ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı:1991 /5 (SiyasîParti-İhtar)
Karar Sayısı:1991 /6
Karar Günü:15.10.1991
R.G.Tarih-Sayı:21.11.1991-21058
İHTARİSTEMİNDE BULUNAN : Cumhuriyet Başsavcılığı
İHTARİSTEMİNİN KONUSU : 1988 yılı birleştirilmiş kesinhesabını 2820 sayılı SiyasîPartiler Yasası'nın 73 ve 74. maddelerine uygun biçimde düzenleyip göndermesiiçin Anayasa Mahkemesi'nin süre tanıyarak verdiği kararlarla bu konudaCumhuriyet Başsavcılığı'nın yazılı uyarısının gereğini yerine getirmeyenYeşiller Partisi'ne adıgeçen Yasa'nın 104. maddesi uyarınca ihtar verilmesiistemidir.
I-İSTEMİN GEREKÇESİ :
CumhuriyetBaşsavcılığı'nın 12.9. 1991 günlü, SP. 24 Hz. 1991 /83 sayılı başvurudilekçesinin gerekçe bölümü aynen şöyledir :
"2820Sayılı Siyasî Partiler Kanunu'nun 73/3. maddesi, siyasî partilerin kesinhesapları konusunda "parti merkezi ve bağlı ilçeleri de kapsamak üzereiller teşkilatı her bütçe yılını izleyen Nisan ayı sonuna kadar, bir evvelkiyıla ait uygulama sonuçlarını gösteren kesin hesaplarını hazırlarlar. İllerteşkilatından gönderilenler ve parti merkezine ait olan kesinhesaplar, merkezkarar ve yönetim kurulunca incelenerek karara bağlanır vebirleştirilirler." hükmünü koymuştur. Aynı kanunun 74. maddesi, "...karara bağlanarak birleştirilmiş bulunan kesinhesap ile parti merkez ve bağlıilçeleri de kapsayan iller teşkilatının kesinhesaplarının onaylı bir örneğiniHaziran ayı sonuna kadar Anayasa Mahkemesi'ne ve bilgi için CumhuriyetBaşsavcılığı'na vermek zorundadırlar." hükmünü içermektedir.
AnayasaMahkemesi'nce; Yeşiller Partisi'nin 1988 yılı kesinhesabının esastanincelenmesi sırasında, "Ankara, İstanbul, Bursa, İzmir, İçel, Uşak,Balıkesir, Antalya illeriyle bu illerin kimi ilçelerine, ayrıca Bodrum ve Marmarisilçelerine Genel Merkez'den alındı belgelerinin gönderildiği saptanmışolduğundan; adı geçen Parti'den 1988 yılında hangi il ve ilçelerde örgütkurulduğunun ve özellikle yukarıda belirtilen il ve ilçelerde örgüt kurulupkurulmadığının, kurulmuşsa kuruluş tarihlerinin sorulmasına, örgüt kurulmuşsabağlı ilçelerini de kapsayan iller örgütü kesinhesabı ile birliktebirleştirilmiş kesinhesabın en kısa zamanda Anayasa Mahkemesi'negönderilmesinin istenilmesine ... 13.3.1990 gün ve 1989/10 (Siyasî Parti MalîDenetim) sayı ile karar verilmiş, bu karar gereğinin yerine getirilmesi için12.6.1990 gün ve 1989/10 (S.P.M.D.) sayılı kararla adıgeçen Parti'ye 30 günsüre tanınmıştır.
Bunarağmen karar gereğinin yerine getirilmemesi üzerine, Anayasa Mahkemesi'nce;"1988 yılında taşra örgütü bulunduğu halde yalnız genel merkez hesabınıAnayasa Mahkemesi'ne gönderen, iki kez süre verilerek istenmesine karşın taşraörgütü hakkında gerekli bilgileri ve örgüt kurulan iller kesinhesap çizelgeleriile birleştirilmiş kesinhesap çizelgelerini vermeyen Yeşiller Partisi hakkında2820 sayılı Yasa gereğince işlem yapılmak üzere Yargıtay CumhuriyetBaşsavcılığı'na duyuruda bulunulmasına ..." 11.9.1990 gün ve 1989/10 (S.P.M. D. ) sayı ile karar verilmiştir.
AnayasaMahkemesi'nin anılan kararlarında değinilen eksikliklerin giderilmesiCumhuriyet Başsavcılığı'mızca davalı Siyasî Parti'ye yazılan 25.9.1990 gün veSP. Muh.1990/65 sayılı yazı ile istenmiştir.
Sonkez, Yüksek Mahkeme'nizin 29.5.1991 gün ve 1989/10 (S.P.M.D.) sayılı kararındabelirtildiği üzere, davalı Siyasî Parti'nin;
"a)Balıkesir ili Burhaniye ilçesinde,
İzmirve İstanbul illerinde 1988 yılında örgüt kurulmasına karşın bunlara ilişkinçizelgelerle İçel ili'nin onaylı çizelgesini,
b)Sözü edilen örgütlerin hesaplarını da kapsayacak biçimde düzenlenmesi gerekenbirleşik kesinhesabı,
c)Anayasa Mahkemesi'ne verilen iki ayrı içerikli genel merkez kesinhesabındanbirinde gelirler 2.339.700 TL., giderler 2.260.576 TL., ve 1989 yılına devredennakit mevcudunun 79.124 TL. gösterilmesine karşın, diğerinde genel merkez gelirve giderlerinin birbirine denk biçimde 2.160.731 TL. olduğunun ve gelecek yıladevreden nakit mevcudu bulunmadığının bildirilmesi karşısında, gerçek durumugösteren genel merkez hesabını,
d)Genel Merkez ile iller örgütü hesaplarının birleştirilerek kabulüne ilişkin,Parti'nin yetkili organınca alınması gereken kararı,
vermediği"anlaşılmıştır.
Açıklanannedenlerle; 2820 sayılı Siyasî Partiler Kanunu'nun 73. ve 74. maddelerindekiyükümlülüğü yasal süresi içinde, gerçeği yansıtır biçimde ve eksiksiz yerinegetirmediği gibi bu zorunluluğun yerine getirilmesi yolunda AnayasaMahkemesi'nin ve Cumhuriyet Başsavcılığı'mızın verdiği süre içinde eksikliğitamamlamayan davalı Siyasî Parti'ye, sözkonusu edilen yasaya aykırılığıngiderilmesi için, 2820 sayılı Siyasî Partiler Kanunu'nun 104. maddesi uyarıncaihtar kararı verilmesi arz ve talep olunur."
II-ESASIN İNCELENMESİ :
CumhuriyetBaşsavcılığı'nın ihtar istemli dilekçesiyle ekleri ve işin özüne ilişkin raporokunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü .
A-İŞLEMLERİN GELİŞİMİ
1-Parti Genel Başkanlığı'nın 29.6.1989 günlü, 89/M/103 sayılı yazısı ilegönderilen 1988 yılı kesinhesaplarına ilişkin dosyada eksiklik bulunmadığındanMahkemenin 19.12.1989 günlü, 1989/10 esas sayılı kararı işin esasınınincelenmesine karar verilmiştir.
2-1988 yılı kesinhesabının esastan incelenmesi sırasında Ankara, İstanbul, Bursa,İzmir, İçel, Uşak, Balıkesir, Antalya illeriyle bu illerin kimi ilçelerine,ayrıca Bodrum ve Marmaris ilçelerine Genel Merkez'den alındı belgeleriningönderildiği saptanmış olduğundan 1988 yılında hangi il ve ilçelerde örgütkurulduğunun ve özellikle yukarıda belirtilen il ve ilçelerde örgüt kurulupkurulmadığının, kurulmuşsa kuruluş tarihlerinin sorulması ve örgüt kurulmuşsabağlı ilçeleri de kapsayan iller örgütü kesinhesabı ile birlikte birleştirilmişkesinhesabın en kısa zamanda gönderilmesi Mahkemenin 13.3.1990 günlü, 1989/10esas sayılı kararı ile partiden istenmiştir. Bunun yanısıra iller örgütünün siyasîpartiler listesinde gösterilmesi için durumun Cumhuriyet Başsavcılığınaduyurulmasına karar verilmiştir.
3-Cumhuriyet Başsavcılığı'ndan alınan listede Parti'nin kimi il ve ilçelerde 1988yılında örgütlendiğinin anlaşılması ve istenilen bilgilerin alınamaması üzerineMahkemenin 12.6.1990 günlü, 1989/10 esas sayılı kararı ile Parti'ye 13.3.1990günlü, 1989/10 esas sayılı Anayasa Mahkemesi kararı gereğini yerine getirmesiiçin 30 günlük süre verilmiştir.
4-Bu süre geçtiği halde Parti'den bilgi alınamaması üzerine, 1988 yılında taşraörgütü bulunduğu halde yalnız genel merkez hesabını Anayasa Mahkemesi'ne gönderen,iki kez süre verilerek istenmesine karşın taşra örgütü hakkında gereklibilgileri ve örgüt kurulan iller kesinhesap çizelgeleri ile birleştirilmişkesinhesap çizelgelerini vermeyen Yeşiller Partisi hakkında 2820 sayılı Yasagereğince işlem yapılmak üzere Mahkeme'nin 11.9.1990 günlü, 1989/10 esas sayılıkararı ile Cumhuriyet Başsavcılığı'na duyuruda bulunulmuştur. Ayrıca kararın,birer örneğinin gereğinin yapılması için Cumhuriyet Başsavcılığı ile adı geçenParti Genel Başkanlığı'na gönderilmesi de kararlaştırılmıştır.
5-Kararın Cumhuriyet Başsavcılığı'na bildirilmesi üzerine, Başsavcılıktanadıgeçen Parti'ye yazılan 25.9.1990 günlü, SP. Muh. 1990/65 sayılı yazı ileAnayasa Mahkemesi'nin kararından söz edilerek, taşra örgütü hakkında gereklibilgilerin ve örgüt kurulan iller kesinhesap çizelgeleri ile birleştirilmişkesinhesap çizelgelerinin tam ve noksansız olarak Anayasa Mahkemesi'ne, onaylıbir örneğinin de Cumhuriyet Başsavcılığı'na yazının tebliği tarihinden itibaren30 gün içinde verilmesi istenmiştir.
6-Parti Genel Başkanlığı 2.4.1991 günlü, sayısız yazı ekinde Genel Merkez vebağlı illeri de kapsayan birleşik kesinhesabını Mahkeme'ye vermiştir. Yapılanincelemede; Parti'nin, 13.3.1990, 12.6.1990 ve 11.9.1990 günlü kararlara karşın1988 yılı kesinhesabını 2820 sayılı Yasa'nın 73 ve 74. maddelerine uygunbiçimde;
a)Balıkesir İli Burhaniye ilçesinde, İzmir ve İstanbul illerinde 1988 yılındaörgüt kurulmasına karşın bunlara ilişkin çizelgelerle İçel İli'nin onaylıçizelgesini;
b)Sözü edilen örgütlerin hesaplarını da kapsayacak biçimde düzenlenmesi gerekenbirleşik kesinhesabı,
c)Anayasa Mahkemesi'ne verilen iki ayrı içerikli genel merkez kesinhesabındanbirinde gelirler 2.339.700 TL., giderler 2.260.576 TL. ve 1989 yılına devredennakit mevcudunun 79.124 TL. gösterilmesine karşın, diğerinde genel merkez gelirve giderlerinin birbirine denk biçimde 2.160.731 TL. olduğunun ve gelecek yıladevreden nakit mevcudu bulunmadığının bildirilmesi karşısında, gerçek durumugösteren genel merkez hesabını,
d)Genel merkez ile iller örgütü hesaplarının birleştirilerek kabulüne ilişkinParti'nin yetkili organınca alınması gereken kararı,
Vermediğigörülerek, Mahkemece Yeşiller Partisi hakkında adıgeçen Yasa'nın ilgilikuralları gereğince işlem yapılmak üzere Cumhuriyet Başsavcılığı'na duyurudabulunulmasına 29.5.1991 gününde karar verilmiştir.
Bununüzerine Başsavcılık 12.9. 1991 günlü, SP. 24 Hz. 1991 /83 sayılı dilekçe ileAnayasa Mahkemesi'ne başvurarak 1988 yılı hesabını 2820 sayılı Yasa'nın 73 ve74. maddelerine uygun biçimde bugüne değin vermeyen Yeşiller Partisi'ne, aynıYasa'nın 104. maddesi uyarınca ihtar isteminde bulunmuştur.
B-YASAL DURUM
Saptananbu durumlar, Yeşiller Partisi'nin yasal gereklere uymadığını, verilen sürelerekarşın çizelgeleri uygun biçimde düzenlemediğini, yazılı uyarılara da yeterliyanıtlar vermediğini ortaya koymaktadır.
1.Siyasî Partiler Yasası'nın 73. ve 74. maddelerindeki yükümlülükler yasal süresiiçinde yerine getirilmemiştir.
2.Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı 2820 sayılı Yasa'nın 9. maddesi gereğincepartilerin kuruluşunu denetlemekle birlikte 10. maddesi gereğince parti sicildosyasını tutarak tüm gelişmeleri ve durumları da izleyecektir. Kendiliğindensaptadığı durumlar dışında, yöntemince yapılmış duyuruları da değerlendirerekgerekli işlemlere başlayacaktır. Aykırılık saptandığında gerekli işlemleriyapmakla yükümlü Başsavcılığın, duruma uygun maddeye dayanarak başvurudabulunacağı ve aykırılık 2820 sayılı Yasa'nın Dördüncü Kısmı dışında kalıyorsa,Yasa'nın 104. maddesi gereğince Anayasa Mahkemesi'nden ilgili siyasî partiyeihtar kararı verilmesini isteyebileceği açıktır. İncelenen dosyadaki işlem, buyasal gereklerin yerine getirildiğinin belirtisidir.
Demokratiksiyasal yaşamın vazgeçilmez öğeleri olan siyasî partilerin malî denetimlerinintam bir uygunluk ve düzen içinde yapılmasına olanak sağlamaları, doyurucu biraçıklıkla işlemlerini kanıtlamaya özen göstermeleri, demokratik oluşumlaryönünden bu konuda da duyarlı davranmaları gerekir.
3.Siyasî Partiler Yasası'nın 104. maddesinin birinci fıkrasında, bu Yasa'nındördüncü kısmında yer alan maddeler dışında kalan emredici kurallarıyla öbüryasaların siyasî partilerle ilgili emredici kurallarına aykırılık durumundabulunmaları nedeniyle, o parti aleyhine Anayasa Mahkemesi'ne CumhuriyetBaşsavcılığı'nca doğrudan yazı ile başvurulacağı; ikinci fıkrasında da, AnayasaMahkemesi'nin söz konusu kurallara aykırılık görürse, bu aykırılığıngiderilmesi için ilgili siyasî parti hakkında ihtar kararı vereceğiöngörülmüştür.
YeşillerPartisi Genel Başkanlığı, Parti'nin 1988 yılı hesabını, 30.6.1989 tarihindengünümüze kadar, 2820 sayılı Yasa'nın 73. ve 74. maddelerine uygun biçimdeAnayasa Mahkemesi'ne verememiştir. Mahkeme'ce ve Başsavcılık'ca süreverilmesine ve yukarıda açıklanan diğer işlemlere karşın, 1988 yılı hesabınındenetime uygun biçimde alınabilmesi olanağı bulunamamıştır.
Buduruma göre, saptanıp sırasıyla açıklanan aykırılığın 2820 sayılı Yasa'nın 104.maddesi kapsamına girdiği; Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı'nca yürütülmesigereken işlemlerin tamamlandığı; dosyada bir eksikliğin bulunmadığı ve ihtaristeminin yerinde olduğu kanısına varılmıştır.
Siyasalpartilerin anayasal düzen yönünden önemleri ve koruyup geliştirmeleri zorunludüzeyleri gözetildiğinde, yasalara aykırı işlem ve eylemlerden alıkonulmalarıgereğinde duraksanamaz. Hukuksal varlıklarının güçlenmesi, bu yolla demokrasiyekatkılarını daha etkili kılar. Hesap işlemlerinin açıklığı ise demokratik birpartinin en önemli özelliği olduğu gibi yasal bir gerekliliktir.
Kendisinetanınan sürelere, yazılı duyurulara karşın yıllık kesinhesabını noksansızvermeyen Yeşiller Partisi'ne ihtar kararı verilmelidir.
III-SONUÇ :
A.Anayasa Mahkemesi'nin 11.9.1990 günlü, 1989/10 sayılı kararına karşın 1988 yılıkesin hesabını, 2820 sayılı Siyasî Partiler Yasası'nın 73. ve 74. maddelerineuygun olarak Anayasa Mahkemesi'ne vermeyen Yeşiller Partisi'ne aynı Yasa'nın104. maddesi gereğince ihtar verilmesine,
B.Gereğinin yerine getirilmesi için onanlı karar örneklerinin, adıgeçen Partiningenel merkezine de tebliğ edilmek üzere Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı'nagönderilmesine,
15.10.1991gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Yekta Güngör ÖZDEN
Başkanvekili
Güven DİNÇER
Üye
Servet TÜZÜN
Üye
Mustafa ŞAHİN
Üye
İhsan PEKEL
Üye
Selçuk TÜZÜN
Üye
Ahmet N. SEZER
Üye
Erol CANSEL
Üye
Yavuz NAZAROĞLU
Üye
Haşim KILIÇ
Üye
Yalçın ACARGÜN