ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2024/96
Karar Sayısı : 2024/143
Karar Tarihi : 23/7/2024
R.G.Tarih-Sayı : 10/12/2024-32748
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Ankara Bölge İdare Mahkemesi 12. İdari Dava Dairesi
İTİRAZIN KONUSU: 9/3/1954tarihli ve 6343 sayılı Veteriner Hekimliği Mesleğinin İcrasına, Türk VeterinerHekimleri Birliği ile Odalarının Teşekkül Tarzına ve Göreceği İşlere DairKanun’un 23/1/2008 tarihli ve 5728 sayılı Kanun’un 181. maddesiyle değiştirilen6. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinin Anayasa’nın 13. ve 20.maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir.
OLAY: Çalışma iznitalebinin reddine ilişkin işlemin iptali istemiyle açılan davada itiraz konusukuralın Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali içinbaşvurmuştur.
I. İPTALİ İSTENEN VE İLGİLİ GÖRÜLEN KANUN HÜKÜMLERİ
A. İptali İstenen Kanun Hükmü
Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 6. maddesişöyledir:
“Madde 6 – (Değişik: 23/1/2008-5728/181 md.)
Aşağıda yazılı haller, veteriner hekimlik mesleğininicrasına mani teşkil eder:
a) Türk Ceza Kanununun 53 üncü maddesinde belirtilensüreler geçmiş olsa bile; kasten işlenen bir suçtan dolayı beş yıl veya dahafazla süreyle ya da devletin güvenliğine karşı suçlar, Anayasal düzene ve budüzenin işleyişine karşı suçlar, (…) zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık,dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesatkarıştırma, edimin ifasına fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan malvarlığıdeğerlerini aklama veya kaçakçılık suçlarından hapis cezasına mahkûm olmak.
b) Bu Kanun ile teşekkül eden Haysiyet veya YüksekHaysiyet Divanı kararları ile meslekini icradan menolunmak.
c) Yüksek Haysiyet Divanınca haklarında diplomalarınınistirdadı kararı ittihaz edilmek.”
B. İlgili Görülen Kanun Hükmü
25/5/2005 tarihli ve 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu’nun13/A maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:
“(1) 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu dışındaki kanunlarınbelli bir suçtan dolayı veya belli bir cezaya mahkûmiyete bağladığı hakyoksunluklarının giderilebilmesi için, yasaklanmış hakların geri verilmesiyoluna gidilebilir. Bunun için; Türk Ceza Kanununun 53 üncü maddesinin beşincive altıncı fıkraları saklı kalmak kaydıyla,
a) Mahkûm olunan cezanın infazının tamamlandığı tarihtenitibaren üç yıllık bir sürenin geçmiş olması,
b) Kişinin bu süre zarfında yeni bir suç işlememiş olmasıve hayatını iyi halli olarak sürdürdüğü hususunda mahkemede bir kanaatoluşması, gerekir.”
II. İLK İNCELEME
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca, KadirÖZKAYA, Hasan Tahsin GÖKCAN, Basri BAĞCI, Engin YILDIRIM, Rıdvan GÜLEÇ, RecaiAKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, İrfanFİDAN, Kenan YAŞAR, Yılmaz AKÇİL ve Ömer ÇINAR’ın katılımlarıyla 9/5/2024tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında öncelikle uygulanacak kural vesınırlama sorunları görüşülmüştür.
2. Anayasa’nın 152. ile 30/3/2011tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkında Kanun’un 40. maddelerine göre bir davaya bakmakta olan mahkeme, o davasebebiyle uygulanacak bir kanunun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesininhükümlerini Anayasa’ya aykırı görmesi hâlinde veya taraflardan birinin ilerisürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varması durumunda buhükümlerin iptalleri için Anayasa Mahkemesine başvurmaya yetkilidir. Ancakanılan maddeler uyarınca bir mahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi içinelinde yöntemince açılmış ve mahkemenin görev kapsamına giren bir davanınbulunması, iptali talep edilen kuralın da o davada uygulanacak olması gerekir.Uygulanacak kural ise bakılmakta olan davanın değişik evrelerinde ortaya çıkansorunların çözümünde veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yöndeetki yapacak nitelikteki kurallardır.
3. 6343 sayılı Kanun’un 6. maddesinin birinci fıkrasınınitiraz konusu (a) bendinde veteriner hekimlik mesleğinin icrası için 26/9/2004tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 53. maddesinde belirtilen sürelergeçmiş olsa bile; kasten işlenen bir suçtan dolayı beş yıl veya daha fazlasüreyle ya da devletin güvenliğine karşı suçlar, anayasal düzene ve bu düzeninişleyişine karşı suçlar, zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık,sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma,edimin ifasına fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan mal varlığı değerleriniaklama veya kaçakçılık suçlarından hapis cezasına mahkûm olunmaması gerektiğiifade edilmiştir.
4. Başvuran Mahkemede görülmekte olan dava anayasaldüzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar arasında yer alan silahlı örgüteüye olma suçundan hükümlü olup infazı tamamlanan davacının veteriner hekimolarak çalışmasına izin verilmesi talebinin reddine ilişkindir.
5. Bakılmakta olan davanın konusu gözetildiğinde itirazkonusu kuralın “Türk Ceza Kanununun 53 üncü maddesinde belirtilen sürelergeçmiş olsa bile;…” bölümü ile “…Anayasal düzene ve bu düzeninişleyişine karşı suçlar….” ve “…hapis cezasına mahkûm olmak.” ibareleridışında kalan kısmının bakılmakta olan davada uygulanma imkânı bulunmamaktadır.Dolayısıyla bendin kalan kısmına ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliğinedeniyle reddi gerekir.
6. Öte yandan, söz konusu bendin “Türk Ceza Kanununun53 üncü maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile;…” bölümü ile“…hapiscezasına mahkûm olmak.” ibareleri, bakılmakta olan davanın konusu olan Anayasaldüzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçların yanı sıra dava konusuolmayan diğer suçlar yönünden de geçerli ortak kural niteliğindedir. Buitibarla anılan bölüm ve ibarenin esasına ilişkin incelemenin “…Anayasaldüzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar…” ibaresiyle sınırlı olarakyapılması gerekir.
7. Açıklanan nedenlerle 9/3/1954 tarihli ve 6343 sayılıVeteriner Hekimliği Mesleğinin İcrasına, Türk Veteriner Hekimleri Birliği ileOdalarının Teşekkül Tarzına ve Göreceği İşlere Dair Kanun’un 23/1/2008 tarihlive 5728 sayılı Kanun’un 181. maddesiyle değiştirilen 6. maddesinin birincifıkrasının (a) bendinin;
A. “TürkCeza Kanununun 53 üncü maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile;…” bölümü ile “…Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişinekarşı suçlar….” ve “…hapis cezasına mahkûm olmak.” ibarelerininesasının incelenmesine, esasa ilişkin incelemenin “…Anayasal düzene ve budüzenin işleyişine karşı suçlar…” ibaresi ile sınırlı olarak yapılmasına,
B. Kalan kısmının itiraz başvurusunda bulunan Mahkemeninbakmakta olduğu davada uygulanma imkânı bulunmadığından bu kısma ilişkin başvurununMahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE,
OYBİRLİĞİYLE kararverilmiştir.
III. ESASIN İNCELENMESİ
8. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Ahmet CANPOLATtarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü,dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğeryasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A. Anlam ve Kapsam
9. 6343 sayılı Kanun’da veteriner hekimlik mesleğininicrası için gerekli şartlar düzenlenmiştir. Anılan Kanun’un 4. maddesindegerçek kişiler veya özel hukuk kişileri tarafından istihdam edilen veterinerhekimlerin bu Kanun’a tabi olduğu ve 8. maddesinde her veteriner hekiminhayvanların muayene ve tedavisi için bir muayenehane açabileceğibelirtilmiştir.
10. Kanun’un 6. maddesinin birinci fıkrasının (a)bendinde de veteriner hekimlik mesleğinin icrası için bazı suçlardan mahkûmolmamak şartı getirilmiştir. Dolayısıyla veteriner hekimlik mesleğini icraetmek isteyenlerin öncelikle anılan bentte sayılan suçlardan mahkûm olmamakoşulunu taşıması gerekmektedir.
11. İtiraz konusu kuralda anayasal düzene ve bu düzeninişleyişine karşı suçlardan mahkûm olanların 5237 sayılı Kanun’un 53. maddesindebelirtilen süreler geçmiş olsa bile veteriner hekimlik mesleğini icra edemeyecekleribelirtilmiştir.
12. 5237 sayılı Kanun’un Özel Hükümler kitabının DördüncüKısmı’nın 309 ilâ 316. maddelerinden oluşan Beşinci Bölümü’nde anayasal düzeneve bu düzenin işleyişine karşı suçlar; Anayasa’yı ihlal, Cumhurbaşkanınasuikast ve fiilî saldırı, yasama organına karşı suç, hükûmete karşı suç, TürkiyeCumhuriyeti Hükûmetine karşı silahlı isyan, silahlı örgüt, silah sağlama, suçiçin anlaşma şeklinde düzenlenmiştir.
13. 5237 sayılı Kanun’un 53. maddesinde ise kişininkasıtlı bir suç işlemesi ve bu suçtan dolayı hapis cezasına mahkûm olmasıhâlinde mahkûmiyetin kesinleşmesiyle başlayıp hapis cezasının infazıtamamlanıncaya kadar devam eden hak yoksunluğu öngörülmüştür. Diğer bir deyişleanılan madde uyarınca belli bir suçtan mahkûmiyete bağlı süresiz hakyoksunluğundan söz edilemeyeceği anlaşılmaktadır.
14. Buna göre anayasal düzene ve bu düzenin işleyişinekarşı suçlardan herhangi birini kasten işleyen kişi hakkında 5237 sayılıKanun’un 53. maddesi uyarınca hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar hakyoksunluğu uygulanacaktır. İtiraz konusu kuralda ise bu suçlardan mahkûmolanların veteriner hekimlik mesleğinin icrasından herhangi bir süre sınırıolmaksızın yoksun bırakılacağı ifade edilmektedir.
B. İtirazın Gerekçesi
15. Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kurallaanayasal düzene karşı işlenen suçlardan mahkûm olan bir veteriner hekiminsüresiz bir şekilde bu mesleği icra etmesinin engellendiği, bu durumun özelhayata saygı gösterilmesini isteme hakkına ölçüsüz bir müdahale oluşturduğubelirtilerek kuralın Anayasa’nın 13. ve 20. maddelerine aykırı olduğu ilerisürülmüştür.
C. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu
16. 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesi uyarınca kural,ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 48. ve 49. maddeleri yönünden de incelenmiştir.
17. Anayasa’nın “Çalışmave sözleşme hürriyeti” başlıklı 48. maddesinde “Herkes, dilediği alandaçalışma ve sözleşme hürriyetlerine sahiptir. Özel teşebbüsler kurmakserbesttir./ Devlet, özel teşebbüslerin millî ekonominin gereklerine ve sosyalamaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlayacaktedbirleri alır.” denilerek çalışma özgürlüğü güvence altına alınmıştır.
18. Anayasa’nın 49. maddesinde de çalışmanın herkesinhakkı ve ödevi olduğu, devletin çalışanların hayat seviyesini yükseltmek,çalışma hayatını geliştirmek için çalışanları ve işsizleri korumak, çalışmayıdesteklemek, işsizliği önlemeye elverişli ekonomik bir ortam yaratmak veçalışma barışını sağlamak için gerekli tedbirleri alacağı belirtilmiştir.
19. Çalışma özgürlüğü, herkesin dilediğimesleği seçmede özgür olmasını ve zorla çalıştırılmamayı ifade eder. Birey, buözgürlüğünü kullanarak dilediği alanı ve işi seçebilir. Çalışma hakkı isebireyin özgür iradesiyle seçtiği mesleği veya işi icra etmesi, devletin de çalışmakisteyenlere iş temin etmek için gereken tedbirleri almasıdır (AYM, E.2016/141,K.2018/27, 20/2/2018, § 16).
20. Kural anayasaldüzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlardan mahkûm olanların hem özelmuayenehanelerde hem de serbest olarak veteriner hekimlik mesleğini icraedemeyeceklerini öngörmek suretiyle Anayasa’nın 48. ve 49. maddelerinde güvencealtına alınan çalışma hakkı ve özgürlüğüne sınırlama getirmektedir.
21. Anayasa’nın 13. maddesinde “Temel hak vehürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerindebelirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar,Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetingereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.” denilmektedir. Buna göretemel hak ve özgürlüklere sınırlama getiren düzenlemelerin kanunla yapılması,Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine uygun ve ölçülü olması gerekir.
22. Bu kapsamda çalışma hakkı ve özgürlüğünü sınırlamayayönelik bir kanuni düzenlemenin şeklen var olması yeterli olmayıp kurallarınkeyfîliğe izin vermeyecek şekilde belirli, ulaşılabilir ve öngörülebilirdüzenlemeler niteliğinde olması gerekir.
23. Esasen temel hak ve özgürlükleri sınırlayan kanununbu niteliklere sahip olması Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye alınan hukukdevleti ilkesinin de bir gereğidir. Hukuk devletinde kanuni düzenlemelerin hemkişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yervermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıcakamu otoritelerinin keyfî uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi gerekir.Kanunda bulunması gereken bu nitelikler hukuki güvenliğin sağlanması bakımındanda zorunludur. Zira bu ilke hukuk normlarının öngörülebilir olmasını,bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin deyasal düzenlemelerinde bu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasınıgerekli kılar (AYM, E.2015/41, K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154). DolayısıylaAnayasa’nın 13. maddesinde sınırlama ölçütü olarak belirtilen kanunilik,Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye alınan hukuk devleti ilkesi ışığında yorumlanmalıdır.
24. Kuralda hangi suçlardan mahkûmiyetin veterinerhekimlik mesleğinin icrasına engel olduğu açıkça belirtilmiştir. Anayasaldüzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçların 5237 sayılı Kanun’dadüzenlendiği gözetildiğinde kuralın belirli, ulaşılabilir ve öngörülebilirnitelikte olduğu ve bu yönüyle kanunilik şartını taşıdığı anlaşılmaktadır.
25. Öte yandan sınırlamanın meşru bir amaca dayanmasıgerekir. Anayasa’nın 48. ve 49. maddelerinde çalışma hakkı ve özgürlüğü içinherhangi bir sınırlama nedeni belirtilmemiş olmakla birlikte özel sınırlamanedeni öngörülmemiş hakların da o hakkın doğasından kaynaklanan bazısınırlarının bulunduğu kabul edilmektedir. Ayrıca Anayasa’nın başkamaddelerinde yer alan hak ve özgürlükler ile devlete yüklenen ödevler, özelsınırlama sebebi gösterilmemiş hak ve özgürlüklere sınır teşkil edebilir (AYM,E.2018/95, K.2023/221, 27/12/2023, § 45).
26. Veteriner hekimler vazifeleri itibarıyla hem hayvansağlığının korunmasında hem de hayvanlardan elde edilen gıdaların güvenliğininsağlanmasında ve hayvanlardan insanlara bulaşabilen hastalıkların kontrolaltına alınmasında önemli rol oynar. Veteriner hekimlik mesleğinin rolü veönemi gözetildiğinde mesleğin icrasına getirilen sınırlamanın amacının mesleğinonur ve itibarını korumak olduğu değerlendirilmektedir. Mesleğin onur veitibarının korunması amacıyla, bazı suçlardan mahkûm olanların bu mesleği icraetmesinin yasaklanmasının anayasal yönden meşru bir amaca dayandığı kanaatinevarılmaktadır.
27. Bununla birlikte kuralın anayasal bağlamda meşru biramacının bulunması yeterli olmayıp sınırlamanın ölçülü olması gerekir.Anayasa’nın 13. maddesinde güvence altına alınan ölçülülük ilkesi ise elverişlilik,gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişliliköngörülen sınırlamanın ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişliolmasını, gereklilik ulaşılmak istenen amaç bakımından sınırlamanınzorunlu olmasını, orantılılık ise hakka getirilen sınırlama ileulaşılmak istenen amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesi gerekliliğiniifade etmektedir.
28. Veteriner hekimlik mesleğinin, yer ve zamansınırlaması olmaksızın hizmet etmeyi gerektiren bir nitelik taşıması itibarıylaveteriner hekimlerin tabi olması gereken kanuni ve etik sınırların diğer pekçok meslekten daha ayrıntılı ve katı şekilde düzenlenmiş olması olağan kabuledilmelidir. Nitekim kuralda da veteriner hekimlik mesleğinin icrası için birkısım suçtan mahkûm olmama şartının getirildiği görülmektedir. Bu yönüyle kurallaöngörülen sınırlamanın, veteriner hekimlik mesleğinin onur ve itibarınınkorunması amacına ulaşılması bakımından elverişli olduğu anlaşılmaktadır.
29. Kuralda veteriner hekimlik mesleğinin icrasına engelolduğu belirtilen suçların niteliği gözetildiğinde, bunları işleyenlerinveteriner hekimlik mesleğinin icrasından yasaklanmasının kanun koyucunun takdiryetkisi kapsamında öngörebileceği bir tedbir olduğu değerlendirilmiştir. Busebeple kuralın veteriner hekimlik mesleğinin onur ve itibarının korunmasınayönelik amacın gerçekleştirilmesi bakımından gerekli olma şartını sağladığısonucuna ulaşılmıştır.
30. Diğer yandan sınırlamanın orantılı olup olmadığı daortaya konulmalıdır. Bu itibarla veteriner hekimlik mesleğine ilişkin onur veitibarın korunmasına dair tedbirler sonucunda veteriner hekimlik mesleğini icraetmek isteyenlerin yüklendiği külfet ile hak ve menfaatleri arasında adil birdengenin kurulması gerekmektedir. Veteriner hekimlik mesleğini icra etmekisteyenlere aşırı bir külfet yüklenip yüklenmediğinin denetiminde kurallaöngörülen sınırlamanın süresiz bir sınırlama olup olmadığı veya hekimlikmesleğini yeniden icra edebilmeyi sağlayan bir yol bulunup bulunmadığı önemtaşımaktadır.
31. 5352 sayılı Kanun’un 13/A maddesinde yasaklanmışhakların geri verilmesi kurumu düzenlenmiştir. Anılan maddenin gerekçesinde5237 sayılı Kanun dışındaki çeşitli kanunlardaki kasıtlı bir suçtandolayı belirli süreyle hapis cezasına veya belli suçlardan dolayıbir cezaya mahkûm olan kişilerin süresiz olarak kullanmaktan yasaklandıklarıhakları tekrar kullanabilmelerine imkân tanıyan bir düzenleme yapılmasınaihtiyaç duyulduğu belirtilmiştir. Bu kapsamda anılan madde uyarınca,yasaklanmış hakların geri verilebilmesi için 5237 sayılı Kanun’un 53.maddesinin beşinci ve altıncı fıkraları saklı kalmak kaydıyla, mahkûm olunancezanın infazının tamamlandığı tarihten itibaren üç yıllık bir sürenin geçmişolması, kişinin infazın tamamlanmasından itibaren üç yıllık süre içerisindeyeni bir suç işlememesi ve hayatını iyi hâlli olarak sürdürdüğü hususundamahkemede bir kanaatin oluşması gerektiği belirtilmiştir (AYM, E.2023/80,K.2024/142, 23/7/2024, § 29).
32. Süresiz hak yoksunluğunun oluşturduğu sorunlarınçözümü amacıyla getirilen yasaklanmış hakların geri verilmesi kurumunun,anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlardan mahkûm olanlarınveteriner hekimlik mesleğini yeniden icra etmelerine imkân sağlayıp sağlamadığıhususu, kuralla kişilere aşırı bir külfet yüklenip yüklenmediğinin tespitindeönem taşımaktadır.
33. Kural uyarınca anayasal düzene ve bu düzeninişleyişine karşı suçlardan mahkûm olanların özel muayenehane bünyesinde veyaserbest olarak veteriner hekimlik mesleğini icra etmelerinin süresiz olaraksınırlanmakla beraber yasaklanmış hakların geri verilmesi kararıyla birliktebelirtilen yerlerde veteriner hekimlik mesleğinin icrasının önünde bir engelbulunmadığı anlaşılmaktadır (hekimlik mesleği yönünden benzer değerlendirmeiçin bkz. AYM, E.2023/80, K.2024/142, 23/7/2024, § 31). Bu kapsamda,yasaklanmış hakların geri verilebilmesi için mahkûm olunan cezanın infazınıntamamlandığı tarihten itibaren üç yıllık bir sürenin geçmiş olması, kişinininfazın tamamlanmasından itibaren üç yıllık süre içerisinde yeni bir suçişlememesi ve hayatını iyi hâlli olarak sürdürdüğü hususunda mahkemede birkanaatin oluşması şartlarının kişiye aşırı külfet yükleyip yüklemediğinin deayrıca değerlendirilmesi gerekmektedir.
34. Bu bağlamda infazın tamamlanmasından itibaren geçmesigereken üç yıllık süre şartıyla veteriner hekimlik mesleğinin özel muayenehanebünyesinde veya serbest olarak icrasının süresiz olarak sınırlanmadığı ve bu üçyıllık sürenin veteriner hekimlik mesleğinin niteliği gözetildiğinde makul veorantılı olduğu anlaşılmaktadır (hekimlik mesleği yönünden benzer değerlendirmeiçin bkz. AYM, E.2023/80, K.2024/142, 23/7/2024, § 32).
35. Öte yandan yasaklanmış hakların geri verilmesi içinüç yıllık süre içerisinde yeni bir suç işlememe ve hayatın iyi hâlli olaraksürdürüldüğü hususunda mahkemede kanaatin oluşması şartı arandığından bu konudahâkimin takdir yetkisi bulunmaktadır. Bununla beraber iyi hâlin belirlenmesindeüç yıl içerisinde yeni bir suçun işlenmemesinin etkili olduğu gözetildiğindehâkime sınırsız bir takdir yetkisinin verilmediği anlaşılmaktadır. Kaldı kianayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçların niteliği, toplumdaoluşturduğu etki düşünüldüğünde, veteriner hekimlik mesleğinin icrasınısağlayacak kararda hâkime verilen takdir yetkisinin veteriner hekimlikmesleğinin onur ve itibarının korunması amacına hizmet edeceği açıktır(hekimlik mesleği yönünden benzer değerlendirme için bkz. AYM, E.2023/80,K.2024/142, 23/7/2024, §§ 33, 34).
36. Bu itibarla kuralla anayasal düzene ve bu düzeninişleyişine karşı suçlardan mahkûm olanların veteriner hekimlik mesleğini özelmuayenehane bünyesinde veya serbest olarak icra etmeleri bakımından bir hakyoksunluğu getirilmekte ise de yasaklanmış hakların geri verilmesi kurumuyla buhak yoksunluğunun esasında süresiz olmadığı, bu sürenin yeni kurumla birliktediğer şartların yanında üç yılla sınırlandırıldığı ve veteriner hekimlikmesleğinin icrası için anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlardanmahkûm olanlara aşırı bir külfet yüklemediği anlaşılmaktadır (hekimlik mesleğiyönünden benzer değerlendirme için bkz. AYM, E.2023/80, K.2024/142, 23/7/2024, §35).
37. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 13., 48. ve49. maddelerine aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir.
Hasan Tahsin GÖKCAN, Engin YILDIRIM, Yusuf ŞevkiHAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ ve Kenan YAŞAR bu görüşekatılmamışlardır.
Kuralın Anayasa’nın 20. maddesine de aykırı olduğu ilerisürülmüş ise de bu bağlamda belirtilen hususların Anayasa’nın 13., 48. ve 49.maddeleri kapsamında ele alınmış olması nedeniyle Anayasa’nın 20. maddesiyönünden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir.
IV. HÜKÜM
9/3/1954 tarihli ve 6343 sayılı Veteriner HekimliğiMesleğinin İcrasına, Türk Veteriner Hekimleri Birliği ile Odalarının TeşekkülTarzına ve Göreceği İşlere Dair Kanun’un 23/1/2008 tarihli ve 5728 sayılıKanun’un 181. maddesiyle değiştirilen 6. maddesinin birinci fıkrasının (a)bendinde yer alan “...Anayasal düzene vebu düzenin işleyişine karşı suçlar,...” ibaresinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, Hasan Tahsin GÖKCAN, Engin YILDIRIM, Yusuf Şevki HAKYEMEZ,Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ ile Kenan YAŞAR’ın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA 23/7/2024 tarihindekarar verildi.
Başkan
Kadir ÖZKAYA
Başkanvekili
Hasan Tahsin GÖKCAN
Başkanvekili
Basri BAĞCI
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Rıdvan GÜLEÇ
Üye
Recai AKYEL
Üye
Yusuf Şevki HAKYEMEZ
Üye
Yıldız SEFERİNOĞLU
Üye
Selahaddin MENTEŞ
Üye
İrfan FİDAN
Üye
Kenan YAŞAR
Üye
Muhterem İNCE
Üye
Yılmaz AKÇİL
Üye
Ömer ÇINAR
KARŞIOY GEREKÇESİ
1. Kişinin işlediği suçlardan dolayı hükmedilen hapiscezasına bağlı olarak 5237 sayılı TCK’nın 53/1e,2. maddesi gereği cezasınıninfazı tamamlanıncaya kadar mesleğini yapamama yönünde hak yoksunluğuuygulanacaktır. Bundan ayrıca İncelemeye konu 6343 sayılı Kanunun 6. maddesinin1. fıkrasının a bendindeki “Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşısuçlar” ibaresi uyarınca, anılan suçlardan birini kasten işleyen kişi hakkındaveteriner hekimlik mesleğinin icrasından süre sınırı olmaksızın yoksun bırakılacağıöngörülmektedir. Başka deyişle bu durumdaki veteriner hekimler ömür boyuncaözel muayene açıp çalışamayacakları gibi başkasının yanında da veteriner hekimolarak çalışamayacaklardır.
2. Çoğunluk gerekçesinde incelenen kurala karşın 5332sayılı Adli Sicil Kanununun 13/A maddesinde düzenlenen yasaklanmış haklarıngeri verilmesi kurumu ile birlikte incelenerek, anılan yasal yol gereğianayasal düzene karşı suçtan mahkum olanların cezalarının infazından sonra üçyıllık sürenin geçmesi ve mahkemenin bu sürede hayatını iyi halli olaraksürdürdüğü konusunda olumlu kanaate varması durumunda hak yoksunluğununkalkacağı görüşünden hareket edilmiş ve bu gerekçelerle kuralın Anayasa’yaaykırı olmadığı sonucuna ulaşılmıştır.
3. Bu konunun değerlendirilebilmesi için ilgilikanunların düzenlenme tarihleriyle birlikte anlam ve kapsamlarına gözatılmalıdır. Adli Sicil Kanununun 13/A maddesi, 6.12.2006 tarihli ve 5560sayılı Kanunun 38. maddesiyle 5332 sayılı Kanuna eklenmiştir. Türk Ceza Kanunuise 1 Haziran 2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Öte yandan 6343 sayılıVeteriner Hekimliği Mesleğinin İcrasına; Türk Veteriner Hekimleri Birliği ileOdalarının Teşekkül Tarzına ve Göreceği İşlere Dair Kanunun veterinerlikmesleğini yapmaya hak kazananlara hak yoksunluğunu düzenleyen 6. maddesi ise23.1.2008 tarihli ve 5728 sayılı Kanunun 181. maddesiyle düzenlenmiştir.Görüldüğü üzere veteriner hekimlere hak yoksunluğunu getiren özel düzenleme,gerek TCK ve gerekse Adli Sicil Kanununun 13/A maddesinden sonra, başka deyişleilgili kurallar bilinerek düzenlenmiştir. Bu nedenle incelenen kural veterinerhekimlik mesleğine ilişkin özel düzenleme niteliğindedir.
4. İncelenen 6/1-a madde ve bendinin ilk cümlesi “TürkCeza Kanununun 53. maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile” ibaresiylebaşlamaktadır. Böylece Kanun koyucunun bu özel düzenleme ile anılan benttesayılan suçlar ve bu arada anayasal düzene karşı işlenen suçlardan mahkumiyethalinde süresiz bir hak yoksunluğu öngördüğü sonucunun çıkarılmasıgerekmektedir.
5. Şüphesiz kamu görevinde istihdam edileceklerle ilgilisınırlamalar meşru amaçlar çerçevesinde ayrıca değerlendirilebilir. Bununlabirlikte kanunla bir meslek mensubunun özel yaşamında hayatını kazanmaimkanından süresiz olarak yoksun bırakılmasının demokratik toplumda gerekliliğive orantılılığı oldukça tartışmalı hale gelecek ve bu durumun Anayasa’nın 13.,48, 49. maddeleriyle bağdaştırılması güç olabilecektir. Nitekim AYM’nin 2008/17E., 2010/44 K. sayılı ve 25.2.2010 sayılı kararında benzer değerlendirmelerle28. maddedeki bir kısım suçlarla bağlantılı olarak iptal kararı verilmiştir. İptalgerekçesinde, kuraldaki düzenlemelerde meslek veya görevlerin özellikleri,suçların ve cezaların niteliği, cezalar miktarına bakılmaksızın ve birkademelendirme yapılmaksızın eylemle orantısız bir hak yoksunluğuöngörülmesinin adaletli olmadığı ve hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmadığıbelirtilmiştir. Benzer değerlendirmeler Mahkemenin 2008/80 E., 2011/81 K.,18.5.2011 ile 2012/61 E., 2012/135 K., 27.9.2012 tarih ve sayılı kararlarındada yapılmıştır. Öte yandan belirtilen iptal gerekçelerine karşın kamugörevlileri bakımından Danıştay kararlarında Adli Sicil Kanununun 13/Amaddesindeki süreler geçse ve yasaklanmış hakların iadesine karar verilse dahi657 sayılı DMK’nun 48. maddesi uyarınca anılan maddede sayılan suçlardan mahkumolanların devlet memurluğuna girmelerinin mümkün olmadığı belirtilmektedir(bkz. Danıştay İDDK 27.6.2022, E. 2022/1141, K. 2022/2318; 5.10.2023, E.2023/444, K. 2023/1833).
6. Öte yandan çoğunluk gerekçesindeki gibi 5332 sayılıKanunun 13/A maddesindeki düzenlemenin buna istisna oluşturduğudüşünülmekteyse, bu özel düzenlemede bu hususun da belirtilmesi gerekirdi.Kuralın bu düzenleniş biçimi karşısında ihtilaflı yorum veya içtihatlarla buimkanın tanındığına ilişkin değerlendirmeler, kanundaki belirsizliği ve kalitesorununu aşmaya yeterli olmayacaktır. Bu tür değerlendirmeler uygulamanıngelecekte aksi yönde gelişmesini önleme güvencesini taşımamaktadır. Açıkladığımhukuki gerekçeler karşısında incelenen kuralın iptal edilmesi gerektiğigörüşündeyim.
Başkanvekili
Hasan Tahsin GÖKCAN
KARŞIOY
İtiraz konusu kurala ilişkin E.2023/80, K.2024/142 sayılıdosyada belirttiğimiz gerekçelerle çoğunluk görüşüne iştirak edilmemiştir.
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Yıldız SEFERİNOĞLU
Üye
Selahaddin MENTEŞ
Üye
Kenan YAŞAR
KARŞIOY GEREKÇESİ
1. Mahkememiz çoğunluğunun 9/3/1954 tarihli ve 6343 sayılı Veteriner Hekimliği Mesleğininİcrasına, Türk Veteriner Hekimleri Birliği ile Odalarının Teşekkül Tarzına veGöreceği İşlere Dair Kanun’un 23/1/2008 tarihli ve 5728 sayılı Kanun’un 181.maddesiyle değiştirilen 6. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinin “TürkCeza Kanununun 53 üncü maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile;…” bölümüile “…Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar…” ve“…hapis cezasına mahkûm olmak.” ibarelerinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ilişkin kanaatine katılmamaktayım.
2. Dava konusu ibarelerin yer aldığı Kanun’un 6. maddesinde veteriner hekimlik mesleğininicrası için bazı suçlardan mahkum olmamak sayılmış olup bunlar içerisindebirinci fıkrada Türk Ceza Kanunu’nun 53. maddesinde belirtilen süreler geçmişolsa bile anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçtan hapis cezasınamahkûm olmamak da yer almaktadır.
3. Mahkememiz çoğunluğu yaptığı değerlendirmede kuralla veterinerhekimlik için bir hak yoksunluğu getirilmekte ise de yasaklanmış hakların geriverilmesi kurumuyla bu hak yoksunluğunun esasında süresiz olmadığı, bu süreninyeni kurumla birlikte diğer koşulların yanında üç yılla sınırlandırıldığı, bu süreninde veteriner mesleğinin icrası için anayasal düzene ve bu düzenin işleyişinekarşı suçlardan mahkûm olanlara aşırı bir külfet yüklemediği sonucuna ulaşarakkuralın Anayasa’nın 13., 48. ve 49. maddelerine aykırı olmadığı sonucunaulaşmıştır (Bkz.: §§ 36-37).
4. Öncelikle ifade etmek gerekir kural kamu veya özelsektör ayırımı yapmaksızın veteriner hekimlik mesleğinin icrasınısınırlandırmaktadır. Ancak veteriner hekimlik mesleğinin icrasınınsınırlandırılabilmesi için anayasal düzeneve bu düzenin işleyişine karşı suçtan hapis cezasına mahkûm edilmiş olmak şartıyer almaktadır. Öte yandan kural gereği bu suçtan mahkumiyetin bir sonucu olarakkişi veteriner hekimlik mesleğinin icrasını herhangi bir süre sınırı olmaksızıngerçekleştiremeyecektir.
5. Veteriner hekimlik mesleğinin icrasının bu şekildesüre sınırı olmaksızın sınırlandırılması çoğunluk kararında ifade edildiğibiçimde meşru bir amaca dayanır olsa bile dava konusu kural bu tür mahkumiyetalan veteriner hekimler açısından Anayasa’nın 48. ve 49. maddelerinde güvencealtına alınan çalışma ve sözleşme özgürlüğü ile çalışma hakkına ölçüsüz birsınırlama getirmektedir.
6. Nitekim bu minvalde yapılan bir bireysel başvurudaAnayasa Mahkemesi güveni kötüye kullanmak suçundan aldığı mahkûmiyet kararının bir sonucu olarak başvurucununhekimlik mesleğindeki hak ve yetkilerini kullanmasının ömür boyu yasaklanmasınedeniyle özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir (Bkz.: AhmetGödeoğlu, B. No: 2018/28616, 17/11/2021, §§45-52).
7. Her ne kadar bireysel başvurukararındaki bu gerekçeyi Mahkememiz çoğunluğu bu kararda revize ederek davakonusu kuralla veteriner hekimlik için birhak yoksunluğu getirilmekte ise de yasaklanmış hakların geri verilmesikurumuyla bu hak yoksunluğunun esasında süresiz olmadığını, bu süreninyasaklanmış hakların geri verilmesi kurumuyla birlikte diğer koşulların yanındaüç yılla sınırlandırıldığını ve öngörülen sürenin veteriner hekimlik mesleğininicrası için anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlardan mahkûmolanlara aşırı bir külfet yüklemediğini belirtmiştir (Bkz.: § 36).Bununla birlikte kanaatimizce burada veteriner hekimlerin anılan haklarına yinede ölçüsüz bir müdahale söz konusudur.
8. Somut kural bağlamında veteriner hekimlerin hakyoksunluğu, asıl cezanın çektirilmesi sonrasında 25/5/2005 tarih ve 5352 sayılıAdli Sicil Kanunu’na 6/12/2006 tarih ve 5560 sayılı Çeşitli KanunlardaDeğişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun'un 38. maddesiyle eklenen 13/A maddesindeyeniden düzenlenen yasaklanmış hakların geri verilmesi yolu işletilerek mahkûmolunan cezanın infazının tamamlandığı tarihten itibaren üç yıllık bir süreningeçmiş olması, kişinin infazın tamamlanmasından itibaren üç yıllık süreiçerisinde yeni bir suç işlememesi ve hayatını iyi halli olarak sürdürdüğühususunda mahkemede bir kanaatin oluşması durumunda kaldırılabilmektedir.
9. Bununla birlikte ifade etmek gerekir ki yasaklanmışhakların geri verilmesi otomatik biçimde işleyen ve öngörülen bu üç şartınbirlikte gerçekleşmesi durumunda her halde olumlu sonuç alınabilen etkili biryol şeklinde sonuç vermeye müsait olmaktan uzaktır. Zira Kanun’daki düzenlenişbiçiminde de “kanunların belli bir suçtan dolayı veya belli bir cezayamahkûmiyete bağladığı hak yoksunluklarının giderilebilmesi için” yasaklanmış hakların geri verilmesi yolunagidilebileceği ifade edilmektedir. Ek olarak, buradaki “gidilebileceği”şeklindeki ifade mahkum olan kişiye yönelik olarak kullanılmış olsa dahi bukonuda verilecek kararda bu üç şartın içerisinde yer alan “hayatını iyihalli olarak sürdürdüğü hususunda mahkemede bir kanaat oluşması” şeklindehakime takdir yetkisi tanıyan bir ibare bulunduğu dikkate alınmalıdır.
10. Elbette hakimlerin takdirlerini Anayasa’nın 138.maddesinin birinci fıkrasında da vurgulandığı üzere “Anayasaya, kanuna vehukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre” kullanması gerekmektedir.Ancak diğer iki şart olan cezanın infazınıntamamlandığı tarihten itibaren üç yıllık bir sürenin geçmiş olması ve kişinininfazın tamamlanmasından itibaren üç yıllık süre içerisinde yeni bir suçişlememesi gibi net şartların varlığına rağmen yine de “hayatını iyi halli olarak sürdürdüğü hususunda mahkemedebir kanaat oluşması” şartına yerverilmesi uygulamada takdire bağlı olarak olumsuz sonuçlar ortaya çıkmasınınihtimal dahilinde olduğunu akla getirmektedir.
11. Uygulamada yasaklanmış hakların geri verilmesi yolunabaşvurulduğunda karşılaşılan kimi olumsuz örnekler de bu endişeyi haklıçıkarmakta olup bu durum dava konusu kuralın Anayasa’ya uygunluk denetiminde buhususun da dikkate alınması gerektiğini göstermektedir. Zira burada takdirebağlı kullanımın, uygulamada karşılaşılan kimi örneklerde de görülebileceğiüzere bu hakkın kullanımını etkisizleştirebileceğinden kuralın Anayasa’yauygunluk denetiminde bu hususun da gözden uzak tutulmaması gerekmektedir.
12. Nitekim Anayasa Mahkemesine yapılan bir bireyselbaşvuruda verilen ihlal kararı bu konudaki uygulamanın nasıl amacına uygunsonuç vermediğini göstermektedir. Almış olduğu cezalara ilişkin kararlarınkesinleşip yerine getirildiği, infaz tarihlerinin üzerinden 16 yıla yakın birsürenin geçtiği ileri sürülerek kanunda belirtilen şartların gerçekleştiğiniiddia eden başvurucu asliye ceza mahkemesinden memnu hakların iadesi talebindebulunmuştur. Bunun üzerine derece mahkemelerince hayatını iyi halli olaraksürdürdüğü hususunda yeterli kanaat oluşmadığından talebi yerinde görülmemiştir.Yapılan başvuru üzerine Anayasa Mahkemesi, başvurucunun ayrı ve açık biryanıt verilmesini gerektiren ve talebinin kabul edilebilmesine neden olabileceknitelikte olan "hakkındaki cezaların infazının tamamlandığı tarihtenitibaren 16 yıllık bir sürenin geçmiş olduğuna" dair iddiasınıntartışılmamış ve karşılanmamış olmasını başvurucunun Anayasa'nın 36. maddesindegüvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli kararhakkının ihlali olarak değerlendirmiştir (Bkz.: Mümtaz Bekci, B. No:2014/16269, 8/11/2017, §§ 29-31).
13. Ek olarak bahse konu mesleğin veteriner hekimlikmesleği olduğu göz önünde tutulduğunda yasaklanmış hakların geri verilmesiyoluna ancak asıl cezanın infazının tamamlanmasından itibaren üç yıl geçtiktensonra başvurulabilmesi de ölçüsüzlüğü daha net biçimde göstermektedir. Zirakişi zaten asıl cezayı çekmiştir. Buna rağmen veteriner hekimlik mesleğininicrası için üç yıllık bir sürenin geçmesini beklemek veteriner hekimlerinAnayasa’nın 48. ve 49. maddelerinde güvence altına alınan çalışma ve sözleşme özgürlüğü ile çalışma hakkına yapılanmüdahaleyi daha da ölçüsüz hale sokacaktır. Dolayısıyla asıl cezanın infazıylabirlikte veteriner hekimlik mesleğinin icrasını engelleyen güvenlik tedbirininsona ermemesi somut kural bağlamında ölçüsüzlüğü daha da belirginleştirmektedir.
14. Bu nedenle infazın tamamlanmasından sonraki geçmesigereken üç yıllık bekleme süresi ile ilgili olarak çoğunluk kararındaki “üçyıllık süre şartıyla veteriner hekimlik mesleğinin özel muayenehane bünyesindeveya serbest olarak icrasının süresiz olarak sınırlanmadığı ve bu üç yıllıksürenin veteriner hekimlik mesleğinin niteliği gözetildiğinde makul ve orantılıolduğu” (§ 34) biçimindeki gerekçeyede katılmak mümkün değildir.
15. Sonuç olarak yukarıda sıralanan gerekçeyle 9/3/1954 tarihli ve 6343 sayılı Veteriner HekimliğiMesleğinin İcrasına, Türk Veteriner Hekimleri Birliği ile Odalarının TeşekkülTarzına ve Göreceği İşlere Dair Kanun’un 23/1/2008 tarihli ve 5728 sayılıKanun’un 181. maddesiyle değiştirilen 6. maddesinin birinci fıkrasının (a)bendinde yer alan “…Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar…”ibaresinin kişilerin Anayasa’nın 48. ve 49.maddelerinde güvence altına alınan çalışmave sözleşme özgürlüğü ile çalışma hakkına yapılan müdahaleyi ölçüsüz halegetirdiği için Anayasa’nın 13., 48. ve 49. maddelerine aykırı olduğundan iptaligerektiği kanaatiyle Mahkememiz çoğunluğunun aksi yöndeki kararınakatılmamaktayım.
Üye
Yusuf Şevki HAKYEMEZ