ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı:2001/10 (SiyasîParti-İhtar)
Karar Sayısı:2002/6
Karar Günü:9.1.2002
R.G.Tarih-Sayı:27.04.2002-24738
İHTARİSTEMİNDE BULUNAN : Yargıtay CumhuriyetBaşsavcılığı
İHTARİSTEMİNİN KONUSU : 12.4.1995 tarihindekurulan ve 2820 sayılı Siyasi Partiler Yasası'nda öngörülen süre içerisinde ilkbüyük kongresini yapmayan Türkiye Adalet Partisi'ne, aynı Yasa'nın 104. maddesiuyarınca ihtar kararı verilmesi istemidir.
I-İHTAR İSTEMİNİN GEREKÇESİ
YargıtayCumhuriyet Başsavcılığı'nın 31.10.2001 günlü, SP.79 Hz. 2001/10 sayılı başvurudilekçesinin gerekçe bölümü şöyledir:
"2820sayılı Siyasi Partiler Yasasının 14. maddesinin 6. fıkrasında; bir siyasipartinin büyük kongresinin, parti tüzüğünün göstereceği süreler içerisindetoplanacağı öngörülmüştür. Ancak sürenin iki yıldan az üç yıldan fazlaolamayacağı da açıkça yasada belirtilmiştir.
SiyasiPartiler Yasasının 14. maddesinin 7. fıkrasının son cümlesinde ise; yenikurulan bir siyasi partinin kurucularının, büyük kongreyi, partinin tüzelkişilik kazanmasından başlayarak "iki yıl" içinde toplamak zorundaolduğu hükmü yer almaktadır.
DavalıTürkiye Adalet Partisi kurucularının büyük kongreyi, partinin tüzel kişilikkazanmasından başlayarak yasada öngörülen süre içerisinde ve halen yapmayarakSiyasi Partiler Yasasının emredici bu hükmüne aykırı davrandıkları açıkçagörülmektedir.
2820sayılı Siyasi Partiler Yasasının 12.8.1999 günlü, 4445 sayılı Yasa iledeğiştirilen 104. maddesinde, bir siyasi partinin bu Yasa'nın 101. maddesidışında kalan emredici hükümleriyle diğer yasaların siyasi partilerle ilgiliemredici hükümlerine aykırılık halinde bulunması sebebiyle o parti aleyhineAnayasa Mahkemesi'ne Cumhuriyet Başsavcılığı'nca re'sen yazı ile başvurulacağıbelirtilmiştir.
Açıklanannedenlerle, davalı siyasi partinin Siyasi Partiler Yasasında öngörülen emredicihükümlere aykırılığının giderilmesi için, Yüksek Mahkemenize başvurulmasızorunlu görülmüştür.
Sonuçve İstem : Büyük kongresini yasal süresi içinde ve halen toplamayarak 2820sayılı Siyasi Partiler Yasası'nın 14. maddesine aykırı davranan, Türkiye AdaletPartisi Hakkında, bu aykırılığın giderilmesi için aynı Yasanın 104. maddesiuyarınca ihtar kararı verilmesi arz ve talep olunur."
II-İNCELEME
YargıtayCumhuriyet Başsavcılığı'nın başvuru dilekçesi, işin incelenmesine ilişkinrapor, ilgili Anayasa ve dayanılan yasa kuralları, bunların gerekçeleri ilediğer belgeler okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
CumhuriyetBaşsavcılığı Türkiye Adalet Partisi'nin tüzelkişilik kazandığı 12.4.1995tarihinden itibaren, Siyasî Partiler Kanunu'nun 14. maddesinde öngörülen 2 yıliçinde büyük kongresini yapmadığını ileri sürerek 2820 sayılı Siyasî PartilerKanunu'nun 104. maddesi gereğince ihtar kararı verilmesini istemiştir.
ÖncelikleSiyasî Partiler Kanunu'nun olayda uygulanacak 104. maddesinin Anayasa'yauygunluğunun, ön sorun kabul edilerek incelenip incelenemeyeceği üzerindedurulmuştur.
YargıtayCumhuriyet Başsavcısı tarafından bir siyasî parti hakkında ihtar kararıverilmesi istemiyle Siyasî Partiler Kanunu'nun 104. maddesi uyarınca yapılanbaşvuru, dava niteliği taşımadığından bu başvurular nedeniyle Anayasa MahkemesiAnayasa'nın 152. maddesi uyarınca "davaya bakmakta olan mahkeme"konumunda değildir.
Öteyandan, ileride görülmesi olası bir davada uygulanabilecek yasa kuralının ancako dava sebebiyle Anayasa'ya uygun olup olmadığı tartışılabileceğinden, konununbu evrede görüşülmesi yerinde görülmeyerek ihtar isteminin incelenmesinegeçildi.
2820sayılı Siyasi Partiler Kanunu'nun 14. maddesinin yedinci fıkrasının soncümlesinde "Parti kurucuları ilk büyük kongreyi, partinin tüzel kişilikkazanmasından başlayarak iki yıl içinde toplamak zorundadırlar"denilmektedir.
CumhuriyetBaşsavcılığı'nın ihtar istemine ilişkin dilekçesine ekli, Siyasi Partiler SicilBürosunca düzenlenen 30.10.2001 günlü tutanakta Türkiye Adalet Partisi'nin12.4.1995 tarihinde kurulduğu ve 2820 sayılı Yasa'nın 14. maddesinin yedincifıkrasında öngörülen 2 yıl süre içerisinde kongresini yapmadığı saptanmıştır.
Budurumda, 2820 sayılı Siyasî Partiler Kanunu'nun 14. maddesine aykırı olarak ilkbüyük kongresini yasal süresi içinde toplamayarak Yasa'ya aykırı davrandığısaptanan Büyük Adalet Partisi'ne bu aykırılığın giderilmesi için aynı Yasa'nın104. maddesi uyarınca ihtarda bulunulması gerekir.
MustafaBUMİN, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI ve Rüştü SÖNMEZ bu görüşekatılmamışlardır.
III-SONUÇ
A-2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu'nun 14. maddesinde öngörülen süre içerisindebüyük kongresini yapmayan Türkiye Adalet Partisi'ne, kararın tebliğ tarihindenitibaren altı ay içinde aykırılığı gidermesi için aynı Yasa'nın 104. maddesigereğince İHTARDA BULUNULMASINA, Mustafa BUMİN, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN,Sacit ADALI ile Rüştü SÖNMEZ'in karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,
B-Karar örneğinin, gereği için Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı'nagönderilmesine, OYBİRLİĞİYLE,
9.1.2002gününde karar verildi.
Başkan
Mustafa BUMİN
Başkanvekili
Haşim KILIÇ
Üye
Yalçın ACARGÜN
Üye
Sacit ADALI
Üye
Ali HÜNER
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Rüştü SÖNMEZ
Üye
Ertuğrul ERSOY
Üye
Tülay TUĞCU
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Enis TUNGA
KARŞIOYYAZISI
YargıtayCumhuriyet Başsavcılığı başvuru dilekçesinde, 12.4.1995 tarihinde kurulan ve2820 sayılı Siyasi Partiler Yasası'nda öngörülen süre içerisinde ilk büyükkongresini yapmayan Türkiye Adalet Partisi'ne, aynı Yasa'nın 104. maddesiuyarınca ihtar kararı verilmesini istemiştir.
4121ve 4709 sayılı Yasa'larla Anayasa'nın 68. ve 69. maddelerinde önemlideğişiklikler yapılarak siyasî partilerin kurulma, faaliyet ve kapatılmalarınailişkin demokratik toplum düzenlerinde uygulanan kurallara koşut düzenlemeler getirilmiştir.Buna göre, bir siyasî partinin kapatılabilmesi; tüzük ve programınınAnayasa'nın 68. maddesinin dördüncü fıkrası hükümlerine aykırı olması;eylemleriyle Anayasa'nın 68. maddesinin dördüncü fıkrasında belirtilenfiillerin işlendiği odak haline gelmesi ya da, yabancı devletlerden,uluslararası kuruluşlardan ve Türk uyrukluğunda olmayan gerçek vetüzelkişilerden maddî yardım alması hallerinde mümkün olabilecektir. Böylece,siyasal partilerin faaliyetlerini sürdürürken hangi hallerde kapatılabileceklerineilişkin açık ve net kurallar konularak güvence sağlanmış, yasa ile kapatmanedenlerinin genişletilmesi önlenmiştir. Nitekim, 23.7.1995 gün ve 4121 sayılıYasa'yla yapılan Anayasa değişikliklerine ilişkin 5.6.1995 günlü AnayasaKomisyonu Raporunda "...Komisyonumuz siyasî partilerin, yeni kaleme aldığı68. maddede yer alan ilkelere uyması gerektiğini metne açıklıkla koymaksuretiyle, partilerin temelli kapatılmasının sadece bu ilkelere uyulmamasıhalinde öngörmüş ve diğer hallerde öngörmemiştir. Temelli kapatmanın partilerintekrar kurulamaması demek olduğu da metinde belirtilmiştir. Aynı sistematiğeuygun olarak komisyonumuz, siyasî partilerin bu ilkelere uygun hareketetmelerinin iki ayrı şeklini açıkça düzenlemiştir. Bunlardan birincisi, partinintüzük ve programının bu ilkelere aykırı olmasıdır. İkinci durum ise Parti'ninbeyan ve eylemlerinin bu ilkelere aykırı olmasıdır. Bu iki durum, Anayasa'nınmer'i metninde de, Teklifte'de birbirinden yeteri açıklıkla ayrılmamıştır.Komisyonumuz bu ayrımı yapmış ve ikinci halde temelli kapatmayı ancak partininbu tür eylemlerin işlendiği bir odak haline gelmiş olmasına bağlamıştır. Buhüküm Federal Almanya Anayasası'nın 18. maddesinden esinlenmiş olup, partilereçok daha sağlam hukuki teminat getirmektedir." denilmiştir.
Anayasa'daöngörülen kapatma nedenleri, 2820 sayılı Siyasî Partiler Kanunu'nun 101.maddesinde de aynen tekrarlanarak, Anayasa Mahkemesi'nin siyasî partileri hangidurumlarda kapatabileceği açıkça belirlenmiştir. Ancak, Siyasî Partiler Kanunu'nun104. maddesinde, aynı Kanun'un 101. maddesi dışında kalan emredici hükümlerlediğer kanunların emredici hükümlerine aykırılık halinde bu aykırılığıngiderilmesi için ihtar kararı verileceği; aykırılığın altı ay içindegiderilmemesi halinde ilgili partinin kapatılması için dava açılacağıöngörülmektedir. Oysa, Anayasa'da, Siyasî Partiler Kanunu'nun 104. maddesindebelirtilen durumlara aykırılık halinde herhangi bir kapatma yaptırımıbelirlenmemiştir. Anayasa'da açıkça kapatma yaptırımına bağlı tutulmayannedenlerle siyasî partilerin kapatılması kabul edilemez. Yasakoyucunun, siyasîpartilerin 104. maddede öngörülen emredici hükümlere uygun davranmalarınısağlamak amacıyla kapatma dışında başka bir yaptırım getirebileceğikuşkusuzdur.
Anayasa'dabulunmayan bir yaptırımı öngören Siyasî Partiler Kanunu'nun 104. maddesininAnayasa'ya aykırılığı açık olduğundan ya iptal edilmesi ya da ihmal edilmesigerekir. Anayasa Mahkemesi'nin itiraz ve iptal davaları dışında, uygulayacağıbir kuralı iptal edebilmesi için elinde Yüce Divan sıfatı ile baktığı bir dava,ya da bir siyasî parti kapatma davası bulunması gerekir. Bunun dışında kalanyasama dokunulmazlığının kaldırılması, milletvekilliğinin düşmesi ya da ihtarkararı verilmesi için yapılan başvurular dava niteliğinde olmadığından bu türbaşvurularda uygulanacak bir yasa kuralının Anayasa'ya aykırılığı ilerisürülemez. Bu nedenle, Anayasa'ya aykırılığı açık olan bir kuralın bu evredeiptali mümkün olamayacağından, böyle bir durumda yasa kuralının ihmal edilereküstün hukuk normu olan Anayasa'nın uygulanması gerekir. Bu aynı zamandaAnayasa'nın bağlayıcılığı ve üstünlüğü ilkesini düzenleyen 11. maddesiningereğidir. Siyasî Partiler Kanunu'nun 104. maddesi Anayasa'da bulunmayan biryaptırım öngördüğünden, ihmal edilerek uygulanmaması gerekir. 104. maddeuygulanarak ihtar kararı verilse bile, bunun gereğini yapmayan parti hakkındaAnayasa'ya göre kapatma yaptırımı uygulanamayacağından başvuru sonuçsuzkalacaktır.
Bumaddeye göre açılacak parti kapatma davalarında ihtar kararı önkoşuldur.Sözkonusu karar olmadan dava açılamayacağına göre, kapatma davasını doğrudanetkileyen bu aşamanın önemi yadsınamaz. Böyle bir durumda ihtar kararıverilerek, siyasal partilerin Anayasa'da bulunmayan bir kapatma tehdidi altındatutulması demokrasinin vazgeçilmez kurumlarının hukuk güvenliğinden yoksunbırakılması sonucunu doğurur.
Açıklanannedenlerle, ilk büyük kongresini yapmayan Türkiye Adalet Partisi'ne yaptırımıbulunmayan sonuçsuz bir ihtar kararının verilemeyeceği düşüncesiyle, çoğunlukgörüşüne katılmıyoruz.
Başkan
Mustafa BUMİN
Başkanvekili
Haşim KILIÇ
Üye
Yalçın ACARGÜN
Üye
Sacit ADALI
Üye
Rüştü SÖNMEZ