anayasa mahkemesi kararı
EsasSayısı : 2024/193
Karar Sayısı : 2025/136
Karar Tarihi : 17/6/2025
R.G.Tarih-Sayı :15/10/2025-33048
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Danıştay Onüçüncü Dairesi
İTİRAZIN KONUSU: 20/2/1930tarihli ve 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun’un 15/2/1954tarihli ve 6258 sayılı Kanun’un 1. maddesiyle değiştirilen 1. maddesininAnayasa’nın 2., 7., 13. ve 35. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptalinekarar verilmesi talebidir.
OLAY: Faaliyetizninin iptaline ilişkin işlemin ve bu işlemin dayanağı olan 21/5/2007 tarihlive 26528 sayılı Resmî Gezete’de yayımlanan Kıymetli Madenler Borsası AracıKuruluşlarının Faaliyet Esasları ile Kıymetli Madenler Aracı KurumlarınınKuruluşu Hakkında Yönetmelik’in 21. maddesinin (1) numaralı fıkrasının iptalitalebiyle açılan davada itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısınavaran Mahkeme, iptali için başvurmuştur.
I. İPTALİ İSTENEN VE İLGİLİ GÖRÜLEN KANUN HÜKÜMLERİ
A. İptali İstenen Kanun Hükmü
Kanun’un itiraz konusu 1.maddesi şöyledir:
“Madde 1 – (Değişik: 15/2/1954- 6258/1 md.)
Kambiyo, nukut, eshamve tahvilat alım ve satımının ve bunlar ile kıymetli madenler ve kıymetlitaşlarla bunlardan mamul veya bunları muhtevi her nevi eşya ve kıymetlerin veticari senetlerle tediyeyi temine yarıyan her türlü vasıta ve vesikalarınmemleketten ihracı veya memlekete ithalinin tanzim ve tahdidine ve Türkparasının kıymetinin korunması zımnında kararlar ittihazına Cumhurbaşkanısalahiyetlidir.”
B. İlgili Görülen Kanun Hükümleri
Kanun’un;
1. 2. maddesişöyledir:
“Madde 2 – (Değişik: 16/12/1942-4328/1 md.)
Bu kararlar (Türk Parası KıymetiniKoruma) başlığı altında Resmi Gazete ile ve Hazine Müsteşarlığının bağlıbulunduğu Bakanlığın münasip göreceği diğer neşir vasıtalariyle neşir ve ilanolunur.
Şu kadar ki kararların yürürlüğegirmesinde Resmi Gazete ile yapılacak neşir ve ilan esas olup bu gazete ileneşredilen kararlar başka vasıtalarla neşir ve ilan edilmiş olsun olmasınmetinlerinde mer'iyet tarihi varsa o tarihten yok ise Resmi Gazete ileneşredildiğinin ertesi gününden itibaren Türkiye'nin her tarafında yürürlüğegirer.”
2. Ek 5. maddesişöyledir:
“Ek Madde 5 – (7/5/1985- 3196/3 md.ile gelen Ek md. hükmü olup madde numarası teselsül ettirilmiştir.)
Bu Kanunun 1 inci maddesine göreCumhurbaşkanınca alınan kararlarda lehe değişiklik yapılması veya bu kararlarınyürürlükten kaldırılması hallerinde; değiştirilen veya kaldırılan kararlaraaykırı davranışta bulunmuş olanlar hakkında, failin lehine olan kararlar vekanun hükümleri tatbik ve infaz olunur.”
II. İLK İNCELEME
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleriuyarınca Kadir ÖZKAYA, Hasan Tahsin GÖKCAN, Basri BAĞCI, Engin YILDIRIM, RıdvanGÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, SelahaddinMENTEŞ, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR, Muhterem İNCE, Yılmaz AKÇİL, Ömer ÇINAR veMetin KIRATLI’nın katılımlarıyla 4/12/2024 tarihinde yapılan ilk incelemetoplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesineOYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
III. ESASIN İNCELENMESİ
2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör DeryaATAKUL tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu veilgili görülen kanun hükümleri, dayanılan Anayasa kuralları ve bunlarıngerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereğigörüşülüp düşünüldü:
A. Anlam ve Kapsam
3. 1567 sayılı Kanun’unitiraz konusu 1. maddesiyle Cumhurbaşkanına döviz, banknot, hisse senetleri vetahvillerin alım ve satımının ve bunlar ile kıymetli madenler ve kıymetlitaşlarla bunlardan yapılmış ya da bunları içeren her türlü eşya ve kıymetlerinve ticari senetlerle ödeme sağlamak için kullanılan her türlü araç ve belgeninülke dışına çıkarılması veya ülkeye getirilmesinin düzenlenmesi,sınırlandırılması ve Türk parasının değerinin korunması hususlarıyla ilgili olarakkarar alma yetkisi tanınmıştır.
4. Anılan Kanun’un 2. maddesinde Cumhurbaşkanının alacağıkararların Resmî Gazete aracılığıyla ilan edilmesi ve ilan edildiğinin ertesigünü yürürlüğe girmesi gerektiği düzenlenmiştir.
5. Kanun’un 3. maddesinde 1. madde uyarınca alınankararlara aykırı hareket eden gerçek ve tüzel kişiler ile bu tüzel kişilerinyetkilisi veya temsilcisi olan gerçek kişiler hakkında uygulanacak olanyaptırımlara yer verilmiştir. Bu Kanun hükümlerine göre hazırlanan genel vedüzenleyici işlemlerdeki yükümlülüklere aykırı hareket edenler hakkındauygulanacak yaptırımları düzenleyen Kanun’un söz konusu maddesinde öngörülenyaptırım türleri, idari para cezası ile yetkisiz faaliyetin gerçekleştirildiğiişyerindeki ticari faaliyetin durdurulması olarak belirlenmiştir.
6. Ek 1. maddede vergi müfettişleri, Hazine kontrolörlerive kambiyo murakabe mercilerine Kanun hükümlerine aykırı hareket edenlerhakkında tetkikat ve tahkikat yapma yetkisi verilmiştir. Ek 2. maddede muhacirve mültecilerin mal varlıkları ve nakitleriyle ilgili ithalat işlemlerinin debu Kanun’a tabi olduğu belirtilerek ithalatla ilgili hususlarınCumhurbaşkanlığı kararıyla belirleneceği hükme bağlanmıştır. Ek 3. maddede ise Kanun’a aykırı fiilleri ihbar edenlereverilecek ikramiyenin miktarı ve oranının Cumhurbaşkanlığı kararıyla belirleneceği,ek 4. maddede de Kanun’a göre verilecek paracezaları ve tahsil edilecek alacaklarla ilgili olarak 21/7/1953 tarihli ve 6183sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerinin uygulanacağıdüzenlenmiştir.
B. İtirazın Gerekçesi
7. Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kuralda Türk parasının kıymetinin korunması içinCumhurbaşkanınca alınacak kararlara aykırılık hâlinde faaliyet izninin iptaledileceğini öngören açık bir hükme yer verilmediği, faaliyet izninin iptalineilişkin konuların tüm kapsam ve yönleriyle idarenin düzenleyici işlemlerinebırakıldığı, Cumhurbaşkanınca alınacak kararların genel çerçevesinin keyfîliğeizin vermeyecek şekilde kanunla çizilmediği, dolayısıyla bu durumun hukuki belirlilikve öngörülebilirlik ilkeleriyle bağdaşmadığı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 7., 13. ve 35. maddelerine aykırı olduğuileri sürülmüştür.
C. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu
8. Anayasa’nın 7. maddesinde “Yasama yetkisi TürkMilleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez.” denilmektedir.Yasama yetkisinin Türkiye Büyük Millet Meclisine (TBMM) ait olması ve buyetkinin devredilememesi, kuvvetler ayrılığı ilkesinin bir gereğidir. Bu hükmeyer veren Anayasa’nın 7. maddesinin gerekçesinde yasama yetkisinin parlamentoyaait olması “demokrasi rejimini benimseyen siyasi rejimlerde kaçınılmaz birdurum” olarak nitelendirilmiştir. Madde gerekçesinden de anlaşılacağı üzereyasama yetkisinin devredilemezliği, esasen kanun koyma yetkisinin TBMM dışındabaşka bir organca kullanılamaması anlamına gelmektedir. Anayasa’nın 7. maddesiile yasaklanan, kanun yapma yetkisinin devredilmesidir (AYM, E.2011/42,K.2013/60, 9/5/2013; E.2021/73, K.2022/51, 21/4/2022, § 15; E.2022/54,K.2022/99, 8/9/2022, § 25).
9. Türevsel niteliktekidüzenleyici işlemler bakımından yürütmenin düzenleme yetkisi; sınırlı,tamamlayıcı ve bağımlı bir yetkidir. Bu nedenle temel ilkeleri belirlenmeksizinve çerçevesi çizilmeksizin yürütme organına düzenleme yetkisi veren bir kanunkuralı ile sınırsız, belirsiz, geniş bir alanın yürütmenin düzenlemesinebırakılması, Anayasa’nın belirtilen maddesine aykırılık oluşturur. Bununlabirlikte yasama organının temel ilkeleri ve çerçeveyi kanunla belirlediktensonra uzmanlık ve idare tekniğine ilişkin hususları yürütmeye bırakması, yasamayetkisinin devri olarak yorumlanamaz (AYM, E.2011/42, K.2013/60, 9/5/2013;E.2019/36, K.2021/15, 4/3/2021, § 57).
10. Anayasa’nın açıkça kanunla düzenlenmesini öngörmediğikonularda kanunda genel ifadelerle düzenleme yapılarak ayrıntılarındüzenlenmesinin yürütmenin türevsel nitelikteki düzenleyici işlemlerinebırakılması mümkündür. Anayasa’da münhasıran kanunla düzenleme yapılmasıöngörülmeyen konularda yasamanın asliliği ve Cumhurbaşkanlığı kararnameleriharicinde geçerli olan yürütmenin türevselliği ilkeleri gereği idari işlemlerinkanuna dayanması zorunluluğu vardır. Ancak bu durumda kanunda belirlenmesigereken çerçeve, Anayasa’nın kanunla düzenlenmesini öngördüğü durumdakinden çokdaha geniş olabilecektir (AYM, E.2018/91, K.2020/10, 19/2/2020, § 110).
11. Kuralla döviz, banknot, hisse senetleri vetahvillerin alım satımının ve bunlar ile kıymetli madenler ve kıymetli taşlarlabunlardan yapılmış ya da bunları içeren her türlü eşya ve kıymetlerin, ticarisenetlerle ödeme sağlamak için kullanılan her türlü araç ve belgenin ülkedışına çıkarılması veya ülkeye getirilmesinin düzenlenmesi, sınırlandırılmasıve Türk parasının değerinin korunması hususlarıyla ilgili olarak karar almayetkisi Cumhurbaşkanına tanınmıştır.
12. Döviz, banknot, hisse senedi ve tahvillerin alımsatımı ile bunların ve mücevheratın ya da bunlarla ilgili diğer kıymetlievrakın ülke dışına çıkarılması veya ülkeye getirilmesinin mülkiyet hakkı,sözleşme özgürlüğü ve teşebbüs özgürlüğüyle yakından ilgili olduğu açıktır.Zira kural kişilerin anılan haklar kapsamında, malvarlığı değerleriyle ilgiliolarak borçlandırıcı ve tasarruf işlemlerinde ya da ticari faaliyetlerdebulunmalarına ilişkin hususlarda Cumhurbaşkanına düzenleme ve sınırlama yetkisivermektedir.
13. Anayasa’nın 13. maddesinde temel hak ve özgürlüklerinancak kanunla sınırlanabileceği belirtilmektedir. Dolayısıyla Cumhurbaşkanına tanınandüzenleme yetkisinin Anayasa’da münhasıran kanunla düzenlenebileceği belirtilenbir konuya ilişkin olduğu anlaşılmaktadır. Bu nedenle kural kapsamındaki kararalma yetkisi konusundaki kanuni çerçeve oluşturma yükümlülüğünün daha katıolduğu söylenebilir.
14. Kuralla Cumhurbaşkanına, ekonomik faaliyetlerinönemli bir kısmını yani döviz ve değerli malların ticaretini ve hareketinidoğrudan etkileyen kararlar alabilme yetkisi verilmiştir. Bununla birlikte genişbir düzenleme alanını kapsayan bu yetkinin nasıl kullanılacağına, hangi şartlaraltında ve hangi ilkeler doğrultusunda uygulanacağına dair kanunda yeterli birçerçeve çizilmemiştir. Kanun, yalnızca Türk parasının kıymetinin korunmasıamacıyla kararlar alınabileceğini belirtmekte ancak bu yetkinin sınırlarınıbelirleyen somut ilkeleri ortaya koyamamaktadır.
15. Bu itibarla kural kapsamında döviz, banknot, hissesenetleri ve tahvillerin alım ve satımının ve bunlar ile kıymetli madenler vekıymetli taşlarla bunlardan yapılmış ya da bunları içeren her türlü eşya vekıymetlerin ve ticari senetlerle ödeme sağlamak için kullanılan her türlü araçve belgenin ülke dışına çıkarılması veya ülkeye getirilmesinin düzenlenmesi,sınırlandırılması ve Türk parasının değerinin korunması hususlarıyla ilgili temelilke ve esaslar kanunda belirlenmeksizin Cumhurbaşkanınadoğrudan düzenlenme yapma yetkisi verilmesinin yasama yetkisinindevredilmezliği ilkesiyle bağdaşan bir yönü bulunmamaktadır.
16. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 7. maddesine aykırıdır.İptali gerekir.
Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Muhterem İNCE, Yılmaz AKÇİL,Ömer ÇINAR ve Metin KIRATLI bu görüşe katılmamışlardır.
Kuralın Anayasa’nın 2., 13. ve 35.maddelerine de aykırı olduğu ileri sürülmüş ise de bu bağlamda belirtilenhususların Anayasa’nın 7. maddesi yönünden yapılan değerlendirmeler kapsamındaele alınmış olması nedeniyle Anayasa’nın 2., 13. ve 35. maddeleri yönündenayrıca bir inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir.
IV. İPTALİN DİĞER KURALLARA ETKİSİ
17. 30/3/2011tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkında Kanun’un 43. maddesinin (4) numaralı fıkrasında kanunun,Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü’nünbelirli kurallarının iptali, diğer kurallarının veya tümünün uygulanmamasısonucunu doğuruyorsa bunların da Anayasa Mahkemesince iptaline kararverilebileceği öngörülmektedir.
18. 1567 sayılı Kanun’un 1. maddesinin iptalinedeniyle uygulanma imkânı kalmayan anılanKanun’un 2. maddesi ile ek 5. maddesinin6216 sayılı Kanun’un 43. maddesinin (4) numaralı fıkrası gereğince iptali gerekir.
V. İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU
19. Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında “Kanun,Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya dabunların hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihteyürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğegireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetedeyayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez.” denilmekte, 6216 sayılıKanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrasında da bu kural tekrarlanarakMahkemenin gerekli gördüğü hâllerde Resmî Gazete’de yayımlandığı gündenbaşlayarak iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi bir yılı geçmemek üzereayrıca kararlaştırabileceği belirtilmektedir.
20. 1567 sayılı Kanun’un 1., 2. ve ek 5. maddelerinin iptalinedeniyle doğacak hukuksalboşluk kamu yararını ihlal edecek nitelikte görüldüğünden Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla 6216 sayılıKanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince iptal hükmünün kararınResmî Gazete’de yayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra yürürlüğe girmesiuygun görülmüştür.
VI. HÜKÜM
I. 20/2/1930tarihli ve 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun’un;
A. 15/2/1954tarihli ve 6258 sayılı Kanun’un 1. maddesiyle değiştirilen 1. maddesinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, Rıdvan GÜLEÇ, RecaiAKYEL, Muhterem İNCE, Yılmaz AKÇİL, Ömer ÇINAR ile Metin KIRATLI’nın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, iptal hükmününAnayasa’nın 153. maddesininüçüncü fıkrası ile 30/3/2011tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun’un66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE’DEYAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK DOKUZ AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE OYBİRLİĞİYLE,
B. 16/12/1942tarihli ve 4328 sayılı Kanun’un 1. maddesiyle değiştirilen 2. maddesinin 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesinin (4)numaralı fıkrası gereğince İPTALİNE OYBİRLİĞİYLE,
II. 1567 sayılıKanun’a 7/5/1985 tarihli ve 3196 sayılıKanun’un 3. maddesiyle eklenen ek 5. maddenin 6216sayılı Kanun’un 43. maddesinin (4) numaralı fıkrası gereğince İPTALİNE OYBİRLİĞİYLE,
17/6/2025 tarihindekarar verildi.
Başkan
Kadir ÖZKAYA
Başkanvekili
Hasan Tahsin GÖKCAN
Başkanvekili
Basri BAĞCI
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Rıdvan GÜLEÇ
Üye
Recai AKYEL
Üye
Yusuf Şevki HAKYEMEZ
Üye
Selahaddin MENTEŞ
Üye
İrfan FİDAN
Üye
Kenan YAŞAR
Üye
Muhterem İNCE
Üye
Yılmaz AKÇİL
Üye
Ömer ÇINAR
Üye
Metin KIRATLI
KARŞIOY GEREKÇESİ
1. Mahkememizçoğunluğu tarafından, Türk parasınınkıymetinin korunması amacıyla kararlar almaya Cumhurbaşkanının yetkilikılınmasını öngören kuralın, geniş bir düzenleme alanının herhangi bir çerçevebelirlemeden Cumhurbaşkanına bırakılmasını öngördüğü gözetildiğinde yasamayetkisinin devredilmezliği ilkesiyle bağdaşmadığı gerekçesiyle Anayasa’nın 7.maddesine aykırı olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
2. AnayasaMahkemesi’nin türevsel nitelikteki düzenleyici işlemler yapma yetkisi verenkuralların denetimine ilişkin yerleşik içtihadında, yasama organının temelilkeleri ve çerçeveyi kanunla belirledikten sonra uzmanlık ve idare tekniğineilişkin hususları yürütmeye bırakmasının, yasama yetkisinin devri olarakyorumlanamayacağı ilke olarak belirlenmiştir (AYM, E.2011/42, K.2013/60,9/5/2013; E.2019/36, K.2021/15, 4/3/2021, § 57; E.2019/36, K.2021/15, 4/3/2021,§ 57; E.2022/54, K.2022/99, 8/9/2022, § 26). Bu kapsamda itiraz konusu kuraldaçerçevenin kanunla çizilip çizilmediğinin ve yürütmeye bırakılan hususlarınuzmanlık ve idare tekniğine ilişkin olup olmadığının değerlendirilmesigerekmektedir.
3. Dava konusukuralda, Cumhurbaşkanı’na döviz, banknot, hisse senetleri ve tahvillerin alımve satımının ve bunlar ile kıymetli madenler ve kıymetli taşlarla bunlardanyapılmış ya da bunları içeren her türlü eşya ve kıymetlerin ve ticarisenetlerle ödeme sağlamak için kullanılan her türlü araç ve belgenin ihracıveya ithalinin düzenlenmesi, sınırlandırılması ve Türk parasının değerininkorunması hususlarıyla ilgili karar alma yetkisi tanınmıştır.
4. Kuralda Cumhurbaşkanı’nadöviz, banknot, hisse senedi ve tahvillerin alımı, satımı, ihracı ve ithalikonusunda düzenleme ve sınırlandırma; kıymetli madenler ve kıymetli taşlarlabunlardan yapılmış ya da bunları içeren her türlü eşya ve kıymetlerin ve ticarisenetlerle ödeme sağlamak için kullanılan her türlü araç ve belgenin iseyalnızca ihracı ve ithali konusunda düzenleme ve sınırlandırma yetkilerininTürk parasının değerinin korunması amacıyla verildiği anlaşılmaktadır. Buitibarla Cumhurbaşkanı’na verilen yetkinin çerçevesinin Türk parasınındeğerinin korunması amacıyla sınırlı düzenleme ve sınırlandırma yapma olduğusöylenebilir.
5. Öte yandan kanunlaCumhurbaşkanı’na verilen çerçevesi çizilmiş yetkinin Türk parasının değerininkorunması amacına hizmet edecek uzmanlık gerektiren araçlar olduğusöylenebilir. Zira kambiyo sisteminin kontrolünde anlık gelişen hadiselereilişkin alınması gerekli tedbirlerin tek tek kanunda sayılması hem kanun yapmatekniği hem de Türk parasının değerinin korunması amacının gerçekleştirilmesibakımından mümkün değildir. Dolayısıyla dava konusu kuralda çerçeveninçizildiği ve yürütmeye bırakılan hususun uzmanlık gerektiren konulardan olduğugözetildiğinde kuralın yasama yetkisinin devredilmezliği ilkesine aykırı biryönü bulunmamaktadır.
6. Son olarak, itirazkonusu kuralın yer aldığı Kanun’un 2. maddesinde Cumhurbaşkanı’nın alacağıkararların Resmî Gazete aracılığıyla ilan edilmesi ve ilan edildiğinin ertesigünü yürürlüğe girmesi gerektiği düzenlenmiştir. Anılan kuralın kambiyosisteminde faaliyet gerçekleştirenler yönünden güvence getirdiği veöngörülebilirliğin sağlandığı anlaşılmaktadır.
7. Açıklanannedenlerle, dava konusu kuralın Anayasa’nın 7. maddesine aykırı olmadığıdüşüncesiyle çoğunluk görüşüne katılmak mümkün olmamıştır.
Üye
Rıdvan GÜLEÇ
Üye
Recai AKYEL
Üye
Muhterem İNCE
Üye
Yılmaz AKÇİL
Üye
Ömer ÇINAR
Üye
Metin KIRATLI