayrı düzenlenmiştir.
5. Kanun’un “Ortak Hükümler”başlıklı üçüncü kısmında yer alan 42. ve 43. maddelerinde esnaf ve sanatkârlarmeslek kuruluşlarının olağan genel kurul toplantılarının ne zaman ve neredeyapılacağı, toplantıya çağrı usulü ile toplantı gündeminde yer alacak konulardüzenlenmiştir. 42. maddenin birinci fıkrası uyarınca olağan genel kurultoplantıları dört yılda bir kuruluşun merkezinin bulunduğu yerde yapılacaktır.
6. Esnaf ve sanatkârlar meslekkuruluşlarının tümü bakımından ortak hüküm niteliğinde olan 44. maddede deolağanüstü genel kurul toplantılarına çağrı usulü ile olağanüstü toplantınıngündemi ve olağanüstü genel kurul toplantısı hazırlık çalışmalarının ne şekildeyürütüleceği düzenlenmiştir. Anılan madde uyarınca esnaf ve sanatkârlar meslekkuruluşlarının genel kurulları; yönetim kurulu üye tam sayısının çoğunluğununkararı ile yönetim kurulu tarafından, genel kurul üyelerinin beşte ikisininnoterce tasdik edilmiş imzası ile düzenlenecek tutanak ve gündemle noterkanalıyla yapılacak başvuru üzerine alınacak kararla yönetim kurulu tarafından,denetim kurulu tarafından, haklı ve geçerli sebeplerin varlığı hâlinde Ticaret Bakanlığı(Bakanlık) tarafından olağanüstü olarak toplantıya çağrılır.
7. Söz konusu maddeye göre olağanüstütoplantıda yalnızca çağrıya konu gündeme dair görüşme yapılması mümkündür. Olağanüstügenel kurul toplantısı hazırlık çalışmaları, Bakanlık çağrısı hariç olmaküzere, yönetim kurulunca yerine getirilir. Yönetim kurulunun bu görevi yerinegetirmediği hâllerde ise hazırlık çalışmalarının nasıl ve kimler tarafındanyürütüleceği Bakanlık tarafından belirlenir.
8.Maddenin birinci fıkrasının (b) bendine göre esnaf ve sanatkârlar meslekkuruluşlarının genel kurullarının genel kurul üyelerinin talebi üzerineolağanüstü toplantıya çağrılabilmesi için genel kurul üyelerinin noterce tasdikedilmiş imzası ile düzenlenecek tutanak ve gündemle noter kanalıyla başvurudabulunulması gerekmektedir. Anılan bentte yer alan “…beşte ikisinin…”ibaresi dava konusu kuralı oluşturmaktadır.
B. İptal Talebinin Gerekçesi
9. Dava dilekçesinde özetle; esnaf ve sanatkârlar meslekkuruluşlarının tüzel kişiliğe sahip kamu kurumu niteliğindeki meslekkuruluşları olduğu, bu tür kuruluşların oluşumunun ve faaliyetlerininyürütülmesinin demokrasinin genel esasları çerçevesinde gerçekleşmesigerektiği, dava konusu kuralla anılan kuruluşların olağanüstü genel kurulaçağrılma usulünün zorlaştırıldığı, bu durumun meslek kuruluşlarının yönetiminemensuplarının katılmasını ve fikirlerini özgürce ifade edebilmesini,kuruluşların idaresinde şeffaflığın sağlanmasını güçleştirdiği, kuralınkuruluşların idari özerkliği ilkesini etkisiz ve karşılıksız bıraktığı, yinedevletin esnafı koruyucu ve destekleyici tedbirleri alma yükümlülüğüyle debağdaşmadığı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 5., 135. ve 173. maddelerineaykırı olduğu ileri sürülmüştür.
C. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu
10. Anayasa'nın 135.maddesinde kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının ve üstkuruluşlarının belli bir mesleğe mensup olanların müşterek ihtiyaçlarınıkarşılamak, mesleki faaliyetlerini kolaylaştırmak, mesleğin genel menfaatlereuygun olarak gelişmesini sağlamak, meslek mensuplarının birbirleriyle ve halklaolan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hâkim kılmak üzere meslek disiplini veahlakını korumak maksadı ile kanunla kurulan ve organları kendi üyeleritarafından kanunda gösterilen usullere göre yargı gözetimi altında, gizli oylaseçilen kamu tüzel kişilikleri oldukları belirtilmiştir.
11. Tüzel kişilikleri olan bu tür meslek kuruluşları ileüst kuruluşların organlarının kendi üyeleri arasından kanunda belirlenenyöntemlere göre seçilmesi ve sorumlu organlarının görevlerine yargı kararıylason verilebileceğinin öngörülmesiyle bu kuruluşlara idari özerklik tanınmış vekuruluşların yönetim ve işleyişlerinin demokratik hukuk devleti esaslarınauygun olması amaçlanmıştır (AYM, E.2018/15, K.2018/78, 5/7/2018, §§ 15, 16;E.2020/60, K.2020/54, 1/10/2020, § 97).
12. Anayasa Mahkemesinin 11/10/2023 tarihli veE.20222/96, K.2023/174 sayılı kararında da vurgulandığı üzere Anayasa’nın 135.maddesi kapsamına giren meslek kuruluşları özünde bir örgütlenme türüdür(anılan karar § 64). Meslek kuruluşları dernek, vakıf, sendika ve siyasi partigibi özel hukuk tüzel kişisi niteliğindeki örgütlenmelerden farklı olarak kamukurumu niteliğinde olsa da anayasa koyucu kamu kurumlarından farklı olarak,meslek kuruluşlarının yönetim organlarının seçimle belirlenmesini öngörmüştür.
13. Anayasa Mahkemesinin yerleşik kararlarında dabelirtildiği üzere herhangi bir kuruluşun oluşmasında seçime yer verilmesidurumunda, bu kuruluşun yönetim ve işleyişinin de demokratik kurallara uygunolması gerekir (AYM, E.2010/80, K.2011/178, 29/12/2011; E.2011/63, K.2013/28,14/2/2013). Dolayısıyla meslek kuruluşlarının yönetim ve işleyişindeAnayasa’nın 2. maddesinde güvence altına alınan demokratik devlet ilkesiningözetilmesi zorunludur.
14. Anayasa'nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti’nintoplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarınasaygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkeleredayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti olduğu belirtilmiştir.
15. Anayasa’yla devletin nitelikleri arasında sayılandemokratik devlet ilkesi, demokrasiyi seçimlere katılma ve oy verme hakkınaindirgeyen klasik temsili demokrasi anlayışının ötesinde, toplumsal sorunların,tüm tarafların aktif olarak katılımıyla çözümlenmesini öngören katılımcıdemokrasi anlayışını ifade etmektedir. Katılımcı demokrasi, tüm vatandaşlarıngörüşlerini açıklama hakkına sahip olduğu, kendi yaşamlarını etkileyen kararalma süreçlerine çeşitli araçlarla katılabildiği bir sistemi öngörmektedir(AYM, E.2011/106, K.2012192, 29/11/2012). Öte yandan katılımcı demokrasianlayışında yönetimin karar ve işlemlerinin halk tarafından denetlenebilmesi,hesap verilebilirliğin artırılmasını sağlayacaktır. Bu itibarla meslekmensuplarının, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının yönetim vedenetim kurullarının karar ve işlemlerini denetleyebilecek araçlarladonatılması demokratik devlet ilkesinin bir gereğidir.
16. Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının enyüksek karar organı olan genel kurul, anılan kuruluşların başkanını ve yetkilikurullarının üyelerini seçmek, yetkili kurulların raporlarını, bilanço ve gelirve gider hesaplarını incelemek, kabul veya reddetmek, yetkili kurulları ibraetmek, yönetim kurulunca hazırlanan yönetmelikleri onamak, işlem ve eylemlerinedeniyle hukuki ve cezai sorumluluğu tespit edilen organ üyeleri hakkında davaaçılmasına, bunların görevde kalıp kalmamasına karar vermek gibi meslekikuruluşların kurumsal yapısına ilişkin kararlar aldığı gibi, genel kurulunesnaf ve sanat sahiplerinin meslek ve sanatlarının yürütülmesi için gerekli vefaydalı görülecek tedbir ve teşebbüsler hakkında karar vermek, kuruluşlarınamaçlarına uygun olarak eğitim ve öğretim faaliyetlerinde bulunulmasına yönelikkararları almak şeklinde yetkileri de bulunmaktadır.
17. Dava konusu kural öncesinde, genel kurul üyelerinin dörttebirinin noterce tasdik edilmiş imzası ile düzenlenecek tutanak ve gündemlenoter kanalıyla yapılacak başvuru üzerine alınacak kararla yönetim kurulutarafından genel kurulun olağanüstü toplantıya çağrılması öngörülmekte ikenkuralla bu oran beşte ikiye çıkarılmıştır. Bu itibarla kurala göre genel kurulungenel kurul üyeleri tarafından olağanüstü toplantıya çağırılabilmesi içinönceki duruma nazaran daha nitelikli bir çoğunluk gerekmektedir.
18. Genel kurul üyelerinin beşte ikisinin noterce tasdikedilmiş imzası ile düzenlenecek tutanak ve gündemle noter kanalıyla yapılacakbaşvuru üzerine alınacak kararla yönetim kurulu tarafından genel kurulunolağanüstü toplantıya çağrılmasını öngören kuralın, genel kurulun sıkaralıklarla toplantıya çağrılması suretiyle genel kurul üyelerinin gereksizyere meşgul edilmesinin önlenmesi ve yetkili organların devamlı surette genelkurulun baskısı altında olmaksızın faaliyetlerini etkin bir şekildesürdürmesine imkân tanınması için ihdas edildiği anlaşılmaktadır. Bu itibarla kurallayönetimde istikrarın sağlanmasının amaçlandığı açıktır.
19. Bununla birlikte esnaf ve sanatkârlar meslek mensuplarının genel kurulu olağanüstü toplantıyaçağırabilmesi demokratik devlet ilkesinin gerektirdiği katılım araçlarındanolup bu toplantıların azınlığın talebiyle gerçekleştirilebilmesi önemtaşımaktadır. Nitekim demokrasinin en önemli gereklerinden biri de çoğulculukolup bu anlamda azınlıkta kalanların da haklarının korunmasına, onlarınseslerini duyurabilmesine imkân tanınması gerekir. Kuşkusuz kamu kurumuniteliğindeki meslek kuruluşlarının yönetiminde istikrarın sağlanması amacıyla,olağanüstü toplantılara çağrı yapılabilmesi için belirli oranda meslekmensubunun aynı yönde irade göstermesinin öngörülmesi kanun koyucununtakdirindedir. Ancak öngörülecek asgari oranın genel kurul üyelerinin karar veyönetim organlarını denetleme işlevini ortadan kaldırmasının veya aşırıderecede zorlaştırmasının demokratik devlet ilkesine uygun düşeceği söylenemez.
20. Kuralla olağanüstü genel kurul toplantısı içinöngörülen beşte ikilik, başka bir ifadeyle yüzde kırklık oran meslekkuruluşlarında azınlıkta kalan kişilerin seslerini duyurabilmesini ve bu kuruluşlarınişleyişine etkin şekilde katılabilmesini aşırı derecede güçleştirmektedir. Anılankuruluşların yönetim ve denetim organları çoğunluk tarafından belirlenmektedir.Kuralla azınlığın genel kurulu olağanüstü toplantıya çağırabilmesi için birbütün hâlinde hareket etme zorunluluğu dolaylı olarak öngörülmektedir. Başkabir deyişle azınlıkta kalanlar arasında görüş ayrılığı olduğu durumlarda kuralgenel kurul üyelerinin karar ve yönetim organlarını denetleme imkânını işlevsizhâle getirmektedir. Bu itibarla kuralın demokratik devlet ilkesine uygunolmadığı sonucuna ulaşılmıştır.
21. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 2. ve 135.maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.
Muhterem İNCE bu görüşe katılmamıştır.
KuralınAnayasa’nın 5. ve 173. maddelerine de aykırı olduğu ileri sürülmüş ise de bubağlamda belirtilen hususların Anayasa’nın 2. ve 135. maddeleri yönündenyapılan değerlendirmeler kapsamında ele alınmış olması nedeniyle Anayasa’nın 5.ve 173. maddeleri yönünden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir.
IV.İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU
22.Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında “Kanun, Cumhurbaşkanlığıkararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunlarınhükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlüktenkalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceğitarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayımlandığıgünden başlayarak bir yılı geçemez.” denilmekte, 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrasında da bukural tekrarlanarak Mahkemenin gerekli gördüğü hâllerde Resmî Gazete’deyayımlandığı günden başlayarak iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi biryılı geçmemek üzere ayrıca kararlaştırabileceği belirtilmektedir.
23. 7435 sayılı Kanun’un 11. maddesiyle 5362 sayılı Kanun’un 44.maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde yer alan “...dörtte birinin...”ibaresinin “...beşte ikisinin...” şeklinde değiştirilmesinin iptaledilmesi nedeniyle doğacak hukuksal boşluk kamu yararını ihlal edecek niteliktegörüldüğünden Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla 6216 sayılıKanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince iptal hükmünün kararınResmî Gazete’de yayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra yürürlüğe girmesiuygun görülmüştür.
V. YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI TALEBİ
24. Davadilekçesinde özetle; dava konusu kuralın uygulanması hâlinde telafisi güç veyaimkânsız zararların doğabileceği belirtilerek yürürlüğünün durdurulmasına kararverilmesi talep edilmiştir.
26/1/2023 tarihli ve7435 sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunuile Bazı Kanunlarda ve 640 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede DeğişiklikYapılmasına Dair Kanun’un 11. maddesiyle 7/6/2005 tarihli ve 5362 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar MeslekKuruluşları Kanunu’nun 44. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde yer alan “...dörttebirinin...” ibaresinin “...beşte ikisinin...” şeklindedeğiştirilmesine yönelik iptal hükmünün yürürlüğe girmesinin ertelenmesinedeniyle bu ibare değişikliğine ilişkin yürürlüğün durdurulması talebininREDDİNE 26/10/2023 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
VI.HÜKÜM
26/1/2023 tarihli ve 7435 sayılı Türkiye Odalar veBorsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu ile Bazı Kanunlarda ve 640 SayılıKanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 11. maddesiyle 7/6/2005 tarihli ve 5362 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar MeslekKuruluşları Kanunu’nun 44. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde yer alan “...dörttebirinin...” ibaresinin “...beşte ikisinin...” şeklindedeğiştirilmesinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, Muhterem İNCE’nin karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA, iptal hükmünün Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrası ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun’un66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE’DEYAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK DOKUZ AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE OYBİRLİĞİYLE 26/10/2023 tarihinde karar verildi.
Başkan
Zühtü ARSLAN
Başkanvekili
Kadir ÖZKAYA
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
M. Emin KUZ
Üye
Rıdvan GÜLEÇ
Üye
Yusuf Şevki HAKYEMEZ
Üye
Selahaddin MENTEŞ
Üye
Basri BAĞCI
Üye
İrfan FİDAN
Üye
Kenan YAŞAR
Üye
Muhterem İNCE
KARŞIOY GEREKÇESİ
1. Mahkememiz sayın çoğunluğu tarafından 5362 sayılıEsnaf ve Sanatkârlar Meslek Kuruluşları Kanunu’nun 44. maddesinin birincifıkrasının (b) bendinde yer alan “...beşte ikisinin...” ibaresininiptaline karar verilmiştir. Aşağıda açıklanan gerekçelerle bu görüşekatılmamaktayız.
2. Kanun’un 44. maddesi uyarınca genel kurul üyeleriningenel kurulu olağanüstü toplantıya çağırabilmesi beşte ikilik bir oranöngörülmüştür. Çoğunluk tarafından da ifade edildiği üzere, Anayasa’nın 135.maddesi ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının organlarının kendi üyeleri arasından kanunda belirlenenyöntemlere göre seçilmesi ve sorumlu organlarının görevlerine yargı kararıylason verilebileceğinin öngörülmesiyle, anılan kuruluşların yönetim ve işleyişinin de demokratik devlet ilkesineuygun olması amaçlanmıştır.
3. Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarınınyönetim ve işleyişinde de demokratik bir hukuk düzeninden bahsedilebilmesi içinyetkili organların adil bir temsil ilkesine dayalı serbest, eşit ve genel oyesasına dayalı bir seçimle seçilmesi gerekir. Bunun yanı sıra anılankuruluşların yönetim ve işleyişine üyelerin dengeli bir biçimde katılımınınsağlanarak çoğulcu bir yapı ve hesap verebilir bir yönetim oluşturulmasıdemokratik hukuk devletinin bir gereğidir. Kuruluşların üyelerinin karar veyönetim organlarını denetleme işlevini ortadan kaldıracak veya aşırı derecedezorlaştıracak düzenlemelere yer verilmesi ise ölçülü olmayacağı gibi demokratikhukuk devleti ilkesiyle de bağdaşmaz.
4. Anayasa’nın 135. maddesinin birinci fıkrasında da “…kanunla kurulan ve organları kendi üyeleri tarafındankanunda gösterilen usullere göre…”şeklinde belirtildiği üzere kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarınınyetkili organlarının seçimine ilişkin usul ve esasları belirleme yetkisi kanunkoyucunun takdir yetkisindedir.
5. Kuralla mesleki kuruluşların merkezi idareden bağımsızolarak kendi faaliyetlerine ilişkin kararları alma ve uygulama konusunda birsınırlama öngörülmemektedir. Başka bir ifadeyle kural, yalnızca olağanüstügenel kurula gidilme kararı konusunda kuruluşun kendi üyelerince verilecekkararın nisabını ağırlaştırmaktadır. Buna karşın kuralda, mesleki kuruluşunişleyişi ve yönetimine dair merkezi yönetime herhangi bir yetki ve denetimimkânı tanınmamıştır. Dolayısıyla kural kanun koyucunun takdir yetkisikapsamında olup kuralda kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının idariözerkliğini ihlal eden bir yön bulunmamaktadır.
6. Kuralın genel kurulu sık aralıklarla toplantıyaçağırarak genel kurul üyelerini meşgul etmemek, yetkili organların devamlısurette genel kurulun baskısı altında olmaksızın faaliyetlerini etkin birşekilde sürdürmesine imkân tanımak amacıyla ihdas edildiği anlaşılmaktadır.
7. Kanun’un 45. maddesinde düzenlenengenel kurul toplantı ve karar yeter sayıları da gözetildiğinde üyelerin genelkurulu olağanüstü toplantıya çağırabilmesi için üyelerin beşte ikisininbaşvurusunu öngören kuralın üyelerin olağanüstü toplantıya çağırma yetkisiniaşırı derecede zorlaştırmadığı anlaşılmaktadır. Başka bir anlatımla kural uyarınca toplantı ya da kararyeter sayısından fazla bir oran belirlenmiş olsaydı bu durumda üyelerin kararve yönetim organlarını denetleme imkânının ortadan kalktığından, organseçimlerinin üyelerce yapılması işlevinin etkisiz hale getirildiğindenbahsedilebilirdi.
8. Benzer bir konuya ilişkin yapılaniptal başvurusunda Anayasa Mahkemesi 1/10/2020 tarihli ve E.2020/60, K.2020/54sayılı kararıyla Türkiye Barolar birliğinin olağanüstü genel kurulaçağrılabilmesi için baro yönetimlerince yapılacak asgari başvuru sayısınıartıran düzenlemeyi oybirliği ile Anayasa’ya uygun bulmuştur. Anılan başvurudaAnayasa’ya uygun bulunan oran yaklaşık %30’dur. Eldeki iptal başvurusunda isebu oran %40’dır. Üstelik anılan kararda Anayasa Mahkemesi olağanüstü toplantıdaseçim yapılamayacağına dair kuralı dahi Anayasa’ya uygun bulmuştur. Buna karşıneldeki başvuruda olağanüstü seçim yapılmasını engeller bir düzenleme debulunmaktadır.
9. Kaldı ki Kanun’un 44. maddesinin birinci fıkrasıuyarınca yönetim kurulu üye tam sayısının çoğunluğunun kararı ile yönetimkurulu tarafından ve yine denetim kurulu tarafından da genel kurulun her zamanolağanüstü toplantıya çağrılma imkânı bulunmaktadır. Genel kurulun diğer vasıtalarla toplantıya çağrılabilmeside olağanüstü genel kurulun üyelerce toplantıya çağrılmasının mümkün olmadığıdurumlarda telafi mekanizmalarıdır. Kanun sistematiğine bakıldığında kurullarıntamamının çoğunluğun mutlak kontrolü altında kabul edilmesi de mümkün değildir.Örneğin denetim kurulunun, genel kurulda alınan kararların yönetim kurulutarafından yerine getirilip getirilmediğini incelemek şeklinde görevi debulunmaktadır. Öte yandan yönetime dair anlaşmazlıkların ötesinde haklı vegeçerli sebeplerin varlığı halinde Bakanlık tarafından dahi olağanüstü genelkurulun toplanması için çağrı yapılabilecektir. Konusu suç teşkil eden bireylem bakımından ise esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşlarının yetkiliorganlarının üyeleri ve genel sekreterleri ile personelinin kamu görevlisi gibicezalandırılacakları hüküm altına alınmıştır (m. 59). Dolayısıyla böyle bireylemin gerçekleştiği yönünde bir şüphe bulunduğunda herkes tarafından adlimakamlara ihbarda bulunulabileceği ve iddianın araştırılacağı hususu iseizahtan varestedir.
10. Diğer yandan Kanun’un 42. maddesinde herhangi biristem aranmaksızın belirli dönemlerde olağan genel kurul yapılacağı da hükümaltına alınmıştır. Avrupa İnsan HaklarıSözleşmesinin 1 no.lu Ek Protokolünün serbest seçim hakkına ilişkin 3. maddesişu şekildedir: “Yüksek Sözleşmeci Taraflar, yasama organının seçilmesindehalkın kanaatlerinin özgürce açıklanmasını sağlayacak şartlar içinde makularalıklarla gizli oyla serbest seçimler yapmayı taahhüt ederler.” Buitibarla makul aralıklarla seçim yapılması çoğulcu bir demokrasinin gereğidirve bu şekilde yapılan seçimlerle bireylerin düşüncelerini serbest şekildeaçıklamaları sağlanmalıdır. Bu ilkenin dava konusu kural bakımından da önemliolduğu açıktır. Zira makul aralıklarla olağan seçimlerin mutlak suretteyapılacak olması, bir bakıma, olağanüstü genel kurula çağırma yetkisinisınırlayan kurala karşı bir diğer telafi edici bir mekanizma niteliğindedir.
11. Dolayısıyla beşte iki çoğunluğa ulaşılamayan hallerdeyukarıda sayılan telafi edici mekanizmalar ile en geç dört yıl içerisindeüyelerin genel kurulda bir araya geleceği hususu bir arada gözetildiğinde,üyelerin karar ve yönetim organlarını denetleyebilecekleri anlaşılmaktadır.Nitekim Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de Yumak ve Sadak/Türkiye [BD],B. No: 10226/03, 8/7/2008 kararında yüzde onluk seçim barajını değerlendirirkendengeleyici telafiler ve diğer güvenceleri gözetmiş ve seçim barajının aşırıyüksek olduğu kanısına varmakla birlikte hakkın özünü zarar vermediği sonucunaulaştığından ihlal bulunmadığı kararı vermiştir.
12. Son olarak, meslek kuruluşlarının olağanüstü genelkurul çağrılarının büyük çoğunlukla anılan kuruluşların başkanını ve yetkili kurullarınınüyelerini yeniden seçmek, başka bir ifadeyle seçim gündemiyle toplandığıgörülmektedir. Bu noktada anayasa koyucunun olağanüstü seçimlere dairdemokratik devlet konusundaki yaklaşımı ile ilgili fikir vermesi açısındanAnayasa’nın “Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Cumhurbaşkanı seçimlerininyenilenmesi” başlıklı 116. maddesinde öngörülen nisaba değinmek gerekir.Anılan maddenin birinci fıkrasının birinci cümlesi şu şekildedir: “TürkiyeBüyük Millet Meclisi, üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla seçimlerinyenilenmesine karar verebilir.” Dolayısıyla dava konusu kuralla belirlenenoranın demokratik devlet ilkesine aykırı olduğu söylenemeyecektir.
13. Açıklanannedenlerle, düzenlemenin iptali yönündeki çoğunluk kararına katılmamaktayız.
Üye
Muhterem İNCE