ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı:2010/31 (Siyasi Parti Mali Denetimi)
Karar Sayısı:2015/24
Karar Tarihi:1.7. 2015
R.G. Tarih-Sayı:17.10.2015-29505
I- MALİ DENETİMİNKONUSU
Anavatan Partisi 2009yılı kesin hesabının incelenmesidir.
II- İLK İNCELEME
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca ZühtüARSLAN, Burhan ÜSTÜN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Recep KÖMÜRCÜ,Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, ErdalTERCAN, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA ve RıdvanGÜLEÇ’in katılımlarıyla yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada eksiklikbulunmadığından işin esasının incelenmesine Osman Alifeyyaz PAKSÜT’ün karşıoyuve OYÇOKLUĞUYLA, 1.7.2015 tarihinde karar verilmiştir.
III- ESASINİNCELENMESİ
2. Anavatan Partisinin Anayasa Mahkemesineverdiği 2009 yılı kesin hesap çizelgeleri ile dayanağını oluşturan defter vebelgeler üzerinde yapılan inceleme sonuçlarını içeren ve Raportör SadettinCEYHAN tarafından hazırlanan esas inceleme raporu, Anayasa ve 6216 sayılıAnayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ile 2820sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nun ilgili kuralları, bunların gerekçeleri ilediğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
3. Denetimin maddi öğelerini oluşturan defterve belgelerde, Partinin 2009 yılı gelirleri toplamının 5.926.479,33 TL, geçenyıldan devreden nakit miktarının 29.206,49 TL; giderleri toplamının5.777.420,90 TL, gelecek yıla devreden nakit miktarının 132.879,22 TL olduğuanlaşılmaktadır.
4. Parti 2009 yılıkesin hesabının gelir ve gider rakamlarının yukarıda açıklanan tutarlardanoluştuğu, bu hâliyle Partinin 2009 yılı kesin hesabının doğru, denk ve 2820sayılı Kanun’a uygun olduğu sonucuna varılmıştır.
5. Osman AlifeyyazPAKSÜT bu görüşe katılmamıştır.
A- Gelirlerin İncelenmesi
1- Genel Merkez Gelirleri
6. Partinin GenelMerkez gelirleri toplamı 4.346.596,93 TL olup bunun 145.908,76 TL’sibağışlardan, 4.200.688,17 TL’si mal varlığı gelirlerinden oluşmaktadır.
7. Parti Genel Merkezinin defter kayıtları ve gelirbelgeleri üzerinde yapılan incelemede, gelirlerin 2820 sayılı Kanun’a uygunolarak sağlandığı sonucuna varılmıştır.
2- İl Örgütleri Gelirleri
8. Parti il örgütlerinin 2009 yılı gelirleri toplamı1.579.882,40 TL olup bunun 62.547,17 TL’si giriş aidatlarından, 846.021,33TL’si bağışlardan, 8.400,00 TL’si mal varlığı gelirlerinden, 662.914,00 TL’sigenel merkez yardımlarından oluşmaktadır.
9. Parti il örgütlerinin defter kayıtları ve gelirbelgeleri üzerinde yapılan incelemede, gelirlerin 2820 sayılı Kanun’a uygunolarak sağlandığı sonucuna varılmıştır.
10. Osman AlifeyyazPAKSÜT bu görüşe katılmamıştır.
C- Giderlerin İncelenmesi
1- Genel Merkez Giderleri
11. Parti Genel Merkezinin 2009 yılı giderleri toplamı4.098.329,89 TL olup bunun 2.138.949,40 TL’si yönetim giderlerinden, 314.996,21TL’si personel giderlerinden, 133.598,87 TL’si gezi, seçim, toplantıgiderlerinden, 398.863,64 TL’si bayrak, flama, rozet vb. giderlerden, 12.500,00TL’si balo, eğlence giderlerinden, 436.507,77 TL’si diğer giderlerden,662.914,00 TL’si illere yapılan yardımlarından oluşmaktadır. Gelecek yıladevreden nakit (kasa/banka) tutarı 130.429,64 TL’dir.
12. Parti Genel Merkezinin 2009 yılı defter kayıtları vegider belgeleri üzerinde yapılan incelemede aşağıda belirtilenler dışındakigiderlerin 2820 sayılı Kanun’a uygun olarak gerçekleştirildiği sonucunavarılmıştır.
1- Aşağıda detayı verilen harcamalara ilişkin olarak 2820sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nun 74. maddesine uygun belgelerin varsagönderilmesi, yoksa ilgili belgeler olmadan ödeme yapılması nedenlerininaçıklanması istenmiştir.
Ödeme Emri Belgesinin
Gider Çeşidi
İstenilen Belge
Tutar
Tarihi
Numarası
8.5.2009
2-1448
İcra Gideri
Mahkeme veya İcra dairesi alındısı
4.000
29.7.2009
2-1702
İcra Gideri
Mahkeme veya İcra dairesi alındısı
8.323,38
30.10.2009
2-2037
İcra Gideri
Mahkeme veya İcra dairesi alındısı
10.500
20.10.2009
2-1998
İcra Gideri
Mahkeme veya İcra dairesi alındısı
5.000
TOPLAM
27.823,38
13. Partiye konuya ilişkin yazı 3.6.2015 tarihinde teslimedilmiş ve 15 gün içerisinde cevap verilmesi istenmiştir. Parti tarafından isekonuya ilişkin bir açıklama gönderilmemiştir.
14. 2820 sayılı Kanun’un 70. maddesinde, beş (2009 yılıiçin 72,58 TL) liraya kadar olan harcamaların makbuz veya fatura gibi bir belgeile tevsik edilmesinin zorunlu olmadığı belirtildiğinden bu miktarı aşanharcamaların makbuz veya fatura gibi geçerli ve kanıtlayıcı belgeye dayanmasıgerekmektedir.
Adı Soyadı
Ödeme Emri Belgesinin
Verilen Avans
Kapatılan Avans
Kalan
Tarihi
Numarası
Mustafa KARAYILMAZ
26.6.2009
2-1607
300
300
31.7.2009
2-1709
500
3.8.2009
3-1760
500
14.8.2009
2-1804
200
17.8.2009
2-1803
200
TOPLAM
1.000
700
Av.Erden ER
4.2.2009
2-134
1.650
-
1.650
Alpaslan KANTARCI
10.2.2009
2-797
50.000
100.000
2.3.2009
2-1106
50.000
TOPLAM
100.000
-
MustafaUğur ENER
13.2.2009
2-149
5.000
-
5.000
Namık AKAY
12.2.2009
2-148
50.000
65.000
19.3.2009
2-1182
10.000
1.6.2009
2-1518
5.000
TOPLAM
65.000
-
Bülent BİÇER
11.3.2009
2-1061
5.000
-
5.000
Muammer USTA
24.2.2009
2-964
10.000
3.243,91
23.3.2009
2-1151
10.000
28.4.2009
2-1568
16.756,09
TOPLAM
20.000
16.756,09
GENEL TOPLAM
180.193,91
15. 2820 sayılı Kanun’un 74. maddesinin altıncıfıkrasında ise (Ek fıkra: 13/2/2011-6111/180 md.) “Siyasi partilerharcamalarını fatura, fatura yerine geçen belgeler ile bu belgelerin teminedilmesinin mümkün olmadığı hallerde harcamanın doğruluğunu gösterecekmuhtevaya sahip olmak şartıyla diğer belgelerle tevsik ederler.
Ancak kaybolma, yırtılma ve yanma gibi mücbir sebeplerleaslının temin edilemediği hallerde, fatura ve fatura yerine geçen belgeleryerine bu belgeleri düzenleyenlerden alınacak tasdikli örneklerikullanılabilir.” hükmü yer almaktadır.
16. Parti yetkilileri yukarıdaki tabloda ayrıntısıverilen gidere ilişkin fatura aslını sunmamışlardır. Fatura ve serbest meslekmakbuzu aslı veya 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’na uygun düzenlenmiş belgelerolmaksızın gerçekleştirilen giderin, söz konusu Kanun’un öngördüğü anlamdabelgeye dayandırılmış olduğunun kabul edilmesi mümkün değildir.
17. Bu itibarla, yukarıdaki tabloda ayrıntısı verilentoplam 27.823,38 TL’nin Hazineye irad kaydedilmesi gerekir.
2- Personele verilen iş avanslarının ve Milletvekiliadaylarına verilen seçim avanslarının kapatılmadığı tespit edilmiştir.Kapatılmayan avanslara ilişkin varsa harcama belgelerinin gönderilmesi, aksitakdirde kapatılmama nedenlerinin açıklanması istenmiştir.
18. Partiye konuya ilişkin yazı 3.6.2015 tarihinde teslimedilmiş ve 15 gün içerisinde cevap verilmesi istenmiştir. Parti tarafından isekonuya ilişkin bir açıklama gönderilmemiştir.
19. Verilen iş avanslarının işin bitiminde takip edilipharcama belgeleri de eklenmek suretiyle kapatılması gerekir. Verilen işavanslarının kapatılmaması durumunda, harcama yapılıp yapılmadığı belliolmamakla birlikte, harcama yapıldıysa dahi yapılan harcamalar ispatlanmamışolacaktır. Kapatılmayan iş avanslarının parti adına bir harcama olarak kabuledilmesi mümkün değildir.
20. Bu itibarla, yukarıdaki tabloda ayrıntısı verilentoplam 180.193,91 TL’nin Hazineye irad kaydedilmesi gerekir.
21. Osman AlifeyyazPAKSÜT bu görüşe katılmamıştır.
2- İl Örgütleri Giderleri
22. Partinin il örgütlerinin 2009 yılı giderleri toplamı1.679.091,01 TL olup bunun 669.896,77 TL’si yönetim giderlerinden, 58.840,70TL’si personel giderlerinden, 7.724,80 TL’si bayrak, flama, rozetgiderlerinden, 44.348,00 TL’si gezi, seçim, toplantı giderlerinden, 12.050,00TL’si basın, yayın, propaganda giderlerinden, 3.500,00 TL’si eğlencegiderlerinden, 621.293,01 TL’si seçim giderlerinden, 241.437,73 TL’si diğergiderlerden, 20.000,00 TL’si taşınmaz giderlerinden oluşmaktadır. Gelecek yıladevreden nakit (kasa/banka) tutarı 2.449,58 TL’dir.
23. Partinin il örgütlerinin 2009 yılı kesin hesapçizelgelerinin gider bölümü üzerinde yapılan incelemede, giderlerin 2820 sayılıKanun’a uygun olduğu görülmüştür.
24. Osman AlifeyyazPAKSÜT bu görüşe katılmamıştır.
D- Parti Mallarının İncelenmesi
25. Anavatan Partisinin sunmuş olduğu defter ve belgelerüzerinde yapılan incelemelerde Partinin 2009 yılında herhangi bir taşınır ilemenkul kıymet ve hak ediniminde bulunmadığı, edinmiş olduğu toplam 20.000,00 TLtutarındaki taşınmaz mal edinimlerinin ise 2820 sayılı Siyasi PartilerKanunu’nun 68. maddesine uygun olarak gerçekleştirildiği anlaşılmıştır.
26. Osman AlifeyyazPAKSÜT bu görüşe katılmamıştır.
IV- SONUÇ
Anavatan Partisinin 2009 yılı kesin hesabının incelenmesisonucunda;
1- 2820 sayılı Kanun’un 70. maddesine aykırı olarakpartinin amaçlarına uygun olmayan ve parti tüzel kişiliği adına yapılmışharcama olarak kabulü mümkün görülmeyen 208.017,29 TL karşılığı Parti malvarlığının, 2820 sayılı Kanun’un 75. maddesi uyarınca Hazineye iradkaydedilmesine,
2- Partinin 2009 yılı kesin hesabında gösterilen5.926.479,33 TL gelir toplamının; 29.206,49 TL geçen yıldan devreden nakitmiktarının; 5.777.420,90 TL gider toplamının; 132.879,22 TL gelecek yıladevreden nakit miktarının eldeki bilgi ve belgelere göre doğru, denk ve 2820sayılı Siyasi Partiler Kanunu’na uygun olduğuna,
Osman Alifeyyaz PAKSÜT’ün karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA,1.7.2015 tarihinde karar verildi.
Başkan
Zühtü ARSLAN
Başkanvekili
Burhan ÜSTÜN
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN
Üye
Muammer TOPAL
Üye
M. Emin KUZ
Üye
Hasan Tahsin GÖKCAN
Üye
Kadir ÖZKAYA
Üye
Rıdvan GÜLEÇ
KARŞIOY YAZISI
1. 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nun 74. maddesinde,siyasi partilerin genel başkanlarının, karara bağlanarak birleştirilmiş bulunankesin hesap ile parti merkez ve bağlı ilçeleri de kapsayan iller teşkilatınınkesin hesaplarının onaylı birer örneğini Haziran ayı sonuna kadar AnayasaMahkemesine vermeleri gerektiği öngörülmüştür. Aynı mahiyetteki bir hüküm 6216sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un55. maddesinin (2) numaralı fıkrasında yer almaktadır.
2. Anayasa Mahkemesine gelen her türlü işler gibi siyasiparti mali denetimleri de “ilk inceleme” ve “esas inceleme” aşamalarındangeçerek karara bağlanmaktadır. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 56. maddesinde düzenlenmiş olan siyasiparti mali denetimlerinde ilk ve esas inceleme usulünde herhangi bir süreöngörülmemiştir.
3. Mali denetimi yapılan Partinin inceleme yılına aithesaplarının ilk ve esas incelemeleri 1 Temmuz 2015 tarihinde tamamlanarakkarara bağlanmıştır. Bu durumda, denetimi yapılan Partinin geçmiş yıllara aitmali denetimlerinin ilk ve esas incelemeleri karara bağlandığında, hesaplarınAnayasa Mahkemesine sunulmasından itibaren beş yıl dolmuştur.
4. Anayasada öngörülen siyasi parti mali denetimikurumunun amaçlarına, genel hukuk ilkelerine ve korunmak istenen demokratikdeğerlere bakıldığında, her hangi bir Devlet katkısı da almayan partilerin malidenetimlerinin ait olduğu yıldan çok uzun zaman geçtikten sonra yapılmasının hangiüstün hukuki yarara hizmet ettiğini anlamak güçtür. Bu nedenle, büyükgecikmelerle yapılan bu tür mali denetimlerin karara bağlanması ve denetimebağlı hukuki sonuçlar çıkarılması yerine, dosyanın işlemden kaldırılmasınakarar verilmesi gerekmektedir. Bu konudaki gerekçelerimiz kısmen daha öncekimali denetimlere ilişkin karşı oy yazılarımızda da açıklanmıştır (S.P.M.D.,E:2009/37, K:2014/86, 30.01.2015 tarihli ve 29252 sayılı Resmî Gazete; S.P.M.D.E:2001/20, K:2009/48, 26.11.2009 tarihli Resmî Gazete).
5. Konunun hukuk devletinin temel unsurlarından olanhukuk güvenliği ve adil yargılanma hakkına ilişkin boyutları bulunduğu kadar,siyasi parti özgürlüğüne yapılmış bir temel hak ihlali de söz konusuolabilecektir. Bunun nedenleri aşağıda açıklanmıştır.
6. Anayasa’nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devletinintemel bir öğesinin de hukuk güvenliği olduğu, Anayasa Mahkemesinin de birçokkararında vurgulanmıştır.
7. Yasaların toplum hayatında hangi işlem veya eylemleriyaptırıma bağladığı, hangi eylemlerin suç veya kabahat oluşturdukları, kasıtlıveya kusurlu olarak meydana gelen hukuka aykırılıkların hangi sonuçlarıdoğuracağı, bu konularda hangi işlemlerin kimler tarafından yapılacağı, kusurlueylemin ne zamana kadar soruşturulacağı ve kovuşturulacağı, yasalarda veAnayasa ile yasaların verdiği yetkiye dayanarak gerçekleştirilmiş altdüzenlemelerde açıkça belirtilmiş olmalıdır. Aksi takdirde hukukiöngörülebilirlikten ve hukuk güvenliğinden söz edilemez.
8. Siyasi Partilerin mali denetimi, Anayasa’da, 2820sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nda, 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun’da ve Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’ndedüzenlenmiştir. Mevzuatta, mali denetimin prosedürü hakkında ayrıntılı hükümleryer almakla birlikte, sürelerle ilgili hükümler sadece 2820 sayılı SiyasiPartiler Kanunu’nun belge saklama yükümlülüğüne ilişkin 69. ve 70. maddelerindeyer almaktadır. Buna göre, siyasi partilerin gelir ve gider belgelerini saklamayükümlülüğü, Anayasa Mahkemesinin ilk inceleme kararının ilgili siyasi partiyebildirilme tarihinden itibaren beş yıldır. İptal ve itiraz davalarındakininaksine, mali denetimlerde ilk incelemenin hangi süre içinde yapılacağıbelirtilmemiştir.
Öte yandan, mevzuatta, siyasi partilerin hesaplarını,hesap yılını takip eden Haziran ayının sonuna kadar Anayasa Mahkemesinevermeleri öngörülmüş olmakla birlikte, denetimin hangi sürede kararabağlanacağı hakkında da tabiatıyla bir hüküm bulunmamaktadır.
9. Hukuk güvenliğinin gereği olan öngörülebilirlikilkesi, kişilerin belirsiz sürelerle denetlenme ve muhtemel bir para cezasınaçarptırılma tehdidi altında tutulmalarına olanak vermez. Nitekim hukukumuzdagerek vergi usul kanunu ile gerek ticaret kanunundaki hükümlerle, belge saklamave kamu alacağından sorumlu olma konusunda kişiler lehine çeşitli güvencelergetirilmiştir ve birbirine benzer şekilde beş yıllık süreler öngörülmüştür.Ancak, siyasi partilerin mevzuatta bu tür güvenceleri bulunmamaktadır, çünküilk incelemenin yapılması ve esasın karara bağlanması tamamen ucu açık birprosedüre tabi tutulmuştur.
Hukuk güvenliğine aykırı olan ve 12 Eylül 1980 askerirejiminin ürünü olan yasadan kaynaklanan bu durumun mevzuat değişiklikleriylebu güne kadar düzeltilmemesi karşısında, Anayasa Mahkemesinin içtihat tesisetme yoluyla siyasi parti mali denetimlerini hukuk devleti esaslarına uygunhale getirmesi mümkündü ve bu nedenle beş yıl veya daha eski yıllara ait malidenetimlerin işlemden kaldırılmasına karar verilmesi gerekirdi. Ancak bu yolada gidilmediğinden, beş yıl ve daha fazla zaman geçmiş evrak üzerinden malidenetim yapılmasına devam edilmektedir. Bu yöndeki uygulama, hukuk devletiilkesine aykırıdır.
10. Siyasi partiler, Anayasa’nın ve Avrupa İnsan HaklarıSözleşmesi’nin (AİHS) güvencesi altında olduğundan, şu hususların dabelirtilmesi yerinde olur:
Anayasa’nın 67. maddesinde seçme ve seçilme hakkı ile birsiyasi parti içinde faaliyette bulunma hakkı, 68. maddesinde siyasi parti kurmahakkı düzenlenmiş; yine 68. maddede siyasi partilerin demokratik siyasi hayatınvazgeçilmez unsurları oldukları belirtilmiştir. AİHS’nin örgütlenme özgürlüğüneilişkin 11. maddesi de siyasi parti faaliyetlerini güvence altına almaktadır.
11. Zaman sınırlamasına ve yasa ile belirlenmiş süreleretabi olmayan bir şekilde mali denetim yapılması ve bunun sonucunda, geçmişyıllara ait harcama belgelerinin usulüne uygun olarak sunulamadığıgerekçesiyle, yine üst sınırı da olmaksızın, belirsiz miktarlarda para cezası(Hazineye irat kaydı) kesilebilmesi, denetim yılına ait bulgulardan hareketleçeşitli suç duyurularında bulunulması, siyasi faaliyet ve siyasi partiözgürlüğüne yapılmış bir müdahaledir.
12. Siyasi Parti özgürlüğüne yapılan müdahalenin,Anayasa’nın 13. maddesinde belirtildiği şekilde, yasa ile yapılması, demokratikbir toplumda zorunlu olması ve ölçülülük ilkesine aykırı olmamasıgerekmektedir.
Mali denetim, siyasi parti faaliyetlerine yapılmış birmüdahale olmakla birlikte, demokratik bir toplumda zorunlu olduğu açıktır.Ancak, siyasi parti mali denetimlerinin ucu açık, yani yasa ile belli sürelerebağlanmamış bir uygulama kapsamında gerçekleştirildiği, bu konuda yeterli yasalçerçeve bulunmadığı, kıyas yoluyla uygulanabilecek mevzuat hükümlerinin deAnayasa Mahkemesince resen uygulanmadığı anlaşılmaktadır. Bu durumda siyasiparti faaliyetlerine yapılmış müdahalenin, demokratik bir toplumda zorunlu olsabile, “yasa ile düzenlenme” koşuluna uyduğu söylenemez.
Bu nedenle beş yıldan sonra yapılan denetimlerin, bunabağlı suç duyurularının ve irat kaydı kararlarının, hukuk devleti ilkesineaykırı olduğu kadar, Anayasa’nın 68. maddesinin, Avrupa İnsan HaklarıSözleşmesi’nin (AİHS) 11. maddesinin de ihlalini oluşturduğunda şüphebulunmamaktadır.
13. Anayasa Mahkemesinin yaptığı mali denetim, dosyaüzerinden yapılan, temyiz ve itirazı kabil olmayan bir yargılamadır. Yargılanantüzel kişi sıfatıyla, denetlenen partinin, Anayasa’nın 36. ve AİHS’nin 6.maddelerinde yer alan adil yargılanma hakkından yararlanması gerekeceğitartışmasızdır.
14. Anayasa’nın 36. ve AİHS’nin 6. maddesinde güvencealtına alınan adil yargılanma hakkı kapsamında, makul sürede yargılanma dabulunmaktadır. Her türlü ölçüte göre, dosya üzerinden ve tek dereceli olarakyapılan mali denetimlerin beş yıl veya daha uzun sürelerde karara bağlanmasınınmakul ve haklı bir nedeni olamayacağından, adil yargılanma hakkının da birihlalini oluşturduğu açıktır.
Bu nedenlerle, denetlenen Parti hakkındaki çoğunlukkararına katılmıyorum.
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT