Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.2024/25, K.2024/116 Sayılı Karar - 30/05/2024

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 2024/25

Karar Sayısı : 2024/116

Karar Tarihi : 30/5/2024

R.G. Tarih – Sayı : 17/9/2024– 32665

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: İstanbul 16. İdare Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU: 4/4/2013tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun 53.maddesinin (3) numaralı fıkrasının dördüncü cümlesinin Anayasa’nın 2., 36. ve155. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir.

OLAY: Davacıtarafından hakkında verilen sınır dışı etmekararının iptali talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırıolduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.

I. İPTALİİSTENEN KANUN HÜKMÜ

Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 53. maddesi şöyledir:

 “Sınır dışı etme kararı

MADDE 53 – (1) Sınır dışı etme kararı, Genel Müdürlüğüntalimatı üzerine veya resen valiliklerce alınır.

 (2) Karar, gerekçeleriyle birlikte hakkında sınır dışıetme kararı alınan yabancıya veya yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğedilir. Hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancı, bir avukat tarafındantemsil edilmiyorsa kendisi veya yasal temsilcisi, kararın sonucu, itirazusulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilir.

 (3) Yabancı veya yasal temsilcisi ya da avukatı, sınırdışı etme kararına karşı, kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idaremahkemesine başvurabilir. Mahkemeye başvuran kişi, sınır dışı etme kararınıveren makama da başvurusunu bildirir. Mahkemeye yapılan başvurular on beş güniçinde sonuçlandırılır. Mahkemenin bu konuda vermiş olduğu karar kesindir.Yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde veya yargıyoluna başvurulması hâlinde yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışıedilmez.”

II. İLK İNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğühükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, EnginYILDIRIM, M. Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU,Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR ve Muhterem İNCE’nin katılımlarıyla1/2/2024 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklikbulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

III. ESASIN İNCELENMESİ

2. Başvuru kararı veekleri, Raportör Murat ÖZDEN tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor,iptali istenen kanun hükmü, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları vebunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonragereği görüşülüp düşünüldü:

A. Anlam ve Kapsam

3. 6458 sayılıKanun’un Birinci Kısmı’nın Dördüncü Bölümü’nde yabancıların sınır dışıedilmesine ilişkin usul ve esaslar düzenlenmektedir. Anılan Kanun’un 52.maddesine göre yabancılar, sınır dışı etme kararıyla, menşe ülkesine veyatransit gideceği ülkeye ya da üçüncü bir ülkeye sınır dışı edilebilir.

4. Kanun’un 53.maddesinin (1) numaralı fıkrasında sınırdışı etme kararının, Göç İdaresi Genel Müdürlüğünün (15/7/2018 tarihlive [4] numaralı Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ileDiğer Kurum Kuruluşların Teşkilatları Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin[CBK] On Üçüncü Bölümü’nün başlığında yer alan “Göç İdaresi Genel Müdürlüğü”ibaresi [85] numaralı CBK’nın 18. maddesiyle “Göç İdaresi Başkanlığı”olarak değiştirilmiş olduğundan bu Başkanlığın) talimatı üzerine veya resen valiliklerce alınacağı, (2) numaralıfıkrasında bu kararın hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancıya veyayasal temsilcisine ya da avukatına gerekçeleriyle birlikte tebliğ edileceği,hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancının, bir avukat tarafından temsiledilmiyorsa kendisi veya yasal temsilcisi kararın sonucu, itiraz usulleri vesüreleri hakkında bilgilendirileceği belirtilmiştir.

5. Söz konusu maddenin(3) numaralı fıkrasında ise yabancı veya onun yasal temsilcisinin ya daavukatının, sınır dışı etme kararına karşı, kararın tebliğinden itibaren yedigün içinde idare mahkemesine başvurabileceği, mahkemeye başvuran kişinin sınırdışı etme kararını veren makama da başvurusunu bildirebileceği, mahkemeye yapılanbaşvuruların on beş gün içinde sonuçlandırılacağı ve mahkemenin bu konudavermiş olduğu kararın kesin olduğu, yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla,dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulması hâlinde yargılamasonuçlanıncaya kadar yabancının sınır dışı edilmeyeceği hüküm altınaalınmıştır. İtiraz konusu kural, maddenin (3) numaralı fıkrasının “Mahkemeninbu konuda vermiş olduğu karar kesindir.” şeklindeki dördüncü cümlesidir.

6. Hakkında sınır dışıetme kararı verilecek yabancılar ise Kanun’un 54. maddesinde sayılmıştır.Anılan maddeye göre; 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 59.maddesi kapsamında sınır dışı edilmesi gerektiği değerlendirilenler, terörörgütü yöneticisi, üyesi, destekleyicisi veya çıkar amaçlı suç örgütüyöneticisi, üyesi veya destekleyicisi olanlar, Türkiye’ye giriş, vize ve ikametizinleri için yapılan işlemlerde gerçek dışı bilgi ve sahte belge kullananlar, Türkiye’debulunduğu süre zarfında geçimini meşru olmayan yollardan sağlayanlar, kamudüzeni veya kamu güvenliği ya da kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlar, vizeveya vize muafiyeti süresini on günden fazla aşanlar ya da vizesi iptaledilenler, ikamet izinleri iptal edilenler, ikamet izni bulunup da süresininsona ermesinden itibaren kabul edilebilir gerekçesi olmadan ikamet iznisüresini on günden fazla ihlal edenler, çalışma izni olmadan çalıştığı tespitedilenler, Türkiye’ye yasal giriş veya Türkiye’den yasal çıkış hükümleriniihlal edenler ya da bu hükümleri ihlale teşebbüs edenler, hakkında Türkiye’yegiriş yasağı bulunmasına rağmen Türkiye’ye geldiği tespit edilenler, uluslararasıkoruma başvurusu reddedilen, uluslararası korumadan hariç tutulan, başvurusukabul edilemez olarak değerlendirilen, başvurusunu geri çeken, başvurusu geriçekilmiş sayılan, uluslararası koruma statüleri sona eren veya iptaledilenlerden haklarında verilen son karardan sonra bu Kanun’un diğerhükümlerine göre Türkiye’de kalma hakkı bulunmayanlar, ikamet izni uzatmabaşvuruları reddedildiği halde on gün içinde Türkiye’den çıkış yapmayanlarhakkında sınır dışı etme kararı verilir.

7. İtiraz konusukuralla 6458 sayılı Kanun hükmü uyarınca hakkında sınır dışı etme kararıverilen yabancılar tarafından açılan davalarda verilen kararların kesin olduğubelirtilerek bu kararlara karşı kanun yolu kapatılmıştır.

B. İtirazın Gerekçesi

8. Başvuru kararındaözetle; Anayasa’nın 155. maddesinde Danıştayın idari mahkemelerce verilen vekanunun başka bir idari merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son incelememercii olduğunun hüküm altına alındığı, idare mahkemelerince verilen karar vehükümlerin Danıştay ya da kanunla belirlenen bir yargı merciince incelenmesigerektiği belirtilerek sınır dışı kararlarına karşı kanun yoluna başvuru yolunukapatan kuralın Anayasa’nın 2., 36. ve 155. maddelerine aykırı olduğu ilerisürülmüştür.

C. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu

9. 30/3/2011tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri HakkındaKanun’un 43. maddesi uyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 16.,23. ve 40. maddeleri yönünden incelenmiştir.

10. Anayasa’nın 23. maddesinin birinci fıkrasında “Herkes yerleşme veseyahat hürriyetine sahiptir.” denilmek suretiyle yerleşme ve seyahatözgürlüğü güvence altına alınmıştır. Hukuka uygun olarak alınan ikamet izinleriAnayasa’nın 23. maddesinin koruması altına girer. Bu durumda, hukuka uygunolarak ikamet izni elde eden yabancının sınırdışı edilmesi yerleşme özgürlüğüne müdahale teşkil eder. Anılan hüküm uyarınca yerleşme ve seyahat özgürlüğünesınır dışı edilme şeklinde sınırlamada bulunulması vatandaşlar yönündenmutlak olarak yasaklanmıştır. Yabancılar yönünden ise böyle bir yasaköngörülmemiştir. Bu itibarla yabancıların yerleşme ve seyahat özgürlüğüne sınırdışı edilme şeklinde sınırlama getirilmesi mümkündür. Bu kapsamda hakkındasınır dışı kararı verilen yabancının sınır dışı kararı üzerine açtığı davanınreddedilmesi sonucunda ülkede yerleşme ve seyahat imkânı kalmayacağıgözetildiğinde kuralın yabancılar bakımından yerleşme ve seyahat özgürlüğünesınırlama getirdiği sonucuna varılmaktadır. Bu nedenle kuralın Anayasa’nın 23.maddesi kapsamında incelenmesi gerekir (benzer yöndeki değerlendirmeler içinbkz. AYM, E.2020/30, K.2023/12, 25/1/2023, § 186).

11. Anayasa’nın“Yabancıların durumu” başlıklı 16. maddesi “Temelhak ve hürriyetler, yabancılar için, milletlerarası hukuka uygun olarak kanunlasınırlanabilir.” hükmünü içermektedir. Anılan maddenin gerekçesinde de “Bumadde, ülkede bulunan yabancıların hak ve hürriyetlerinin, gereken hallerde,vatandaştan farklı olarak düzenlenip sınırlanabileceğini hüküm altınaalmaktadır. Mesela bir yabancının ülkeye giriş yahut ülkede seyahat ve yerleşmehürriyeti, basın hürriyeti elbetteki vatandaşlarınkinden farklı olacaktır. Bufarklılık kendisini özellikle siyasî haklar konusunda göstermektedir. Vatandaşve yabancı arasında gözetilen bu ayırım milletlerarası hukuka uygun olmalıdır.Kişi-Devlet ilişkilerine milletlerarası bir unsur karıştığı zaman builişkilerin düzenlemelerinde milletlerarası hukukun göz önünde tutulması gereğibilinmektedir.” denilmektedir.

12. Anayasa’nın anılanmaddesinin lafzından ve gerekçesinden Anayasa koyucunun yabancıların temel hakve özgürlüklerinin sınırlanmasının bu maddedeki ölçütlere göre yapılmasınıamaçladığı anlaşılmaktadır. Söz konusu madde, bu kapsamda sınırlama için milletlerarasıhukuka uygun olması ve kanunla öngörülmesi şeklinde iki ölçütaramaktadır (AYM, E.2020/30, K.2023/12, 25/1/2023, § 188).

13. Kuralla yabancılarınyerleşme ve seyahat özgürlüğünün vatandaşlarınkinden farklı olarak sınırlanmasıöngörüldüğünden Anayasa’nın 16. maddesinin dikkate alınması gerekir. Buna göresınır dışı etme kararlarına karşı başvuruculara tanınması gereken asgarigüvenceler kanunla düzenlenmeli ve milletlerarası hukuka uygun olmalı, diğerbir ifadeyle bu standartlar milletlerarası hukukun altında olmamalıdır (AYM,E.2020/30, K.2023/12, 25/1/2023, § 193).

14. Hangi konudakimahkeme kararlarının kesin olduğu hususu açık, net ve tereddüde yer vermeyecekşekilde düzenlendiğinden, başka bir deyişle belirli ve hukuken öngörülebilirolduğundan kural kanunilik şartını taşımaktadır.

15. 10/3/2016tarihli ve 6684 sayılı 11 Nolu Protokol ileDeğişik İnsan Haklarını ve Ana Hürriyetleri Korumaya Dair Sözleşmeye Ek 7 NoluProtokolün Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun ile onaylanması uygunbulunan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesine ek 7 No’lu Protokol 2016/8717 sayılıBakanlar Kurulu kararıyla onaylanmış ve bu karar 8/4/2016 tarihli ve 29678 vesayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Söz konusu Protokol’ün “YabancılarınSınır Dışı Edilmelerine İlişkin Usul Güvenceleri” başlıklı 1. maddesiuyarınca sınır dışı edilmesine karar verilen yabancıya, bu karara karşıçıkabilme imkânı tanınması gerekmekle birlikte, bu şekilde yapılan bir başvurusonucunda yetkili merci tarafından verilen karara karşı başka bir merciebaşvuruda bulunulabilmesi, başka bir deyişle bu merci tarafından verilen kararakarşı da bir kanun yolu oluşturulması yönünde devletlerin düzenleme yapmazorunluluğu bulunmamaktadır. Bu yönüyle itiraz başvurusuna konu kuralınmilletlerarası hukuka aykırı olduğu söylenemez.

16. Anayasa’nın 40.maddesinde Anayasa ile tanınmış hak ve özgürlükleri ihlal edilen herkesinyetkili makama geciktirilmeden başvurma imkânının sağlanmasını isteme hakkı(etkili başvuru hakkı) güvence altına alınmaktadır.

17. Etkili başvuruhakkı; anayasal bir hakkının ihlal edildiğini ileri süren herkese hakkınniteliğine uygun olarak iddialarını inceletebileceği makul, erişilebilir,etkili, ihlalin gerçekleşmesini veya sürmesini engellemeye ya da sonuçlarınıortadan kaldırmaya elverişli idari ve yargısal yollara başvuruda bulunabilmeimkânının sağlanmasını güvence altına almaktadır (AYM, E.2018/74, K.2019/92,24/12/2019, § 31; E.2020/30, K.2023/12, 25/1/2023, § 186; Yusuf Ahmed Abdelazım Elsayad, B. No:2016/5604, 24/5/2018, § 60).

18. İtiraz konusukural, sınır dışı işlemlerine karşı açılan davalarda mahkemelerce verilenkararın kesin olduğunu hüküm altına almak suretiyle bu kararlara karşı kanunyolunu kapatmaktadır. Dolayısıyla sınır dışı etme kararına karşı açılan dava neticesinde verilen mahkeme kararına karşıkanun yolunun kural uyarınca kapalı olması söz konusu sınır dışı etme kararınakarşı yapılacak başvurunun erişilebilirliği ve etkililiği ileilgilidir. Bu nedenle kuralın -yerleşme ve seyahat özgürlüğünü sınırlayankarara karşı öngörülen başvuru yolunun erişilebilirliği ve etkililiği bağlamında-Anayasa’nın 40. maddesiyle bağlantılı olarak 23. maddesi kapsamında incelenmesigerekir.

19. Sınır dışı işlemlerininhukuka uygunluk değerlendirmesinin ivedilikle yapılması gerek devlet gereksınır dışı edilme işleminin muhatabı olan kişi bakımından önemlidir. Devlet,sınır dışı edilmesine karar verdiği kişilerin hukuki durumu belli oluncayakadar onların ülke içinde bulunmalarına izin vermek, sınır dışı edilecekkişilerin şahsi durumuna ya da bunların sınır dışı edilmelerine bağlı olarakkendilerinin güvenliği ve gerektiğinde barınması için veya onlardan kaynaklanantehlikelere karşı kamu düzeninin korunması için bazı tedbirleri almak, hattabazı hâllerde onları idari gözetim altında tutmak durumundadır. Sınır dışıişlemlerine karşı başvuruların süratle sonuçlandırılması kişilerin hukukidurumlarının belirlenmesi bakımından önemlidir. Bu önem idari gözetim altındabulunan kişiler bakımından daha da artmaktadır (AYM, E.2020/30, K.2023/12,25/1/2023, § 195).

20. Diğer yandan hakkındasınır dışı etme kararı alınabilecek ve alınamayacak olanlar 6458 sayılı Kanun’un54. ve 55. maddelerinde açıkça sayılmıştır. Hakkında sınır dışı etme kararıverilen kişi, bizzat veya tutacağı bir vekili aracılığıyla dava açma, bağımsızve tarafsız mahkemelerde görülecek davada sınır dışı işlemlerine karşıgerekçeler öne sürebilme ve durumunu yeniden inceletme imkânlarına sahiptir.Dolayısıyla yerleşme ve seyahat özgürlüğünün korunmasına ilişkin olarak sözkonusu kişilere yeterli güvencelerin sağlandığı ve bu hususta etkili başvuruyollarının da bulunduğu gözetildiğinde kuralın etkili başvuru hakkı ilebağlantılı olarak yerleşme ve seyahat özgürlüğüne aykırı bir yönününbulunmadığı sonucuna varılmıştır.

21. Açıklanannedenlerle kural, Anayasa’nın 16., 23. ve 40. maddelerine aykırı değildir.

Kuralın Anayasa’nın 2. ve 36. maddelerinede aykırı olduğu ileri sürülmüş ise de bu bağlamda belirtilen hususlarınAnayasa’nın 16., 23. ve 40. maddeleri kapsamında ele alınmış olması nedeniyleAnayasa’nın 2. ve 36. maddeleri yönünden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerekgörülmemiştir.

Kuralın Anayasa’nın 155. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.

IV. HÜKÜM

4/4/2013 tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar veUluslararası Koruma Kanunu’nun 53. maddesinin (3) numaralı fıkrasının dördüncücümlesinin Anayasa’yaaykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE 30/5/2024tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.