ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı:1996/1 (SiyasîParti-İhtar)
Karar Sayısı:1997/7
Karar Günü:13.11.1997
R.G.Tarih-Sayı:28.06.1998-23386
İHTARİSTEMİNDE BULUNAN : Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı
İHTARİSTEMİNİN KONUSU : Özgürlük ve Dayanışma Partisi'ne, 2820 sayılı SiyasîPartiler Yasası'na aykırı olduğu ileri sürülen tüzüğünün kimi maddelerindekiaykırılığın giderilmesi için, aynı Yasa'nın 104. maddesi uyarınca ihtar kararıverilmesi istemidir.
I-İSTEMİN GEREKÇESİ
YargıtayCumhuriyet Başsavcılığı'nın 14.3.1996 günlü, 5P.61 Hz.1995/100 sayılı ihtaristemi şöyledir:
"11.10.1995gün, 1995/5-İhtar ve 5P.61 Hz.1995/100 sayılı dava dilekçemiz ile BirleşikSosyalist Parti tüzüğündeki, merkez karar ve yönetim kurulları ile il ve ilçeyönetim kurulları üye sayılarının belirsizliğinin giderilmesi ve her kademedekikongrelerinin ilk toplantısında çokluğun sağlanmaması halinde iki saat sonranisapsız olarak ikinci toplantının en az bir gün sonra yapılması yolunda adıgeçen siyasî partiye, Siyasî Partiler Yasası'nın 104. maddesi uyarınca, ihtarkararı verilmesi istenmiştir
BirleşikSosyalist Parti'nin olağanüstü büyük kongresi 2.3.1996 tarihinde toplanarak;
a)Özgürlük ve Dayanışma Partisi'nin, Birleşik Sosyalist Parti'ye katılma isteminikabul etmiş,
b)Parti'nin adı Özgürlük ve Dayanışma Partisi olarak değiştirilmiş,
c)Parti'nin eski tüzük ve programı yerine yeni tüzük ve program kabul etmiştir.
Parti'ninyeni kabul edilen tüzüğünün incelenmesinde, önceki dava konusu yasaya aykırılığı,değişik maddelerle de olsa, sürdürdüğü gibi, yasanın yetki vermediği kişilerebüyük kongreyi toplantıya çağırma yetkisi vermek ve tüzükte belirtilen disiplinsuçlarına hangi cezanın verileceğini belirtmemek suretiyle, önceki tüzüktemevcut olmayan yasaya aykırı yeni düzenlemeye yer verdiği görülmüştür.
Bunedenlerle 11.10.1995 günlü dava dilekçemizin tekrarlanması ve yeni sebepleihtar istemi zorunluluğu doğmuştur.
1-Önceki dava dilekçesinde yasal gerekçesi gösterilip açıklandığı gibi davalıparti tüzüğünün;
a-10/c, 18/b ve 23/son maddelerinde sırasıyla büyük kongre ile ilçe kongrelerininilk toplantısında çoğunluk sağlanamaması durumunda ikinci toplantının iki saatsonra nisapsız olarak yapılmasına dair düzenlemedeki iki toplantı arasındakisürenin bir günden az olamayacağı,
b-Karar ve yönetim görevi verdiği 12/A maddesindeki parti meclisi, 14/amaddesindeki merkez yürütme kurulu, 15/a maddesindeki Başkanlık Kurulu, 19/bmaddesindeki il yönetim kurulu ve 24/2. maddesindeki ilçe yönetim kurulu üyesayılarının belirli bir sayı olarak belirtilmesi, zorunlu görülmüştür.
2-Siyasî Partiler Yasası 14/6. maddesinin siyasî parti kongrelerinin olağanüstütoplanmasına "...genel başkanın veya merkez karar ve yönetim kurulununlüzum göstermesi veya büyük kongre üyelerinin en az beşte birinin yazılı istemiüzerine..." yapılması şartına bağlaması karşısında; davalı siyasî partitüzüğünün 10/d maddesindeki, parti üyelerinin 1/10'nun yazılı istemiyleolağanüstü büyük kongrenin toplanması yolundaki yasaya aykırı düzenlemeninparti tüzüğünden çıkartılması gerekli görülmüştür.
3-Parti tüzüğünde 38. madde ile disiplin suçları sıralanmış ise de bu suç1ara negibi yaptırım uygulanacağı gösterilmemiştir. Siyasî Partiler Yasası'nın 53/1 ve53/2. maddeleri uyarınca hangi hallerde ne tür disiplin cezası verileceğininparti tüzüğünde gösterilme zorunluluğu yerine getirilmelidir.
Sonuçve İstem: Davalı Özgürlük ve Dayanışma Partisi tüzüğünün;
1-10/c, 18/b ve 20/son maddelerinde belirtilen, büyük kongre ile il ve ilçekongrelerinin yeterli sayı bulunmaması nedeniyle toplanamaması halinde birincitoplantıyla ikinci toplantı arasındaki süre bir günden az olmayacak,
2-12/A, 14/a, 15/a, 19/b ve 24/2. maddelerinde belirtilen parti meclisi, merkezyürütme kurulu, başkanlık kurulu ile il ve ilçe yönetim kurulu üye sayılarıbelli olacak,
3-10/d maddesinde parti üyelerinin 1/10'nun büyük kongreyi toplantıya çağırmayetkisi kaldırılacak,
4-38. madde yazılı disiplin suçlarına yasada belirtilen hangi yaptırımınuygulanacağı belli olacak,
şekildedüzenlenerek yasaya aykırı durumların ortadan kaldırılmasının davalı Özgürlükve Dayanışma Partisi'ne 2820 sayılı Siyasî Partiler Yasası'nın 104. maddesiuyarınca ihtar edilmesi arz ve talep olunur."
II-İNCELEME
YargıtayCumhuriyet Başsavcılığı'nın ihtar başvurusu ile ekleri, işin esasına ilişkinrapor, ilgili Anayasa ve yasa kuralları, bunların gerekçeleri ve öteki yasamabelgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
1-Ön Sorun :
YargıtayCumhuriyet Başsavcılığı'nca 2820 sayılı Yasa'nın 9. Maddesine Göre Bir UyarıdaBulunulmadan, İhtar İsteminde Bulunup Bulunulamayacağı Sorunu :
SiyasîPartiler Yasası'nın 9. maddesindeki, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı'nınsiyasî partilerin kuruluş aşamasında tüzük ve programları ile kurucularınındurumlarının Anayasa ve yasa hükümlerine uygunluğunu ve belgelerinin tamam olupolmadığını öncelikle ve ivedilikle inceleyerek, tespit ettiği noksanlıklarıngiderilmesini ve gerekli gördüğü ek bilgi ve belgeleri isteyebileceğine ilişkinkural, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı'nın Siyasî Parti'ye bir uyarıdabulunmadan 104. madde uyarınca doğrudan ihtar kararı verilmesini istemesine birengel oluşturmaz. Bu maddeye göre, bir siyasî partinin Yasa'nın dördüncükısmında yer alan maddeler hükümleri dışında kalan emredici hükümleriyle diğeryasaların siyasî partilerle ilgili emredici hükümlerine aykırılığı saptama veihtarda bulunma yetkisi Anayasa Mahkemesi'ne aittir. Bu nedenle, 9. maddenin,ihtar isteminden önce, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı'na ilgili SiyasîParti'ye uyarıda bulunma yükümlülüğü getirdiği düşünülemez.
HaşimKILIÇ ve Yalçın ACARGÜN, "Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı'nın ihtaristeminden önce 2820 sayılı Yasa'nın 9. maddesi uyarınca, ilgili Parti'yeistenilen düzeltmelerin yapılması için duyuruda bulunulması gerekirdi"yolundaki düşüncelerle bu görüşe katılmamışlardır.
2-Siyasî Partiler Yasası'na Aykırılık Sorunu :
a)Tüzüğün, 10/c, 18/b ve 23/son Maddelerinin İncelenmesi
YargıtayCumhuriyet Başsavcılığı, Parti tüzüğündeki sırasıyla, büyük kongre, il kongresive ilçe kongresi ile ilgili kurallarda, kongrelerin ilk toplantısında çoğunluksağlanamaması durumunda ikinci toplantının iki saat sonra nisapsız olarakyapılmasına ilişkin düzenlemelerin, iki toplantı arasındaki sürenin bir gündenaz olamayacağı gerekçesiyle Siyasî Partiler Yasası'na aykırılık oluşturduğunu,bu nedenle, Yasa'ya aykırılığın düzeltilmesi için 2820 sayılı Yasa'nın 104.maddesi uyarınca partiye ihtarda bulunulmasını istemiştir.
BirleşikSosyalist Parti'nin 2.3.1996 tarihinde toplanan olağanüstü büyük kongresinde,Özgürlük ve Dayanışma Partisi'nin katılma istemini kabul ederek adını daÖzgürlük ve Dayanışma Partisi olarak değiştirdiği, yeni tüzük ve programı kabulettiği, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı'nca, Parti'nin, katılımdan ve isminindeğişmesinden sonraki tüzüğünde de, eski tüzüğündeki kimi aykırılıklarınsürdüğünün ve bunlara yenilerinin eklendiğinin saptanması üzerine ihtaristeminin yinelendiği anlaşılmaktadır.
"SiyasiPartiler Yasası'nın Kongrelerle ilgili genel hükümler başlığını taşıyan 29.maddesinde, "Dernekler Kanununun bu Kanuna aykırı olmayan hükümleri,siyasi partilerin her kademedeki kongreleri için de uygulanır.
Şukadar ki, parti tüzükleri ve yönetmelikleri, parti kongreleri için gerekliilânın gazete ile yapılması şartını kaldırabileceği gibi, toplantı yetersayısının ve yeter sayısının sağlanamadığı hâllerde birinci ve ikinci toplantıarasındaki süreyi de azaltabilir. Bu kanundaki özel hükümler saklıdır"denilmektedir.
AynıYasa'nın büyük kongre, il ve ilçe kongrelerini düzenleyen 14., 19. ve 20.maddelerinde de iki toplantı arasında ne kadar süre olacağına ilişkin herhangibir düzenleme yapılmamıştır.
SiyasîPartiler Yasası'nın 4. maddesinin ikinci fıkrasında, "Siyasî partilerinkuruluşu, organlarının seçimi, işleyişi, faaliyetleri ve kararları Anayasa'danitelikleri belirtilen demokrasi esaslarına aykırı olamaz" denilmekte;aynı Yasa'nın 93. maddesinde de, "Siyasî partilerin parti içi çalışmaları,parti yönetimi, denetimi; parti organları için yapılacak seçimler ile partigenel başkanlığınca, genel merkez organlarınca ve parti ve parti gruplarıncaalman kararları ve yapılan eylem ve işlemleri parti tüzüğüne, parti üyeleriarasındaki eşitlik ilkesine ve demokrasi esaslarına aykırı olamaz"kuralına yer verilmektedir.
Özgürlükve Dayanışma Partisi, 12.11.1996 günlü olağan büyük kongresinde tüzükdeğişikliği yaparak Yasa'ya aykırılığı gidermiş bulunmaktadır.
Tüzüğün10/c maddesindeki kural, "...ertesi gün toplanır", 18/b maddesindekikural "...ertesi gün" ve 23/son maddesindeki kural da "...ertesigün" olarak değiştirilmiştir.
2820sayılı Yasanın 104. maddesinde yer alan ihtarın amacı, Yasa'ya aykırılıklarıngiderilmesidir. İhtar isteminden sonra Yasa'ya aykırılık giderilmişbulunduğundan, istemin konusu kalmamıştır. Bu nedenle, ihtar istemi hakkINdakarar verilmesine yer yoktur.
b)Tüzüğün 12/A, 14/a, 19/b ve 24/2 Maddelerinin İncelenmesi
YargıtayCumhuriyet Başsavcılığı sırasıyla Parti meclisi, merkez yürütme kurulu, ilyönetim ve ilçe yönetim kurulunun yapısının belirlendiği bu maddelerde üyesayılarının belirtilmemiş olduğunu, bunun da Siyasî Partiler Yasası'naaykırılık oluşturduğunu ileri sürmüştür.
2820sayılı Yasa'nın 16., 19. ve 20. maddelerinde, siyasî partilerin merkez karar,yönetim ve icra organları ile il ve ilçe yönetim kurullarında en az kaçarüyenin bulunacağı kurala bağlanmıştır. Buna göre, merkez karar organlarında enaz 15, il yönetim kurulunda en az 7 ve ilçe yönetim kurulunda da en az 5 üyebulunacaktır.
Özgürlükve Dayanışma Partisi tüzüğünde yapılan değişikliklerle :
Madde12/A'daki parti meclisi üye sayısının, genel başkan dahil 61 kişiden;
Madde14/a'da yer alan merkez yürütme kurulu üye sayısının, başkan hariç 19 kişiden;
Madde19/b de yer alan il yönetim kurulu üye sayısının; İstanbul, Ankara, İzmir içinil başkanı dahil 13 üyeden; büyükşehir statüsündeki iller için, il başkanıdahil, 9 üyeden; diğer iller için de başkan dahil 7 üyeden; madde 24/2 de yeralan ilçe yönetim kurulu üye sayısının; nüfusu 200 bine kadar olan ilçelerdeilçe başkanı dahil 5 kişiden; nüfusu 200 bin ile 500 bin arasındaki ilçelerde,ilçe başkanı dahil 7 kişiden; nüfusu 500 binden fazla olan ilçeler için, ilçebaşkanı dahil 9 üyeden oluşacağı kurala bağlanmıştır. Böylece anılan kurullarınsayıları açıkça ve Yasa'ya uygun biçimde saptanmış bulunmaktadır.
Bunedenle, yapılan değişikliklerle sözü edilen tüzük maddelerine yönelik ihtaristeminin konusu kalmamıştır. İstemin reddi gerekir.
c)Tüzüğün 38. Maddesinin İncelenmesi
YargıtayCumhuriyet Başsavcılığı, Parti tüzüğünün 38. maddesinde disiplin suçlarınınsıralandığını, ancak Siyasi Partiler Yasası'nın 53. maddesinin birinci veikinci fıkraları uyarınca hangi durumlarda ne tür disiplin cezalarınınverileceğinin gösterilmediğini ileri sürerek, bu madde yönünden de ihtar istemindebulunmuştur.
Özgürlükve Dayanışma Partisi tüzüğünün 38. maddesinde 6 bentte disiplin suçlarınıntanımlarının yapılmasına karşın, yaptırımları belirtilmeyerek Yasa'ya aykırıdavranılmıştır. Ancak bu Yasa'ya aykırılık dördüncü olağanüstü kongrede yapılantüzük değişikliği ile giderilmiştir. Yeni 38. maddede disiplin cezalarınınuyarı, kınama, üyelikten geçici çıkarma ve üyelikten kesin çıkarma olduğubelirtildikten sonra, a - j bentlerinde hangi eylemlere hangi disiplincezalarının verileceği ayrıntısı ile tespit edilmiştir. Bu nedenle, 38. maddeyeyönelik ihtar isteminin konusu kalmamıştır. Karar verilmesine yerbulunmamaktadır.
d)Tüzüğün 15/a Maddesinin İncelenmesi
YargıtayCumhuriyet Başsavcılığı, Parti tüzüğünün 15/a maddesi ile oluşturulan başkanlıkkurulunun üye sayısının belirtilmediğini ileri sürerek ihtar istemindebulunmuştur.
Özgürlükve Dayanışma Partisi Ana Tüzüğü'nün 15. maddesi ile "BaşkanlıkKurulu" adı altmda bir icra organı kurulmuştur. Buna göre başkanlıkkurulu:
"GenelBaşkanla birlikte örgütlenme, propaganda çalışmaları ve saymanlık görevlerindensorumlu üç Başkan Yardımcısı ile bunların ve tüm parti çalışmalarınıneşgüdümünden sorumlu olan Başkan Yardımcısından oluşur. PM Başkanyardımcılarının sayısını görev tanımı yaparak artırabilir. Başkan YardımcılarıMYK üyeleri arasından, MYK tarafından salt çoğunlukla seçilir."
Maddenin(a) bendinde, sayısı açıkça belirtilmemiş olmasına karşın, başkanlık kurulunungenel başkan; örgütlenme, propaganda çalışmaları ve saymanlık görevlerindensorumlu üç başkan yardımcısı ile bunların ve tüm parti çalışmalarınıneşgüdümünden sorumlu başkan yardımcısı olarak sayılması karşısında, bu kurulun5 kişiden oluşacağı anlaşılmaktadır.
Başkanlıkkurulu, büyük kongrece değil, MYK tarafından seçilecek başkan yardımcılarındanoluşacağından, sayısının 15 ten az olarak belirlenmesi, Siyasi PartilerYasası'nın 16. maddesinin birinci fıkrasına aykırılık oluşturmadığı gibi, aynıYasa'nın 13. maddesinin birinci fıkrasındaki; "Siyasi Partilerin merkezorganları büyük kongre, genel başkan ile diğer karar, yönetim, icra ve disiplinorganlarından ibarettir. Bu organların isimleri ve üye sayıları tüzüklerindegösterilir" biçimindeki kuralın gereği de yerine getirilmiş bulunmaktadır.
Bunedenle, 2820 sayılı Yasa'ya aykırılık bulunmadığından tüzüğün 15/a maddesineyönelik ihtar isteminin reddi gerekir.
e)Tüzüğün 10/d Maddesinin İncelenmesi
YargıtayCumhuriyet Başsavcılığı, Parti tüzüğünün, 10/d maddesindeki, "partiüyelerinin 1/10'nun yazılı istemi ile de olağanüstü büyük kongrenintoplanması" yolundaki kuralın, Siyasi Partiler Yasası'nın 14. maddesininaltıncı fıkrasındaki kurala aykırılık oluşturduğunu ileri sürerek bu konuda partiyeihtar verilmesini istemiştir.
2820sayılı Yasa'nın 14. maddesinin altıncı fıkrasındaki, büyük kongrenin olağanüstütoplanmasına ilişkin kural, "Büyük kongre parti tüzüğünün göstereceğisüreler içerisinde toplanır. Bu süre iki yıldan az üç yıldan fazla olamaz. Olağanüstütoplantılar, genel başkanın veya merkez karar ve yönetim kurulunun lüzumgöstermesi veya büyük kongre üyelerinin en az beşte birinin yazılı istemiüzerine yapılır" biçimindedir.
Bukurala aykırılık oluşturduğu ileri sürülen parti tüzüğünün, Kurultay (BüyükKongre)nin yapısını, toplanması ve çalışmasını düzenleyen 10. maddesi şöyledir:
"d)Olağanüstü Toplanma :
GenelBaşkan ve PM'nin gerekli görmesi ya da Kurultay Delegelerinin en az 1/5'ininveya parti üyelerinin 1/10'nun yazılı istemi üzerine yapılır..." Maddedesözü edilen PM'nin, merkez karar ve yönetim kurulu olduğu anlaşılmaktadır.
Tüzük,Yasa kuralını aynen yinelemiş, ancak bununla yetinmeyerek, kurultayı (büyükkongreyi) olağanüstü toplantıya çağırabilecekler arasına, Yasa'da bulunmayan,"parti üyelerinin 1 /10'nun yazılı 'istemi"'ni eklemiştir. Budüzenleme 2820 sayılı Yasa'nın 14. maddesinin altıncı fıkrasına aykırılıkoluşturmaktadır. Çünkü maddede, tüm siyasî partiler için geçerli ve bağlayıcıolarak büyük kongreyi olağanüstü toplantıya çağırabilecek olanlar bağlayıcıolarak belirlenmiştir. Sayılanlardan eksik ya da fazla kişi veya kurullara buyetkiyi vermek Yasa'nın emredici kuralına aykırılık oluşturur. Parti'nintüzüğünde Yasa'da bulunmayan onda bir oranındaki parti üyesinin de büyük kongreyiolağanüstü toplantıya çağırabilecekler arasında gösterilmesi Siyasî PartilerYasası'na aykırılık oluşturmaktadır. Tüzüğün 10/d maddesindeki kuralın Yasa'yauygun duruma getirilmesi için davalı Parti'ye 2820 sayılı Yasa'nın 104. maddesiuyarınca ihtar verilmesi gerekir.
III-SONUÇ
A-Özgürlük ve Dayanışma Partisi Tüzüğü'nün;
1-a) Büyük kongre, il ve ilçe kongrelerinin toplanmasına ilişkin 10/c, 18/b ve23/son,
b)Parti Meclisi, Merkez Yürütme Kurulu, İl ve İlçe Yönetim Kurulları'nınoluşumuna ilişkin 12/A, 14/a, 19/b ve 24/2,
c)Disiplin suçlarına ilişkin 38.,
Maddelerindekiaykırılıklar giderilerek bu maddeler Siyasî Partiler Yasası'na uygun durumagetirilmiş olduğundan, bunlara ilişkin ihtar istemi hakkında KARAR VERİLMESİNEYER OLMADIĞINA, OYBİRLİĞİYLE,
2-Başkanlık Kurulu'nun yapısına ilişkin 15/a maddesinde 2820 sayılı Yasa'yaaykırılık bulunmadığından bu konudaki ihtar isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
3-10/d maddesinin "parti üyelerinin 1/10'unun istemi üzerine Kurultay'ınolağanüstü toplanması"na ilişkin bölümünün, 2820 sayılı Siyasî PartilerYasası'nın 14. maddesinin altıncı fıkrasına aykırı olduğuna ve bu aykırılığınkararın tebliğ tarihinden itibaren altı ay içinde giderilmesi için Özgürlük veDayanışma Partisi'ne aynı Yasa'nın 104. maddesi uyarınca İHTARDA BULUNULMASINA,OYBİRLİĞİYLE,
B-Karar örneğinin, gereği için Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı'nagönderilmesine, OYBİRLİĞİYLE, 13.11.1997 gününde karar verildi.
Başkan
Yekta Güngör ÖZDEN
Başkanvekili
Güven DİNÇER
Üye
Selçuk TÜZÜN
Üye
Ahmet N.SEZER
Üye
Haşim KILIÇ
Üye
Yalçın ACARGÜN
Üye
Mustafa BUMİN
Üye
Sacit ADALI
Üye
Ali HÜNER
Üye
Lütfi F. TUNCEL
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU