ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2024/22
Karar Sayısı : 2025/71
Karar Tarihi : 6/3/2025
R.G.Tarih-Sayı :3/6/2025-32919
İPTAL DAVASINI AÇAN: TürkiyeBüyük Millet Meclisi üyeleri Burcu KÖKSAL, Gökhan GÜNAYDIN, Ali Mahir BAŞARIRile birlikte 128 milletvekili
İPTAL DAVASININ KONUSU:22/11/2023 tarihli ve 7474 sayılı Aile ve Gençlik Fonu Kurulması HakkındaKanun’un;
A. 2. maddesinin (3) numaralı fıkrasının ikinci cümlesinin,
B. 5. maddesinin (1) numaralı fıkrasında yer alan “…verive bilgi talep edilmesi halinde,…” ve “…talep edilen her türlü veri vebilgiyi Fonun belirleyeceği şekil ve süreler içinde…” ibarelerinin,
C. 7. maddesinin;
Anayasa’nın Başlangıç kısmı ile 2., 5., 6., 7., 10., 13.,17., 20., 35., 41., 48., 49., 58., 70., 90., 104., 123., 124., 128., 153. ve167. maddelerine aykırılığı ileri sürülerekiptallerine ve yürürlüklerinin durdurulmasına karar verilmesi talebidir.
I. İPTALİİSTENEN KANUN HÜKÜMLERİ
Kanun’un iptali talep edilen kuralların da yer aldığı;
1. 2. maddesi şöyledir:
“Fonun kuruluşu, yönetimi ve işleyişi
MADDE 2- (1) Bu Kanunun amacının gerçekleştirilmesi içinHazine ve Maliye Bakanlığına bağlı, kamu tüzel kişiliğini haiz Aile ve GençlikFonu kurulmuştur.
(2) Yönetim Kurulu; Hazine ve Maliye Bakan yardımcısıbaşkanlığında, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakan yardımcısı, Gençlik ve Spor Bakanyardımcısı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakan yardımcısı ile Sanayi ve TeknolojiBakan yardımcısı olmak üzere beş kişiden teşekkül eder ve Yönetim Kurulukararları oy çokluğu ile alınır. Bakan yardımcıları ilgili Bakanlar tarafındangörevlendirilir.
(3) Fon, Yönetim Kurulu tarafından yönetilir. YönetimKurulu, Fondan kaynak aktarımı yapılacak projeleri, aktarılacak kaynaktutarını, harcama programlarını belirlemeye yetkilidir.
(4) Fonun kaynakları 28/3/2002 tarihli ve 4749 sayılıKamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanunun 12 ncimaddesi çerçevesinde belirlenen esaslara göre değerlendirilir.
(5) Fonun sekretarya hizmetleri Hazine ve MaliyeBakanlığı tarafından yerine getirilir.”
2. 5. maddesi şöyledir:
“Bilgiverme ve raporlama
MADDE 5- (1) Bu Kanunun uygulanması kapsamındaFon tarafından veri ve bilgi talep edilmesi hâlinde, ilgili kurumve kuruluşlar ve 4 üncü maddenin beşinci fıkrası kapsamında protokol imzalanankuruluşlar, Yönetim Kuruluna sunulan projelere ilişkin talep edilen hertürlü veri ve bilgiyi Fonun belirleyeceği şekil ve süreler içindevermekle yükümlüdür.
(2) Fona ilişkin mali veriler en geç altışaraylık dönemler itibarıyla kamuoyu ile paylaşılır.”
3. 7. maddesi şöyledir:
“Yönetmelik
MADDE 7- (1) Fonun çalışma usul ve esaslarıile 3 üncü ve 4 üncü maddelerin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar,Cumhurbaşkanı tarafından çıkarılacak yönetmelik ile belirlenir.”
II. İLK İNCELEME
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca ZühtüARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, M. Emin KUZ, RıdvanGÜLEÇ, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, BasriBAĞCI, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR ve Muhterem İNCE’nin katılımlarıyla 1/2/2024tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığındanişin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurma talebinin esas incelemeaşamasında karara bağlanmasına OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
III. AYIRMA VE ESASA KAYIT KARARI
2. 22/11/2023 tarihli ve 7474 sayılı Aile ve Gençlik FonuKurulması Hakkında Kanun’un;
A. 5. maddesinin(1) numaralı fıkrasında yer alan “...veri ve bilgi talep edilmesihâlinde,...” ve “...talep edilen her türlü veri ve bilgiyi Fonunbelirleyeceği şekil ve süreler içinde...” ibarelerinin,
B. 7. maddesinin,
iptallerine ve yürürlüklerinin durdurulmasına ilişkindavaların E.2024/22 sayılı davadan ayrılmasına, yeniesaslara kaydedilmesine ve esas incelemelerin bu yeni esas sayılı dosyalarüzerinden yürütülmesine 6/3/2025 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
IV. ESASIN İNCELENMESİ
3. Dava dilekçesi ve ekleri, Raportör Derya ATAKULtarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, dava konusu kanun hükmü,dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleriokunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A. Anlam ve Kapsam
4. 7474 sayılı Kanun’un 1. maddesinde,anılan Kanun’un amacının aile müessesesinin desteklenmesi, güçlendirilmesi,gençlerin sosyal risklere karşı korunması ve gelişimleri ile girişimlerinedestek sağlanmasına yönelik kaynağın oluşturulması, yönetilmesi ve ilgili kamukurum ve kuruluşlarına aktarılması için Aile ve Gençlik Fonunun (Fon) kurulmasıolduğu belirtilmiş, Kanun’un kapsamı ise Fonun yönetimi ve faaliyetlerineilişkin usul ve esasların düzenlenmesi olarak öngörülmüştür.
5. Fonun kuruluşu, yönetimi veişleyişi Kanun’un 2. maddesinde düzenlenmiştir. Anılan maddenin (1) numaralıfıkrasında Kanun’un amacının gerçekleştirilmesi için kurulan Fonun, Hazine veMaliye Bakanlığına bağlı ve kamu tüzel kişiliğini haiz olduğu belirtilmiştir.Maddenin (2) numaralı fıkrasında Yönetim Kurulunun (Kurul) oluşumuna yerverilmiştir. Buna göre Kurul; Hazine ve Maliye Bakan yardımcısı başkanlığında,Aile ve Sosyal Hizmetler Bakan yardımcısı, Gençlik ve Spor Bakan yardımcısı,Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakan yardımcısı ile Sanayi ve Teknoloji Bakanyardımcısı olmak üzere beş kişiden oluşmaktadır. Ayrıca Kurul kararları oyçokluğuyla alınacak ve Kurulda yer alan Bakan yardımcılarının görevlendirmesiilgili Bakanlar tarafından yapılacaktır.
6. (3) numaralı fıkranın birincicümlesinde Fonun, Kurul tarafından yönetilmesi öngörülmüş, dava konusu ikincicümlesinde de Kurulun yetkileri belirlenmiştir. Buna göre kural uyarınca Kurul,Fondan kaynak aktarımı yapılacak projeleri, aktarılacak kaynak tutarını veharcama programlarını belirleme hususlarında yetkilidir.
7. Kanun’un 3. maddesinde de Fonunkaynakları ve giderleri düzenlenmiştir. Anılan maddenin (1) numaralı fıkrasınagöre Fonun gelirlerini; 30/5/2013 tarihli ve 6491 sayılı Türk Petrol Kanunukapsamında tahsil edilen devlet hissesinin ve 4/6/1985 tarihli ve 3213 sayılıMaden Kanunu kapsamında tahsil edilen devlet hakkının yüzde yirmisi, kanun vekararnamelerle kurulu bulunan ve kurulacak olan fonların gelirlerindenCumhurbaşkanı kararıyla yüzde onuna kadar aktarılacak tutarlar, proje geriödemelerinden oluşan tutarlar ile yurt içi ve yurt dışı her nevi nakdî bağış,yardım ve hibeler ile diğer gelirler oluşturmaktadır. Ayrıca Cumhurbaşkanına;6491 sayılı ve 3213 sayılı Kanunlar kapsamında aktarılacak tutarları iki katınakadar artırma ve sıfıra kadar indirme yetkisi tanınmıştır. (2) numaralı fıkradaFonun giderlerinin onaylanan projeler kapsamında teşvik, hibe, destek, krediile teminatlar için ilgili kurum ve kuruluşlara aktarılan tutarlar veoperasyonel giderlerden oluşması öngörülmüştür.
8. 4.maddede ise Kanun’un amacına uygun olarak Kurul tarafından onaylanan projeleriçin, harcama programı kapsamında ödenmek üzere, Kurul kararıyla ilgili kamukurum ve kuruluşlarına Fondan kaynak aktarımlarının yapılacağı hüküm altınaalınmıştır. Anılan maddede ayrıca projelerin ekonomik ve teknik açıdanyapılabilirliği ile Fon tarafından aktarılan tutarların mevzuata uygun, etkili,ekonomik ve verimli kullanımına ilişkin sorumluluğun ilgili kurum vekuruluşlara ait olduğu belirtilmiştir.
9. 6. maddede de Fonun kurumlar vergisinden muaf olduğu,Kanun’da sayılan görevleriyle ilgili faaliyetlerinden elde ettiği gelirlernedeniyle iktisadi işletme sayılmayacağı belirtilmiştir.
B. İptal Talebinin Gerekçesi
10. Dava dilekçesinde özetle;dava konusu kuralla Fondan kaynak aktarımı yapılacak projelerin, aktarılacakkaynak tutarının ve harcama programlarının belirlenmesine ilişkin olarak herhangibir ilke belirlenmeksizin Kurula sınırsız bir yetkinin tanındığı, ayrıcakuralın belirli ve öngörülebilir olmaması nedeniyle keyfî uygulamalara yolaçabileceği, bu durumun hukuk devleti, yasama yetkisinin devredilemezliği vekanuni idare ilkeleriyle bağdaşmadığı, söz konusu belirsizliğin uygulamada eşitsizliğeneden olabileceği belirtilerek kuralın Anayasa’nın Başlangıç kısmı ile 2., 5.,7., 10., 17., 41., 58. ve 123. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
C. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu
11. Anayasa’nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti;eylem ve işlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak veözgürlükleri koruyup güçlendiren, her alanda adil bir hukuk düzeni kurup bunugeliştirerek sürdüren, hukuki güvenliği sağlayan, Anayasa’ya aykırı durum vetutumlardan kaçınan, hukuk kurallarıyla kendini bağlı sayan ve yargı denetimineaçık olan devlettir.
12. Hukukdevletinin temel unsurlarından biri de belirlilik ilkesidir. Bu ilkeyegöre kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangibir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır,uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarınakarşı koruyucu önlem içermesi gerekir. Kanunda bulunması gereken bu niteliklerhukuk güvenliğinin sağlanması bakımından da zorunludur. Zira bu ilke hukuknormlarının öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerindedevlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerinde bu güvenduygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (AYM, E.2015/41,K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154).
13. Kuralla; Fondan kaynak aktarımı yapılacak projeleri,aktarılacak kaynak tutarını ve harcama programlarını belirleme yetkisi Kurulaverilmektedir.
14. 7474 sayılı Kanun’un amacınınbelirtildiği 1. maddesinde Fonun kaynaklarının hangi temel hedeflere yönelikolarak kullanılacağı düzenlenmiştir.
15. Ayrıca anılan Kanun’un 4. maddesindeFondan yapılacak kaynak aktarımlarına ilişkin yöntem ve ilkeler belirlenmişolup bu kapsamda Fon kaynaklarının tahsisi ve kullanımı konusunda uyulmasıgereken esasların ortaya konulduğu görülmektedir.
16. Dolayısıyla anılan maddelerde Fonunoluşturulma gerekçesi ve temel hedefleri çerçevesinde söz konusu yetkininkullanımına ilişkin genel bir çerçevenin ve temel ilkelerin belirlendiğianlaşılmaktadır.
17. Öte yandan Anayasa’nın 2. maddesinde güvence altına alınan hukukdevleti ilkesi gereğince kanunların kamu yararı amacıyla çıkarılması gerekir.Anayasa Mahkemesinin kararlarına göre kamu yararı; genel bir ifadeyle bireysel,özel çıkarlardan ayrı ve bunlara üstün olan toplumsal yararı ifade etmektedir.Kanunun amaç ögesi bakımından Anayasa’ya uygun sayılabilmesi içinçıkarılmasında kamu yararı dışında bir amacın gözetilmemiş olması gerekir.Kanunun kamu yararı dışında bir amaçla yalnız özel çıkarlar için veya yalnızbelli kişilerin yararına olarak çıkarılmış olduğu açıkça anlaşılabiliyorsa sözkonusu düzenlemede amaç unsuru bakımından Anayasa’ya aykırılık söz konusuolacaktır (AYM, E.2019/111, K.2023/63, 5/4/2023, § 141).
18. Açıklanan hâl dışında bir kanun hükmünün ülkegereksinimlerine uygun olup olmadığı, hangi araç ve yöntemlerle kamu yararınınsağlanabileceği bir siyasi tercih sorunu olarak kanun koyucunun takdirindeolduğundan bu kapsamda kamu yararı değerlendirmesi yapmak anayasa yargısıylabağdaşmaz (AYM, E.2018/99, K.2021/14, 3/3/2021, § 102).
19. Bu itibarla Anayasa’ya uygunluk denetiminde kuralınöngörülmesindeki kamu yararı anlayışının isabetli olup olmadığı değil incelenenkuralın kamu yararı dışında belli bireylerin ya da grupların çıkarlarıgözetilerek yasalaştırılmış olup olmadığı incelenir. Başka bir ifadeyle birkuralın Anayasa’ya aykırılık sorunu çözümlenirken kamu yararı konusunda AnayasaMahkemesinin yapacağı inceleme, yalnızca kuralın kamu yararı amacıyla çıkarılıpçıkarılmadığının denetimiyle sınırlıdır (AYM, E.2019/111, K.2023/63, 5/4/2023,§ 142; E.2017/33, K.2019/20, 10/4/2019, § 11).
20. Anayasa’nın “I. Aileninkorunması ve çocuk hakları” başlıklı 41. maddesinin birinci fıkrasında devletinaile huzur ve refahını sağlamak için gerekli tedbirleri alması ve bununlailgili gerekli teşkilatı kurması öngörülmekte, “A. Gençliğin Korunması”başlıklı 58. maddesinin ikinci fıkrasında ise gençlerin zararlı alışkanlıklardankorunması devletin görevleri arasında sayılmaktadır.
21. Kanun’da Fonun kuruluş amacınıoluşturan aile müessesesinin desteklenmesi,güçlendirilmesi, gençlerin sosyal risklere karşı korunması ve gelişimleri ilegirişimlerine destek sağlanması ve buna kaynak oluşturulması hususlarının devletin Anayasa’nın anılan maddelerinden kaynaklananyükümlülüğünün yerine getirilmesi amacına hizmet ettiği anlaşılmaktadır. Buitibarla kuralın kamu yararı amacına yönelik olmadığı söylenemez.
22. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 2. maddesine aykırı değildir.İptal talebinin reddi gerekir.
Engin YILDIRIM, Yusuf ŞevkiHAKYEMEZ, Selahaddin MENTEŞ ve Kenan YAŞAR bu görüşe katılmamışlardır.
Kuralın Anayasa’nın Başlangıçkısmı ile 5., 7., 10., 17., 41., 58. ve 123. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.
V. YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI TALEBİ
23. Davadilekçesinde özetle, dava konusu kuralın uygulanması hâlinde telafisi güç veyaimkânsız zararların doğabileceği belirtilerek yürürlüğünün durdurulmasına kararverilmesi talep edilmiştir.
22/11/2023 tarihli ve 7474 sayılı Aile ve Gençlik FonuKurulması Hakkında Kanun’un 2. maddesinin (3) numaralı fıkrasının ikincicümlesine yönelik iptal talebi 6/3/2025 tarihli ve E.2024/22, K.2025/71 sayılıkararla reddedildiğinden bu cümleye ilişkin yürürlüğündurdurulması talebinin REDDİNE 6/3/2025 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
VI. HÜKÜM
22/11/2023 tarihli ve 7474 sayılı Aile ve Gençlik FonuKurulması Hakkında Kanun’un 2. maddesinin (3) numaralı fıkrasının ikincicümlesinin Anayasa’ya aykırı olmadığına veiptal talebinin REDDİNE, Engin YILDIRIM, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, SelahaddinMENTEŞ ile Kenan YAŞAR’ın karşıoyları veOYÇOKLUĞUYLA 6/3/2025 tarihinde karar verildi.
Başkan
Kadir ÖZKAYA
Başkanvekili
Hasan Tahsin GÖKCAN
Başkanvekili
Basri BAĞCI
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Rıdvan GÜLEÇ
Üye
Recai AKYEL
Üye
Yusuf Şevki HAKYEMEZ
Üye
Yıldız SEFERİNOĞLU
Üye
Selahaddin MENTEŞ
Üye
İrfan FİDAN
Üye
Kenan YAŞAR
Üye
Muhterem İNCE
Üye
Yılmaz AKÇİL
Üye
Ömer ÇINAR
Üye
Metin KIRATLI
KARŞIOY GEREKÇESİ
1. Mahkememizçoğunluğu, 22/11/2023 tarihli ve 7474 sayılı Aile ve Gençlik Fonu KurulmasıHakkında Kanun’un 2. maddesinin (3) numaralı fıkrasının ikinci cümlesinin Anayasa’yaaykırı olmadığı değerlendirmesiyle iptal talebinin reddine karar vermiştir. Aşağıdaaçıklanacak sebeplerle çoğunluk kararına iştirak edilmemiştir.
2. 7474 sayılı Kanun,aile müessesesini desteklemek, gençleri sosyal risklere karşı korumak vegirişimlerini teşvik etmek amacıyla Aile ve Gençlik Fonunun (Fon) kurulmasınıöngörmektedir. Fon, Hazine ve Maliye Bakanlığına bağlı, kamu tüzel kişiliğinesahip bir yapı olarak oluşturulmuştur.
3. Kanun uyarıncaFonun yönetimi, beş bakan yardımcısından oluşan bir Yönetim Kurulu tarafındanyürütülmektedir. Kurul, kaynak aktarımı yapılacak projeleri, aktarılacaktutarları ve harcama programlarını belirleme yetkisine sahiptir.
4. Dava konusu kural; “YönetimKurulu, Fondan kaynak aktarımı yapılacak projeleri, aktarılacak kaynaktutarını, harcama programlarını belirlemeye yetkilidir.” şeklindedir.
5. İptal başvurusunda davakonusu düzenlemenin Fondan kaynak aktarımı yapılacak projelerin, aktarılacaktutarların ve harcama programlarının belirlenmesine ilişkin herhangi bir ilkeiçermediği ve Kurula sınırsız bir yetki tanıdığı ileri sürülmüştür.
6. Anayasa’nın 2.maddesinde belirtilen hukuk devleti, eylem ve işlemleri hukuka uygun, insanhaklarına saygılı, hak ve özgürlükleri koruyan, adil bir hukuk düzeni kuran,hukuki güvenliği sağlayan ve yargı denetimine açık olan devleti ifade eder.
7. Hukuk devletinintemel unsurlarından biri olan belirlilik ilkesi, yasal düzenlemelerin açık,anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olmasını gerektirir. Ayrıca kamuotoritelerinin keyfî uygulamalarına karşı önlem içermesi beklenir.
8. Bu ilke, hukukigüvenlikle bağlantılı olup, bireylerin hangi eylemin hangi yaptırımlakarşılaşacağını bilmesini sağlar. Böylece kişiler yükümlülüklerini öngörerekdavranışlarını ayarlayabilir. Hukuki güvenlik ilkesi ise, bireylerin devleteduyduğu güvenin korunmasını ve devletin bu güveni zedeleyici yöntemlerdenkaçınmasını gerektirir.
9. Anılanilke gereğince dava konusu kuralla Fona tanınan yetki kapsamında kaynakaktarımı yapılacak projelerin belirlenmesinde kullanılacak ölçütler vedeğerlendirme kriterleri ile kaynak miktarı ve harcama programlarınınplanlanmasıyla ilgili temel ilke ve esasların kanunda açık, net ve anlaşılırbir şekilde düzenlenmesi gerekmektedir.
10. Kuralla Fondan kaynak aktarımı yapılacak projeleri, aktarılacak kaynaktutarını ve harcama programlarını belirlemeyle ilgili Kurula tanınan yetkininkapsam ve sınırının belirlenmediği anlaşılmaktadır.
11. Öte yandan Anayasa’nın 2. maddesinde Türkiye Cumhuriyeti’nin demokratik birdevlet olduğu belirtilmiş, anılan maddeye ilişkin Danışma Meclisinin kabulettiği metnin gerekçesinde ise “Demokrasi, egemenliğin millete ait olduğubir siyasi rejimdir” denilmiştir. Demokratik devlette kamu kaynakları ve bukaynakların kullanılmasına ilişkin yetki esas itibarıyla egemenliğin sahibiolan millete ait olduğundan idare, kurum ya da kuruluşların kamu kaynaklarınıkullanırken tabi olacakları hükümlerin hesap verme yükümlülüğüne uygun şekildedüzenlenmesi gerekir. Bu itibarla kamu kaynaklarının kullanılması bağlamındaFona verilen yetkinin temel esaslarının kanunla düzenlenmesi demokratikdevlet ilkesinin de gereğidir (AYM, E.2019/93, K.2023/87, 4/5/2023, § 41;E.2022/21, K.2024/79, 14/3/2024, §§ 88-90).
12. İlgili kanun uyarınca Fonun gelirlerinin önemli bir kısmını kamukaynaklarının oluşturduğu anlaşılmaktadır. Fonun kuruluş amacına uygun faaliyettebulunmak üzere Fona belirli miktarlarda kamu kaynağı aktarılmasını öngörmekkanun koyucunun takdirindedir. Bununla birlikte düzenli olarak aktarılan kamukaynağının kamu yararına uygun şekilde kullanılmasını güvence altına alandüzenlemelerin yapılması ile buna ilişkin usul ve esasların belirlenmesidemokratik devlet ilkesinin bir gereğidir.
13. Kuralla Fondan kaynak aktarımı yapılacak projeleri, aktarılacak kaynaktutarını ve harcama programlarını belirleme hususunda Kurula sınırsız birtakdir yetkisi tanınmıştır. Bu itibarla Kanun’da Fonun kamu kaynaklarının kamuyararına uygun şekilde kullanmasını sağlayacak güvencelerin öngörülmediği bunailişkin temel ilke ve esasların belirlenmediği anlaşılmaktadır. Bununlabirlikte Kanun’un “Fondan yapılacak kaynak aktarımları” başlıklı 4. maddesindeKurula tanınan yetkinin kullanımıyla ilgili olarak genel çerçeveoluşturabilecek nitelikte düzenlemeler bulunmamaktadır.
14. Bu itibarla kuralla Fona tahsis edilen kamu kaynağının kullanmasınayönelik Kurula tanınan yetkinin hukuki belirlilik ve demokratik devletilkeleriyle bağdaşan bir yönü bulunmamaktadır.
15. Çoğunluk kararında, dava konusu kuralla öngörülen yetkilerin, Kanun’un1. maddesinde belirtilen amaçlar çerçevesinde kullanılacağı, Yönetim Kurulu’nunyetki kullanımına dair genel düzenlemelerin Kanun’un 4. maddesinde yer aldığıve Kurul kararlarına karşı dava açılabileceği ifade edilmiştir. Ancak, bugörüşe katılmak mümkün değildir. Kamu yararı ilkesi, idarenin tüm işlemleriniyönlendiren temel bir kavram olup, yazılı düzenleme olmasa da uygulanır. Ancaksoyut bir kavram olan amaç, hukuki güvence sağlamaz. Hukuki güvence, idareninişlemlerinin keyfî olmamasını ve hukuka uygun hareket etmesini sağlamak içingereklidir. Denetim organları, idarenin eylemlerini usul kurallarına uygunlukaçısından inceler. Usul kurallarının eksikliği, idareye geniş bir takdiryetkisi tanıyabilir ve bu durum keyfî uygulamalara yol açabilir.
16. İdarenin hesap verebilirliği ve şeffaflığı, işlemlerinin nasılgerçekleştiğinin yazılı ve kayıt altına alınmasıyla sağlanabilir. Açık usulkuralları olmadan, idari işlemlerin etkin denetimi mümkün değildir. Kanundausul kurallarının yer alması, bireylerin hak arama yollarını bilmesini vedenetim organlarının hukuka uygunluğu değerlendirmesini sağlar. Kanun, sadecebir amaç belirlemekle yetinemez; amaca ulaşma sürecini ve denetimmekanizmalarını da düzenlemelidir.
17. 7474 sayılı Kanun’un 4. maddesi, yeterli usul düzenlemeleriniiçermemektedir. Projelerin değerlendirme kriterleri belirlenmemiş, yalnızca “kanununamacına uygunluk” gibi soyut ifadelerle yetinilmiştir. Harcama programlarınınnasıl belirleneceği, fonun hangi projelere öncelik vereceği veya kaynaktahsisinde nasıl bir sıralama yapılacağı belirsizdir. Kaynakların etkin veverimli kullanımını takip edecek düzenlemeler eksik olup, Yönetim Kurulu’nunprojeleri onaylama sürecine ilişkin net kriterler bulunmamaktadır. Ayrıca,kaynakların izlenmesine dair prosedür de açıkça düzenlenmemiştir.
18. Sonuç olarak, Kanun’un 1. ve 4. maddeleri Yönetim Kurulu’nun yetkikullanımına dair genel bir çerçeve sunsa da karar alma süreçleri, projedeğerlendirme kriterleri, kaynak tahsis öncelikleri ve denetim mekanizmalarınadair somut düzenlemeler içermediğinden şeffaflık, hesap verebilirlik ve hukukigüvenliği sağlamamaktadır. Anayasa Mahkemesi benzer bir konuda, Türkiye TurizmTanıtım ve Geliştirme Ajansının yetki ve görevleri ile ilgili iptal kararıvermiştir (E.2019/93, K.2023/87). Mahkeme, ajansın kamu kaynaklarını kullandığıiçin, kaynak aktarımı gibi mali sonuçları olan kararların tabi olacağıilkelerin kanunla belirlenmesi gerektiği görüşündedir.
19. Ayrıca, Enerji Piyasası Düzenleme Kuruluna tanınan yetkinin temelilkelerinin belirlenmemesi nedeniyle, Anayasa Mahkemesi kuralla ilgili iptalkararı vermiştir (E.2022/21, K.2024/79). Son olarak, döner sermaye işletmesinedair mali ve idari işlemleri düzenleyen kurallarla ilgili, Anayasa Mahkemesiişletmenin gelir getirici faaliyetlerinin kanunla düzenlenmesi gerektiğinekarar vermiştir (E.2022/68, K.2024/26).
20. Dava konusu iş bu karar ile Anayasa Mahkemesi hukuki belirlilikkonusundaki yerleşik içtihadından ayrılmıştır.
21. Açıklanan sebeplerle dava konusu kuralın Anayasa’nın 2. maddesineaykırı olduğu kanaati ile çoğunluk görüşüne iştirak edilmemiştir.
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Selahaddin MENTEŞ
Üye
Kenan YAŞAR
KARŞIOY GEREKÇESİ
1. Mahkememiz çoğunluğunun 22/11/2023 tarihli ve 7474sayılı Aile ve Gençlik Fonu Kurulması Hakkında Kanun’un 2. maddesinin (3)numaralı fıkrasının ikinci cümlesinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ilişkin kanaatinekatılmamaktayım.
2. Dava konusu cümlenin de içinde yer aldığı madde ile Hazineve Maliye Bakanlığına bağlı, kamu tüzel kişiliğini haiz Aile ve Gençlik Fonukurulması öngörülmüştür. Maddenin (2) numaralı fıkrasında Yönetim Kurulununkimlerden oluşacağı belirtilmiş ve (3) numaralı fıkranın ilk cümlesinde Aile veGençlik Fonunun Yönetim Kurulu tarafından yönetileceği hükmüne yer verilmiştir.
3. Aynı fıkranın ikinci cümlesinde ise dava konusu kuralşu şekilde yer almaktadır: “Yönetim Kurulu, Fondan kaynak aktarımı yapılacakprojeleri, aktarılacak kaynak tutarını, harcama programlarını belirlemeyeyetkilidir.”
4. Kuralın Anayasa’ya uygunluk denetiminde önemli olanhusus, dava konusu kuralla Fona tanınan kaynak aktarımı yapılacak projeler,aktarılacak kaynak tutarı ve harcama programlarını belirleme süreçlerindekullanılacak kriterlerin, uyulacak esas ve usullerin kanunda belirlenmiş olupolmaması ile ilgilidir. Dolayısıyla bu konu ile ilgili olarakgerçekleştirilecek Anayasa’ya uygunluk denetiminde Kanun’da dava konusu kurallailgili olarak belirliliğin sağlanıp sağlanmadığını açıklığa kavuşturmakgerekmektedir.
5. Belirlilik konusu ile ilgili olarak AnayasaMahkemesinin yerleşik içtihadında vurgulandığı üzere bir kanuni düzenlemeninşeklen var olması yeterli olmayıp kuralların keyfîliğe izin vermeyecek şekildebelirli, ulaşılabilir ve öngörülebilir nitelikte olması gerekmektedir (AYM,E.2018/90, K.2019/85, 14/11/2019, § 41; E.2023/43, K.2023/141, 26/07/2023, §13).
6. Kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de idareyönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net,anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfîuygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi gerekir. Belirlilik ilkesi,hukuksal güvenlikle bağlantılı olup birey, kanundan, belirli bir kesinlikiçinde, hangi somut eylem ve olguya hangi hukuksal yaptırımın veya sonucunbağlandığını bilmelidir. Birey ancak bu durumda kendisine düşen yükümlülükleriöngörebilir ve davranışlarını ayarlayabilir. Zira hukuki güvenlik ilebelirlilik ilkeleri, hukuk devletinin önkoşullarındandır. Kişilerin hukukigüvenliğini sağlamayı amaçlayan hukuki güvenlik ilkesi, hukuk normlarınınöngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde devlete güvenduyabilmesini, devletin de kanuni düzenlemelerinde bu güven duygusunuzedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (AYM, E.2015/41, K.2017/98,04/05/2017, §§ 153-154).
7. Kanaatimizce Fondankaynak aktarımı yapılacak projeler, projelere aktarılacak kaynak tutarı vebunlara ilişkin harcama programlarını belirleme konularındaki herhangi birboyutu, ilke veya esası düzenleyen bir hüküm ne dava konusu cümlenin yer aldığımaddede ne de Kanun’un başka bir yerinde yer almaktadır. Kanun’da sadece Fonunkaynaklarının 28/3/2002 tarihli ve 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve BorçYönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanun’un 12. maddesi çerçevesinde belirlenenesaslara göre değerlendirileceği öngörülmüş (madde: 3/4) ve Fondan yapılacakkaynak aktarımları usulü ile ilgili hususlara (madde: 4) yer verilmiştir.
8. Bunun dışında kaynak aktarımı yapılacak projelerinniteliği, hangi tür projelere kaynak aktarımı yapılacağı, kaynak aktarılacaktutar ve belirlenecek harcama programı ile ilgili konularda Kanun’da birçerçevenin çizilip temel ilke ve esasların düzenlenmiş olduğunu söyleyebilmekmümkün değildir. Bu durum denetlenen kuralda düzenlenen konularla ilgili asgaribir temel çerçevenin Kanun’da çizilmemiş olduğunu ortaya çıkarmaktadır. Bunedenle kuralın Anayasa’nın 2. maddesi bağlamında belirlilik şartını sağladığısöylenemez.
9. Çoğunluk kararında Kanun’un “amaç ve kapsam” başlıklı1. maddesinde Fonun kaynaklarının hangi temel hedeflere yönelik olarakkullanılacağının düzenlenmiş olduğu belirtilerek bu yönüyle dava konusu kuraldaki belirliliğin sağlanmış olduğusonucuna ulaşılmıştır (bkz.: §14).
10. Oysa dava konusu kuralda yer alan “Fondan kaynak aktarımı yapılacak projeler”in belirliliğinin Kanun’un amaç ve kapsamınındüzenlendiği maddedeki hükümle sağlandığının belirtilmesi belirliliğinsağlanması yönü ile sorunlu olduğu gibi kanun yapım tekniği yönü ile desorunludur.
11. Zira 7474 sayılı Kanun’un 1. maddesi “amaç vekapsam”ı düzenlerken, kanun yapım tekniği bağlamında sadece Kanun’un amacını vekapsamını, “Bu Kanunun amacı ve kapsamı, aile müessesesinin desteklenmesi,güçlendirilmesi, gençlerin sosyal risklere karşı korunması ve gelişimleri ilegirişimlerine destek sağlanmasına yönelik kaynağın oluşturulması, yönetilmesive ilgili kamu kurum ve kuruluşlarına aktarılması için Aile ve Gençlik Fonu(Fon) kurmak, Fonun yönetimi ve faaliyetlerine ilişkin usul ve esaslarıdüzenlemektir” şeklinde ortaya koymaya çalışmaktadır. Bu amacı ifadeederken de daha farklı bir üslupla düzenleme yapmaktadır.
12. Nitekim Kanun’un amaç ve kapsamının belirtildiği maddehükmünden fondan kaynak aktarımı yapılacak projelerin belirliliğinin sağlandığısonucuna ulaşan çoğunluk kararındaki yaklaşım, bu belirliliğin nasılsağlandığını karar gerekçesinde gösterebilmiş değildir.
13. Amaç ve kapsamın düzenlendiği maddedeki düzenlenişbiçimi itibariyle dava konusu kuralın belirliliğini sağlayacak niteliktekidüzenlemelere yer verilmişse bu durumda kanunla temel ilke ve esaslarla ilgilihususların karşılandığı sonucuna ulaşmak yine de mümkün olabilir. Ancak 7474sayılı Kanun’un 1. maddesi bu biçimdeki formulasyonla düzenlenmiş değildir.Maddede genel biçimde amaç belirtilmiş olmakla birlikte kaynak aktarımıyapılacak proje konusu düzenlenmemiştir.
14. Bunun içindir ki belirliliğin sağlandığı sonucunaulaşabilmek için dava konusu kuraldaki Fondan kaynak aktarımı yapılacakprojelerin neler olduğu konusu Kanun’da somutlaştırılmalıdır. Bu standarttakibir düzenleme biçimi uygulayıcılar için de gerekli olup, çoğunluk gerekçesindekişekliyle fevkalade zorlama bir yorumlamaya dayalı biçimde yapıldığı varsayılan birbelirlemenin bu ihtiyacı karşılayacak nitelikte olmadığı aşikardır.
15. Çoğunluk kararında belirtilen şekildeki yapılmış olanbir belirleme esas alındığında “fondan kaynak aktarımı yapılacak projeler”inhangileri olduğunun idarenin herhangi birduraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır,uygulanabilir ve nesnel biçimde anlaşılabilmesimümkün değildir. Buna rağmen bu konuya ilişkin bir belirlemenin sağlandığınınkabul edilmesi Anayasa Mahkemesinin belirlilikle ilgili temel yaklaşımı ile debağdaşmamaktadır.
16. Öte yandan dava konusu kuralla oluşturulan Aile veGençlik Fonunun gelirlerinin önemli bir kısmının kamu kaynaklarından oluşmaktaolduğu Kanun’un 3. maddesi hükmünden anlaşılmaktadır. Dolayısıyla kamu kaynağıkullanmakta olduğu açık olan Fonun Yönetim Kurulunun Fondan kaynak aktarımıyapılacak projeler, aktarılacak kaynak tutarı ve harcama programları ile ilgilikonularda bu yetkinin kapsam ve sınırlarının Kanun’da düzenlenmesi aynı zamandademokratik devlet ilkesinin de bir gereğidir.
17. Anayasa Mahkemesi kararlarında da ifade edilmekteolduğu üzere Anayasa’nın 2. maddesinde Türkiye Cumhuriyeti’nin demokratik birdevlet olduğu belirtilmiştir. Demokratik devlette kamu kaynakları ve bukaynakların kullanılmasına ilişkin yetki esas itibarıyla egemenliğin sahibiolan millete ait olduğundan, kamu kaynağı kullanan idarenin kurum vekuruluşların mali işlemlerinin anılan kaynağın kamu yararına uygun olarakharcanmasını ve esas sahibi olan topluma hesap verilmesini sağlayacak esaslaratabi olması demokratik devlet ilkesinin gereğidir. Bu itibarla demokratikdevlet denetime açık ve şeffaf bir mali düzen kurmak, kamu gücü kullanılarakkişilerden toplanan vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülüklerleyaratılan kaynağın kamu yararına uygun şekilde harcanmasını güvence altına alanyöntemleri geliştirmekle yükümlüdür (bkz.: AYM, E.2022/21, K.2024/79,14/03/2024, §§ 88-90).
18. Bundan dolayıdır ki dava konusu kuralla düzenlenenkonularla ilgili Aile ve Gençlik Fonundaki kamu kaynağının kullanımına ilişkintemel çerçevenin kanunla belirlenmiş olması aynı zamanda Anayasa’nın 2.maddesindeki demokratik devlet ilkesinin de bir gereğidir. Bununla birlikteKanun’da Fondaki kamu kaynağının kamu yararına uygun biçimde harcanmasınailişkin ilke ve esasların da yer almadığı görülmektedir.
19. Sonuç olarak yukarıda sıralanan gerekçelerle 22/11/2023 tarihli ve 7474 sayılı Aile veGençlik Fonu Kurulması Hakkında Kanun’un 2. maddesinin (3) numaralı fıkrasınınikinci cümlesinin Anayasa’nın 2. maddesineaykırı olduğu için iptali gerektiği kanaatiyle çoğunluğun aksi yöndeki kararınakatılmamaktayım.
Üye
Yusuf Şevki HAKYEMEZ