ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı:1994/4 (SiyasîParti-İhtar)
Karar Sayısı:1994/4
Karar Günü:8.3.1994
R.G.Tarih-Sayı:06.04.1994-21897
İHTARİSTEMİNDE BULUNAN : Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı
İHTARİSTEMİNİN KONUSU : Beş kez yazıyla bildirilmesine karşın, kimi il ve ilçekongrelerini yasal süreler geçtiği halde yapmayarak, ayrıca bu il ve ilçelerinkimilerinde işten elçektirilen yönetim kurulları yerine süresinde yeni yönetimkurulları oluşturmayarak 2820 sayılı Siyasî Partiler Yasası'na aykırı davrananDemokratik Sol Parti'ye aynı Yasa'nın 104. maddesi uyarınca ihtarda bulunulmasıistemidir.
I-İSTEMİN GEREKÇESİ :
YargıtayCumhuriyet Başsavcılığı'nın 3.2.1994 günlü, SP.17 Hz.1994/18 sayılı başvuruyazısı, kongreleri yapılmayan il ve ilçeleri kapsayan listeler dışında, aynenşöyledir:
"DemokratikSol Partinin il ve ilçe yönetim kurullarını kongre yapmadan genel merkezcedeğiştirdiği yolundaki şikayetler üzerine Cumhuriyet Başsavcılığımızca, busiyasi partinin kuruluşundan veya son kongre tarihinden itibaren üç yıl geçmişbulunan teşkilatlarına ait liste 10.2.1991 gün ve SP 17 Muh.1991/16 sayılıyazımız ekinde gönderilerek bu yerlere ait kongre tarihleri ile oluşan yönetimkurulu onaylı listelerinin, 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu'nun 10/b maddesiuyarınca gönderilmesi Demokratik Sol Parti'den istenilmiştir. Yazımıza cevapalınamaması üzerine 29.4.1992 gün ve SP.17 Muh.1992/27 sayılı yazımızla aynıistemimiz yinelenmiştir. Bu yazımıza da herhangi bir yanıt alınamayınca daistemimizin yerine getirilmemesi halinde Siyasi Partiler Yasasının 102.maddesinin gereği hatırlatılarak, 22.9.1992 gün ve SP.17 Muh. 1992/27 sayılıyazımız ile cevap verilmesi ve istemimizin yerine getirilmesi talebindebulunulmuştur.
DemokratikSol Parti Genel Merkezi'nden alınan 2.10.1992 gün ve 1992/465 sayılı yazı ileparti büyük kongresinin 1993 yılı Şubat veya Mart ayında toplanmasıdüşünüldüğünden yalnızca yazımızda belirtilen yerlerde değil, bütün yurttateşkilat kongrelerinin başlatıldığı ve çabuklaştırılması için de çabagösterildiği bildirilmiştir. Daha sonra, 12.5.1993 gün ve 1993/197 sayılı yazıile kongresi yapılan bazı yerlerin oluşan yönetim kurulu listeleri gönderilerekdiğer yerlerin kongrelerinin yapılmasına devam edildiği bildirilmiştir.
Çoğuyerlere ait kongreleri yapıldığına dair Cumhuriyet Başsavcılığımız SiyasiPartiler Sicil Bürosuna bilgi intikal etmemesi üzerine, Demokratik Sol PartiGenel Başkanlığı'na, 3.11.1993 gün ve SP.17 Muh.1993/144 sayılı yazımızla,kuruluşundan veya son kongre tarihinden itibaren üç yıl geçmiş ilçe, merkezilçe ve il teşkilatları kuruluş ve son kongre tarihleri belirtilip, üç yıliçinde kongre yapma zorunluluğu da hatırlatılarak, bu yerlere ait kongretarihleri ile oluşan yönetim kurulu listelerinin Cumhuriyet BaşsavcılığımızSiyasi Partiler Sicil Bürosu'na gönderilmesi istenmiştir.
Yazımızayanıt olarak, Demokratik Sol Parti Genel Merkezi'nden alınan, 3.12.1993 gün ve1993/1539 sayılı yazı ile, kongresini yapmış bazı yerlerin yönetim kurululisteleri gönderilerek, kongrelerin yapılmasına devam edildiği ve ayrıca partibüyük kongresinin yapıldığı tarihten itibaren üç yıllık süre geçmediğibildirilmiştir.
CumhuriyetBaşsavcılığımızın 7.12.1993 gün ve SP.17 Muh.1993/144 sayılı yazısı ile,partinin ilçe, merkez ilçe ve il kongrelerinin kuruluşundan veya sonkongresinden itibaren üç yıl içinde yapılması zorunluluğu hatırlatılıp ve buyerler bir liste halinde bildirilerek yükümlülüğün yerine getirilmesiDemokratik Sol Parti Genel Başkanlığı'ndan istenilmiştir.
Yazımızve eki liste davalı partiye, 10.12.1993 tarihinde evrak zimmet defterinepartinin Genel Başkan Yardımcısı Rahşan Ecevit'in imzası alınmak sureti ileteslim edildiği ve yanıt verilmesi için (30) gün süre verildiği halde bugünekadar bir cevap alınamamıştır.
Görüleceğigibi listede belirtilen teşkilatların kuruluş ve en son kongre tarihlerineDemokratik Sol Parti'den herhangi bir itiraz gelmemiştir. Bu nedenle tarihleribelirleyen belgelerin dava dilekçesine eklenmesi gereksiz görülmüş ve (Ek liste1) olarak sunulmuştur.
SiyasîPartiler Yasası'nın 4/2 ve 93. maddeleri siyasi partilerin organlarının seçimive yönetiminin demokrasi esaslarına aykırı olamayacağı öngörmektedir. Bunun enbelirgin örneği de belli bir kitleyi yönetecek kişilerin o kitle tarafındanseçimle belirlenmesidir. Bu nedenledir ki Yasanın 14/6. maddesi siyasipartilerin büyük kongrelerinin en fazla üç yılda bir yapılmasını zorunlukılmıştır. Yasa'nın 19/3 ve 20/5. maddeleri il kongresinin büyük kongrenin,ilçe kongresinin de il kongresinin yapılmasına engel olmayacak şekildeyapılacağını işaret etmesinin amacı, il ve ilçe kongrelerinin de en fazla üçyılda bir yapılması zorunluluğunu göstermektir.
SiyasîPartiler Yasası, siyasî parti örgütlerini sırasıyla ilçe, il ve merkez örgütüolarak hiyerarşik olarak sıralamıştır. Bunun sonucu olarak da örgütyöneticilerinin de sırasıyla oluşacak kongrelerde seçilmesini esas kılmış, ilve ilçe başkanının en çok 3 yıl için seçileceğini benimsemiştir. Ayrıca ilçekongrelerinde il kongresine katılacak delegelerin ve il kongresinde de büyükkongreye katılacak delegelerin seçilmesini, bunun için de büyük kongreden evvelil kongrelerinin ve il kongresinden evvel de ilçe kongrelerinin yapılmasınıöngörmüştür. Bu önceliğe uyulmamış olması halinde il ve ilçe kongrelerinin üçyıldan fazla ara ile yapılabilirliği, demokrasi ilkeleri ile bağdaşmayacağıgibi, yasanın belirttiği il ve ilçe başkanlarının kongre ile belirlenmesi ve enfazla üç yıl için seçilmesi ilkesi ile de bağdaşmayacağından, kabul edilemez.Büyük kongrenin en az üç yıl ara ile yapılması zorunluluğu il ve ilçekongreleri yönünden de geçerlidir.
Açıklanannedenlerle Demokratik Sol Parti'nin ek liste 1'de sıralanan ilçe, merkez ilçeve il teşkilatları kongrelerini yapması Yasa'nın buyurucu hükmü gereğidir.
Ayrıcaek liste 1'de sıralanan yerlerin bazılarında da, bir veya birden fazla mevcutyönetim kurulu parti genel merkezince görevden alınarak bunların yerine görevyapacak geçici yöneticiler atanmıştır. Bu uygulamaya tabi tutulan ilçe, merkezilçe ve il teşkilatları da (Ek liste-2) olarak sunulmuş ve belgeleridilekçemize eklenmiştir.
Mevcutyönetim kurulunun görevden alınıp yerine geçici yönetim kurulunun atanmasıhalinde Siyasî Partiler Yasası'nın 19/5. maddesi İl'lerde (45) gün, 20/9.maddesi de ilçelerde (30) gün içinde kongre yapılarak yönetim kurulununseçilmesini zorunlu kılmıştır. Yasa sürenin başlangıcını görevden almakararının yönetim kuruluna tebliğ tarihi olarak belirlemiştir.
Ekliste 2'nin belgeleri Yasa'nın 33. maddesi uyarınca valiliklerce CumhuriyetBaşsavcılığımıza gönderilen yazı ve ekleridir. Görüleceği üzere valiliklerin buyazıları yeni atanan yönetim kurullarının oluşmasından sonra olduğu gibi, iştenel çektirme kararının tebliğinden de sonradır. Her ne kadar bir kısmı partinin doğrudangönderdiği yazışmaya dayanıyor ise de, bunların tarihine ve gelişen durumunagöre (45) günlük ve (30) günlük süre çok fazlası ile geçmiştir. Ek liste 2'desıralanan ilçe, merkez ilçe ve il teşkilat kongreleri Demokratik Sol Partitarafından süresinde yapılmayarak, 2820 sayılı Siyasî Partiler Kanunu'nun 19/5.ve 20/9. maddesinde yazılı kongre yapma zorunluluğunu yerine getirmediğianlaşılmıştır.
Dahaönce değinildiği üzere, ek liste 2'de sıralanan ilçe, merkez ilçe ve ilteşkilatlarında kuruluşundan veya son kongre tarihinden itibaren 3 yıllık sürede çoktan geçmiştir.
Bunlardanayrı olarak Demokratik Sol Parti tarafından kongre tarihinden itibaren üç yılgeçmemekle birlikte, Kars, Merkez, Denizli, Acıpayam, Bekilli ve İzmir Çeşmeilçelerinde kongre ile oluşan yönetim kurulu işten el çektirilerek Kars Merkezilçede 8.6.1992, Acıpayam İlçesinde 4.11.1993, Bekilli İlçesinde 1.12.1993 veÇeşme İlçesinde 19.2.1993 tarihlerinde geçici yönetim kurulları oluşturulduğuhalde yukarıda açıklandığı gibi Yasa'nın 20/9. maddesinde belirtilen otuz güniçinde kongre yapması zorunluluğu yerine getirilmeyen bu yerlere ait belgelerde dilekçemize eklenmiştir.
Sonuç:
2820sayılı Siyasi Partiler Kanunu'nun 19/3, 4, 5, 20/7, 9, 10. madde hükümlerininyerine getirilmesi için Demokratik Sol Parti'ye ek liste 1'de sayılan ilçe,merkez ilçe ve il kongreleri ile Kars Merkez, Acıpayam, Bekilli ve Çeşme ilçekongrelerini yapması için aynı Yasa'nın 104. maddesi uyarınca ihtar kararıverilmesi arz ve talep olunur. 3.2.1994"
II-ESASIN İNCELENMESİ :
YargıtayCumhuriyet Başsavcılığı'nın başvuru yazısı ile ekleri, ilgili dosyalar ve işinesasına ilişkin rapor incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü :
YargıtayCumhuriyet Başsavcılığı'nın ihtar istemi, kimi il ve ilçe kongrelerinin yasalsüreleri geçtiği halde yapılmaması veya kongre süreleri geçmemekle birlikteişten elçektirilen yönetim kurulları yerine süresinde yeni yönetim kurullarınınseçilmemesi nedenlerine dayanmaktadır.
1-Süreleri Geçtiği Halde Kongreleri Yapılmayan İl ve İlçeler Konusu :
2820sayılı Yasa'nın 19/1 maddesi, il kongresinin, büyük kongrenin yapılmasına engelolmayacak biçimde; 20/7 maddesi de ilçe kongresinin, il kongresinin yapılmasınaengel olmayacak biçimde, parti tüzüğünde gösterilen süreler içinde toplanacağıkuralını koymuştur.
Yasa'nın14/6. maddesi siyasî partilerin büyük kongrelerinin en fazla üç yıldayapılmasını zorunlu kılmıştır.
Yasa'nınbu kuralları, il kongresinin büyük kongrenin, ilçe kongresinin de ilkongresinin yapılmasına engel olmamak üzere, en fazla üç yılda bir yapılmasınınzorunlu olduğunu göstermektedir.
DemokratikSol Parti Tüzüğü'nün 35/1 maddesinde de, Yasa'nın öngördüğü süreye bağlıkalınarak, il ve ilçe kongrelerinin yirmidört aydan az ve üç yıldan uzunolmamak koşulu ile toplanacağı belirlenmiştir.
YargıtayCumhuriyet Başsavcılığı, Demokratik Sol Parti Genel Başkanlığı'na 10.2.1991gününden 7.12.1993 gününe kadar yazdığı, örnekleri dosyasında bulunan 5 ayrıyazı ile, kuruluşundan veya son kongre tarihinden itibaren üç yıl geçmişbulunan kimi Parti örgütlerinde kongrelerin yapılmadığını bildirmiştir.
PartiGenel Başkanlığı, bu yazılara verdiği yanıtlarda, ülke genelinde kongrelerininyapılmasına devam edildiğini bildirmiş; bu arada sonuçlanan kimi örgütkongrelerinin belgelerini Cumhuriyet Başsavcılığı'na vermiştir.
Konuyailişkin dosyanın incelenmesinde, kongreleri yapılmamış örgütler tek tekbelirlenerek listeler halinde Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı'nca Parti GenelBaşkanlığı'na ve DSP Parti Genel Başkanlığı'nca da kongreleri tamamlanan örgütlistelerinin Cumhuriyet Başsavcılığı'na bildirildiği; anlaşılmıştır.
Sözkonusu listelerin incelenmesinde ise, 502 örgütten 306 adedinde son kongretarihinden, kalan 196 adedinde kuruluşundan itibaren üç yıldan fazla süreningeçtiği görülmektedir.
BuBilgi ve Belgelere göre:
DemokratikSol Parti'nin 2820 sayılı Yasa'nın 19. ve 20. maddeleri ile Tüzüğü'nün 35.maddesine göre, kuruluşundan ve son kongre tarihinden itibaren en çok üç yıliçinde örgütlerinde kongrelerini yapması zorunlu iken, 502 il ve ilçede busüreler geçtiği halde kongrelerinin yapılmadığı anlaşılmakla, Yasa ve Tüzükkurallarının yerine getirilmesi için 2820 sayılı Yasa'nın 104. maddesi uyarıncaadıgeçen Parti'ye ihtar verilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.
2-İşten Elçektirilen Yönetim Kurulları Yerine Yeni Yönetim Kurullarının SüresindeSeçilmemesi Konusu:
2820sayılı Yasa'nın 19/5 maddesinde il başkanı ile yönetim kurulunun hangi hallerdeve nasıl işten el çektirileceği belirtildikten sonra, işten el çektirme kararınınil yönetim kuruluna bildirilmesinden itibaren 45 gün içinde il kongresinintoplanarak il yönetiminin; 20/9 maddesinde de aynı usule uyularak 30 gün içindeyeni ilçe yönetiminin seçileceği kuralı konulmuştur. Bu ilkeler PartiTüzüğü'nün 43. maddesinde yer almıştır.
Konuyailişkin dosyaların incelenmesinde, işten elçektirilen yönetim kurulları yerineyeni yönetim kurullarının süresinde oluşturulması gereğinin de çeşitliyazışmalarla Parti Genel Başkanlığı'na bildirildiği; bunlardan yeni yönetimlerioluşturulanlar Cumhuriyet Başsavcılığı'na bildirildikçe listelerden düşüldüğü;Anayasa Mahkemesi'ne yapılan başvurunun ekinde verilen listede yeni yönetimlerioluşturulmayan örgütlerin yer aldığı, bu durumdaki il ve ilçe sayısının 240adet olduğu; Parti Genel Başkanlığı'nca da konuya ilişkin bir itirazınCumhuriyet Başsavcılığı'na yapılmadığı anlaşılmıştır.
Bubilgi ve belgelere göre:
DemokratikSol Parti'nin 2820 sayılı Yasa'nın 19. ve 20. maddeleri ile Tüzüğü'nün 43.maddesine göre, işten elçektirilen il ve ilçe yönetim kurulları yerine illerde45 gün, ilçelerde 30 gün içinde yeni yönetim kurullarının oluşturulmasıgerekirken , 240 örgütte bu süreler geçtiği halde yeni yönetimlerinoluşturulmadığı anlaşılmakla, Yasa ve Tüzük kurallarının yerine getirilmesi için2820 sayılı Yasa'nın 104. maddesi uyarınca adıgeçen Parti'ye ihtar verilmesigerektiği sonucuna varılmıştır.
3-Kimi İlçelerdeki İşten Elçektirme ve Seçim Yapılmama Sorunu:
İhtaristeminde, Kars merkez; Denizli Acıpayam, Bekilli; İzmir Çeşme ilçelerinde, kongreile oluşan yönetim kurullarına işten elçektirildiği; bu örgütlerin kongretarihinden itibaren üç yıl geçmemiş olmakla birlikte, Yasa'nın 20/9 maddesindebelirtilen 30 gün içinde kongre yapılması zorunluluğuna uyulmadığıbildirilmiştir.
Dörtilçeye ilişkin bu sorun, üç yıllık süre dışında yukarıda 2. sırada değinilenkonunun, tümüyle benzeridir. Ancak, Bu ilçelerde Yasa'nın 20. ve PartiTüzüğü'nün 43. maddesinde belirlenen 30 günlük sürede kongrelerin yapılarakyeni ilçe yönetimlerinin oluşturulduğuna ilişkin bilgi ve belgebulunmamaktadır. Bunun yanında, bu ilçelerde süresinde kongrelerin yapılmamışolduğunun Cumhuriyet Başsavcılığı'nca Parti'ye bildirilip bildirilmediğineilişkin bilgi ve belge de bulunmamaktadır. Böylece söz konusu dört ilçede, yukarıdabelirlenen tarihlerden 30 gün sonra yeni ilçe yönetimlerinin seçilmiş olmasıgerekmekte ise de, dosyada ki belgelerden konu açık biçimde anlaşılamadığından,bu ilçeler için Yasa ve Tüzük kurallarının yerine getirilmesini sağlamak üzereihtarda bulunulmasına gerek olmadığı sonucuna varılmıştır.
III-SONUÇ
A.Kuruluşlarından veya son kongre tarihlerinden itibaren üç yıl geçmiş olan 502il ve ilçe örgütünde kongrelerin yapılması ve bu örgütlerden işten elçektirilen240 il ve ilçe yönetim kurulu yerine yeni yönetimlerin oluşturulması içinYargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı'nın yazılı uyarılarına karşın, 2820 sayılıSiyasî Partiler Yasası'nın 19. maddenin üçüncü, dördüncü ve beşinci, 20.maddenin yedinci, dokuzuncu ve onuncu fıkralarına aykırı davranan DemokratikSol Parti'ye bu aykırılığın giderilmesi için anılan Yasa'nın 104. maddesigereğince İHTARDA BULUNULMASINA,
B.Onanlı karar örneğinin gereği yapılmak ve Demokratik Sol Parti'nin genelbaşkanlığına tebliğ edilmek üzere Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı'na gönderilmesine,
8.3.1994gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Yekta Güngör ÖZDEN
Başkanvekili
Güven DİNÇER
Üye
İhsan PEKEL
Üye
Selçuk TÜZÜN
Üye
Ahmet N. SEZER
Üye
Haşim KILIÇ
Üye
Yalçın ACARGÜN
Üye
Mustafa BUMİN
Üye
Sacit ADALI
Üye
Ali HÜNER
Üye
Lütfi F.TUNCEL