Anasayasa Mahkemesi - Siyasi Parti Kapatma, İhtar, Mali Denetim ve Değişik İşler - E.1984/2, K.1984/2 Sayılı Karar - 12/10/1984

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı:1984/2 (İhtarİstemi)

Karar Sayısı:1984/2

Karar Günü:12.10.1984

R.G. Tarih-Sayı:R.G.'deyayımlanmamıştır. (Red)

1-İncelenen konu, siyasi partinin kapatılması davası olmayıp 22.4.1983 günlü,2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu'nun 104. maddesinin birinci fıkrası uyarıncaCumhuriyet Başsavcılığı'nca istenen bir ihtar işlemidir.

Bugibi işlerin, Anayasa'nın 49. maddesinin son fıkrası gereği dosya üzerindeincelenmesi zorunludur. Bu incelemenin yapılması sırasında, AnayasaMahkemesi'nce, gerekli görüldüğü hallerde sözlü açıklamalarını dinlemek üzereilgilileri çağırma yetkisinin bulunduğunda duraksanamaz.

Öteyandan, 2820 sayılı Kanun'un 98. maddesinde siyasi partilerin kapatılmasınailişkin davalarda Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun uygulanacağı buyruğukarşısında, ihtar istemine ilişkin evrede, siyasi partinin savunma yapmadurumunda olduğundan da söz edilemez.

Bunedenlerle adı geçen partiden savunma istenmesine yasal olanak bulunmadığına,Yılmaz Aliefendioğlu, Muammer Turan ve Mehmet Çınarlı'nın "ilgili siyasipartiden savunma istenmesinin yararlı olduğu ve bunu engelleyen bir yasalhükmün de bulunmadığı" yolundaki karşıoylarıyla ve oyçokluğuyla,

2-Dosya içeriğindeki belge ve bilgilere göre, ilgililerin sözlü açıklamadabulunmalarında bir yarar ve gerek olmadığına, H. Semih Özmert, YılmazAliefendioğlu, Muammer Turan, Mehmet Çınarlı ve Servet Tüzün'ün karşıoylarıyla veoyçokluğuyla,

3-2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu'nun 9. maddesi hükmü dairesinde, CumhuriyetBaşsavcılığı'nca, bir uyarıda bulunulmamasının aynı Yasanın 104. maddesigereğince ihtar istenmesine bir engel teşkil etmediğine ve işin istekçerçevesinde sonuca bağlanması gerektiğine, Muammer Turan'ın "7.11.1982gün ve 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 69. maddesinde:(Cumhuriyet Başsavcılığı, kurulan partilerin tüzük ve programlarının vekurucularının hukuki durumlarının Anayasa ve kanun hükümlerine uygunluğunu vebelgelerinin tamam olup olmadığını kuruluşlarını takiben öncelikle veivedilikle inceler. Tespit ettiği noksanlıkların giderilmesini, lüzum gördüğüek bilgi ve belgelerin gönderilmesini yazı ile ister. Bu yazının tebliğ tarihindenbaşlayarak otuz gün içinde noksanlık giderilmediği veya istenen ek bilgi vebelgeler gönderilmediği takdirde, siyasi partilerin kapatılmasına dair hükümleruygulanır.) denilmekte; Kanunun bu maddesinin atıfta bulunduğu ve "SiyasiPartilerin Kapatılması" başlığını taşıyan "Beşinci Kısım" ise98. maddeden 108. maddeye kadarki hükümleri içermektedir. Aynı Kanunun 10.maddesi tüzük değişikliklerinin de 15 gün içinde Cumhuriyet Başsavcılığınabildirilmesini öngörmektedir.

Buhükümlerden de anlaşılacağına göre Cumhuriyet Başsavcılığı partilerinkuruluşunu denetlerken ve faaliyetlerini takip ederken, ilk önce "tespitettiği noksanlıkların giderilmesini yazıyla isteyecek; bu yazının tebliğtarihinden başlayarak otuz gün içinde noksanlık giderilmediği takdirde siyasipartilerin kapatılmasına dair hükümler uygulanacaktır." Buradaki"noksanlık" sözcüğünün kapsamına kanuna aykırılıklar da girmektedir.

Kanununhiçbir maddesinde, 9. maddeye göre partinin tüzük ve programı üzerindeCumhuriyet Başsavcılığı'nca (öncelikle ve ivedilikle) yapılacak incelemesonunda tesbit edilecek Anayasa ve kanun hükümlerine uygunsuzluklarıngiderilmesinin yazı ile isteme ve ancak bu isteğe uyulmadığı takdirde"siyasi partilerin kapatılmasına dair hükümlerin uygulanması" yöntemideğiştirilmemekte; 9. maddeye uyulmadan ve belirtilen ilk işlemlertamamlanmadan dava açılması emredilmemektedir.

Başlıcabu nedenlerle, Cumhuriyet Başsavcılığı'nca, 2820 sayılı Siyasi PartilerKanunu'nun 9. maddesindeki şart, görev ve yetkilerin yerine getirilmedenyapıldığı anlaşılan başvurunun bu yönden reddi gerektiği düşüncesiyle kararınbu kısmına karşıyım." yolundaki karşıoyuyla ve oyçokluğuyla,

4-İşin esasına gelince :

A)Cumhuriyet Başsavcılığı, Anavatan Partisi Tüzüğü'nün 48. maddesinin birincifıkrasının (c) bendinde, son olarak, "Büyük Kongrede yeni genel başkantarafından gösterilen 14 aday arasından seçilen 7 asıl ve 3 yedek üye"biçiminde yapılan değişikliğin, Anayasa'nın 69. maddesinin üçüncü fıkrasına ve2820 sayılı Siyasi Partiler Yasası'nın öngördüğü parti içi demokrasi ve eşitlikilkesine ve bu hususu içeren 4. maddesinin ikinci fıkrası hükmüne aykırıolduğunu belirterek, adı geçen Partiye, Yasanın dördüncü kısmı dışındaki 4.madenin ikinci fıkrasına olan bu aykırılığın giderilmesi için, aynı Yasanın104. maddesi uyarınca ihtar yapılmasını istemektedir.

Anayasa,benimsediği demokrasi esaslarını, değişik maddelerde kurala bağlamıştır. İhtaristemine konu yapılan Tüzük değişikliği, Anavatan Partisi'nin merkez karar veyönetim kurulu üyelerinin seçimlerini tanzim etmekte olduğundan, Anayasa'nınöncelikle seçimle ilgili konularda benimsediği demokrasi ilkelerinin gözönündetutulması gerekir. Hemen belirtmek gerekir ki, Tüzüğün, Büyük Kongrede yenigenel başkan tarafından gösterilen 14 aday arasından 7 asıl ve 3 yedek üyeninseçilmesine ilişkin bu düzenlemesinin, Anayasa'nın 67. maddesindeki genel seçimsistemiyle ve bu maddenin öngördüğü ilkelerle çatışan ve onu zedeleyen bir yönüyoktur.

GenelBaşkan tarafından aday gösterilme işleminin, Anayasa Mahkemesi'nin 18.5.1967günlü, Esas: 1965/36, Karar: 1967/12 sayılı kararında da belirtildiği gibi,seçim yapmak demek olmadığı, Büyük Kongrece yapılacak seçime iki dereceli birnitelik kazandırmayacağı, Merkez Karar ve Yönetim Kuruluna seçilecek asıl veyedek üyelerle, Genel Başkan tarafından gösterilen adaylar arasından seçileceküyelerin birbirine oranlanmasının, asıl üyeler bakımından kırkbire yedi, yedeküyeler yönünden de onsekize üç nisbetini, başka bir anlatımla bu kıyaslamanınyaklaşık olarak altıda bir oranını göstermesinin ortaya koyduğu bu sonucun,yetkinin genel başkana devredildiği biriminde anlaşılmasına elverişlibulunmadığı, bu oranın, Büyük Kongre aleyhine değiştirilmesi durumunda, dahaaçık bir anlatımla mevcut dengenin bozularak Büyük Kongrece yapılacak seçimleringenel başkanın iradesi altına sokulmak istenmesinde ise, konunun başka biçimdedeğerlendirilmesinin doğal bulunacağı cihetle ihtar istemine konu edilen Tüzükhükmünün, parti içi çalışmalarında uyulması gereken demokrasi esaslarına vebunu düzenleyen 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu'nun 4. maddesinin ikincifıkrasına aykırı bir yönü bulunmadığına,

B)Yukarıda da açıkça belirtildiği üzere seçme yetkisinin Büyük Kongre'de alınarakGenel Başkana devri gibi bir durum, mevcut oranlar da nazarı dikkatealındığında, söz konusu olmadığından ihtar istemine konu yapılan Tüzük hükmünün2820 sayılı Kanun'un 14. maddesinin üçüncü fıkrasına ve 15. maddesine aykırıbulunmadığına,

C)Anavatan Partisi Tüzüğü'nün ihtar istemine konu yapılan düzenleme biçiminin, SiyasiPartiler Kanunu'nun 16. maddesinde "siyasi partinin merkez karar veyönetim kurulu, parti tüzüğünde gösterilen şekilde kurulur" biçimindekihükmüne de bir uyumsuzluk göstermediğine,

D)Ayrıca, Tüzük değişikliği ile ortaya çıkan durumun, 2820 sayılı Kanun'un 21.maddesinin beşinci fıkrasını işlemez hale getirmeyeceğine ve yasa hükmününişlerliğini engellemeyeceğine, böylece tüzük değişikliğinin, bu fıkra hükmünede aykırı olmadığına,

Sonuçolarak, Anavatan Partisi Tüzüğü'nün ihtar istemine konu edilen düzenlemesi,2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu'nun dördüncü kısmı dışında, emredicikurallara aykırılık taşımadığından yerinde bulunmayan istemin reddine,

H.Semih Özmert, Yılmaz Aliefendioğlu, Yekta Güngör Özden, Muammer Turan veSelâhattin Metin'in "Anavatan Partisi Tüzüğü'nün 10.9.1984 de son biçiminialan 48. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi, yasalarla olur verilmeyen birayrıcalığı, Anayasa'nın 68-69., Siyasi Partiler Kanunu'nun 4., 14-16. ve 21.maddelerindeki ilkelere aykırı yapıda kurallaştırmıştır. Genel Başkanıngöstereceği 14 aday arasından 7 asıl 3 yedek üyeyi Büyük Kongre'ye seçtirmesi,Merkez Karar ve Yönetim Kurulu'nun 33 üyesini doğrudan, 7 üyesinin dolaylıseçimidir. Büyük Kongre üyeleri arasında eşitliği bozarak Genel Başkan'a özel veüstün hak tanımak; üyeler arasında belli kişileri Genel Başkan'ın isteği ile,üstelik Büyük Kongre üyeleri dışındakilerin seçilmesine açık tutup onayınasunarak Büyük Kongreyi bağlamak ve böylece Genel Kurulun iradesini etkileyipsaptırmak; Büyük Kongre'nin biçimsel seçim yapmasına neden olarak"Kongre" ve "Seçim" kavramlarına özde aykırı durumlaryaratmak; siyasi partiler içinde gerçekleşerek ülkede kökleşmesi öngörülen veözlenen demokrasiyi Büyük Kongreyi 10 üye için Genel Başkanın listesine oyvermek zorunda bırakarak yozlaştırmak; Genel Başkanın birçok yetkisi varken onaaşırı olanaklar sağlayarak kişisel egemenliğini güçlendirmek 2820 sayılıKanun'un 4., 14-16. ve 21. maddelerine aykırı bulunduğundan ihtarı gereklikılmaktadır. Söz konusu (c) bendinin 17.7.1984 günlü biçimiyle, bu karara konuolan yeni biçiminin birlikte ele alınması amacı ortaya çıkarmakta, yenidüzenlemenin öncekinin sakıncalarını kaldırmış gibi bir görünümle ama yineönceki doğrultuda yürürlüğe konulduğu anlaşılmaktadır. Çoğunlukça dayanılan18.5.1967 günlü kararın ele aldığı olayda aday empozesi ve yalnızca gösterilenadaylara oy verilmesi zorunluluğu yoktur. Tek partili dönelerin iki dereceliseçimi niteliğindeki bu düzenlemeyi uygun bulan çoğunluğun, oluşumdaki aykırılıkve sakıncayı gözardı ederek, oluşumdan sonraki evreye ilişkin yenideğişikliklerle her zaman bozulacak kuruldaki sayısal oran ve bununyararı-zararı üzerinde durup ilkeyi önemsememesi, bu konudaki kuralların amaçve ereğine uygun düşmediği gibi bundan böyle olumsuz uygulamalara örnekolabileceğinden Cumhuriyet Başsavcılığı'nın istemi yönünde karar verilmesigerektiği" yolundaki karşıoylarıyla ve oyçokluğuyla,

12.10.1984gününde karar verildi.