Anasayasa Mahkemesi - Siyasi Parti Kapatma, İhtar, Mali Denetim ve Değişik İşler - E.1996/10, K.1999/8 Sayılı Karar - 23/02/1999

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı:1996/10(Siyasî Parti Malî Denetimi)

Karar Sayısı:1999/8

Karar Günü:23.2.1999

R.G.Tarih-Sayı:15.04.1999-23667

I- MALİ DENETİMİN KONUSU

Cumhuriyet Halk Partisi'nin Genel Merkezi ile ilçeörgütlerini de kapsayan 79 il örgütünün 1995 yılı kesinhesabınınincelenmesidir.

II- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 16. maddesi uyarınca,Yekta Göngör ÖZDEN, Ahmet Necdet SEZER, Samia AKBULUT, Haşim KILIÇ, YalçınACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Lütfi F. TUNCEL, Mustafa YAKUPOĞLU, NurettinTURAN ve Fulya KANTARCIOĞLU'nun katılmalarıyla 3.9.1996 gününde yapılan ilkinceleme toplantısında; 'Cumhuriyet Halk Partisi'nin 1995 yılı kesinhesabınınincelenmesi sonucunda; dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasınınincelenmesine, OYBİRLİĞİYLE' karar verilmiştir.

III- ESASIN İNCELENMESİ

Parti'nin Anayasa Mahkemesi'ne verdiği 1995 yılıkesinhesap çizelgeleri ile dayanağını oluşturan defter ve belgeler üzerindeyapılan inceleme sonuçlarını içeren esas inceleme raporu, Anayasa ve 2949sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ile2820 sayılı Siyasî Partiler Kanunu'nun ilgili kuralları, bunların gerekçelerive diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra;

'Cumhuriyet Halk Partisi'nin 1995 yılı kesinhesabınındayanağını oluşturan defter ve belgelerin incelenmesi sonucunda; Parti hesabınagider kaydedilen telgraf ücretlerini belgelendiren 144 adet telgraf alındısıüzerinde tahrifat yapılmış olabileceği kanısına varıldığından, bunlarınasıllarının Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı'na gönderilerek, sorumlular hakkındasuç duyurusunda bulunulmasına, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı'na ve Parti'yebilgi verilmesine, 23.12.1998 gününde OYBİRLİĞİYLE karar' verilerek gereğigörüşülüp düşünüldü:

Denetimin maddi öğelerini oluşturan defter ve belgelerdeCumhuriyet Halk Partisi'nin 1995 yılı gelirleri ve giderleri, birbirine denkbiçimde, Genel Merkez'in gelir ve giderleri 613.084.337.989.- lira, 79 ilörgütünün gelir ve giderleri 211.510.273.000.- lira olmak üzere toplam824.594.610.989.- lira olarak gösterilmiştir.

A- Gelirlerin İncelenmesi

1- Genel Merkez Gelirleri

Parti Genel Merkezi'nin 1995 yılı gelirleri613.084.337.989.- lira olarak gösterilmiştir.

Bunun, 26.638.498.148.- lirası bağış ve aidatlar,280.635.678.000.-lirası Hazine yardımı, 800.000.- lirası satış gelirleri,6.716.005.490.- lirası malvarlığı gelirleri, 78.881.733.186.- lirası bankamevduat gelirleri, 2.500.000.000.- lirası çeşitli gelirler, 92.956.847.088.-lirası 1994 yılından devreden nakit mevcudu, 874.363.000.- lirası 1994 yılındandevreden alacaklar, 123.880.413.077.- lirası gelecek yıla devreden borçlardır.

Parti'nin 1994 yılı Genel Merkez kesinhesabında ertesiyıla devreden nakit mevcudu 17.821.797.850.- lira görünmesine karşın, 1995 yılıkesinhesabında bu devir tutarı 92.956.847.088.- lira olarak yer almaktadır.75.135.049.238.- liralık fazlalığın Sosyaldemokrat Halkçı Parti ile CumhuriyetHalk Partisi'nin birleşmesi sonucunda, Sosyaldemokrat Halkçı Parti'nin nakitmevcudunun Cumhuriyet Halk Partisi'ne devredilmesinden kaynaklandığıanlaşılmıştır.

Genel Merkez'in defter kayıtları ve gelir belgeleriüzerinde yapılan incelemede, gelirlerin 2820 sayılı Yasa'nın 61-69. maddelerihükümlerine uygun olarak sağlandığı sonucuna varılmıştır.

2- İl Örgütleri Gelirleri

Parti'nin 79 il örgütünce sağlanan gelirleri toplamı211.510.273.000.- lira olarak gösterilmiştir.

Bunun, 81.327.866.000.- lirası bağış ve aidatlar,71.597.226.000.-lirası Genel Merkez yardımı, 3.629.964.000.- lirası satışgelirleri, 498.152.000.- lirası malvarlığı gelirleri, 281.733.000.- lirasıbanka mevduat gelirleri, 33.667.314.000.- lirası balo-eğlence gelirleri,1.347.297.000.- lirası 1994 yılından devreden nakit mevcudu, 750.807.000.-lirası 1994 yılından devreden alacaklar, 18.409.914.000.- lirası gelecek yıladevreden borçlardır.

Parti'nin 1994 yılı İl Örgütleri kesinhesabında ertesiyıla devreden nakit mevcudu 746.996.467.- lira görünmesine karşın, 1995 yılıkesinhesabında bu devir tutarı 1.347.297.000.- lira olarak yer almaktadır.600.300.533.- liralık fazlalığın Sosyaldemokrat Halkçı Parti ile CumhuriyetHalk Partisi'nin birleşmesi sonucunda, Sosyaldemokrat Halkçı Parti'nin nakitmevcudunun Cumhuriyet Halk Partisi'ne devredilmesinden kaynaklandığıanlaşılmıştır.

Parti il örgütleri kesinhesap çizelgelerinin gelirbölümleri üzerinde yapılan incelemede, gelirlerin 2820 sayılı Yasa'dabelirtilen kaynaklardan sağlandığı, Parti Meclisi kararıyla doğruluğununonaylandığı görülerek bunların Yasa'ya uygun olduğu sonucuna varılmıştır.

B- Giderlerin İncelenmesi

1- Genel Merkez Giderleri

Parti Genel Merkezi'nin 1995 yılı giderleri588.719.288.959.- lira olarak gösterilmiştir.

Bunun, 53.917.006.424.- lirası personel giderleri,16.045.653.195.- lirası örgütlere yardım, 47.515.526.879.- lirası yönetimgiderleri, 972.872.000.- lirası demirbaş alım giderleri, 342.232.929.910.-lirası seçim, propaganda giderleri, 2.934.789.05l.- lirası geçen yıldan kalanborç ödemeleri, 125.100.511.500.- lirası gelecek yıla devreden alacaklardır.

613.084.337.989.- lira gelirle 588.719.288.959.- liragider arasındaki farkı oluşturan 24.365.049.030.- lira nakit mevcudu olarak1996 yılına devredilmiştir.

Genel Merkez'in defter kayıtları ve gider belgeleriüzerinde yapılan incelemede, aşağıdaki konular dışında kalan giderlerin 2820sayılı Siyasi Partiler Yasası'na uygun olduğu sonucuna varılmıştır.

a) Belgesiz Gider

Yapılan incelemede, aşağıda yevmiye gün ve sayıları iletutarları gösterilen bazı Parti giderlerinin belgelerinin bulunmadığıgörülmüştür.

2820 sayılı Yasa'nın 70. maddesinde, beşbin liraya kadarharcamaların makbuz veya fatura gibi bir belge ile belgelendirilmesinin zorunluolmadığı belirtildiğinden, bu tutarı aşan harcamaların makbuz veya fatura gibibir belgeye dayandırılması zorunludur.

Aynı Yasa'nın 76. maddesinin son fıkrasına göre,belgelendirilmesi gerektiği halde belgelendirilmeyen parti gideri tutarıncaparti malvarlığının, Anayasa Mahkemesi kararıyla Hazine'ye gelir kaydedilmesigerektiğinden, belgesiz gider tutarı 45.957.700.- lira Parti malvarlığınınHazine'ye gelir yazılmasına karar verilmesi uygun görülmüştür.

b) Parti Amacıyla Bağdaşmayan Gider

Yapılan incelemede, bir parti üyesi adına yapılan anıtmezara ilişkin giderleri içeren ve yevmiye defterinin 30.11.1995 gün ve 972sırasında kayıtlı iki faturaya dayanılarak, fatura tutarları toplamı(115.000.000.- + 43.700.000.-) 158.700.000.-liranın Parti'ye gider kaydedildiğigörülmüştür.

2820 sayılı Yasa'nın 3. maddesine göre siyasi partilertüzük ve programlarında belirlenen görüşler doğrultusunda siyasi etkinlikte bulunankuruluşlar olduklarından, giderlerinin de amaçlarına uygun olması gerekir.Parti üyelerine anıt mezar yapılması için yapılan giderlerin, partinin siyasifaaliyetleri içinde ve propaganda amacına yönelik olarak değerlendirilmesiolanaklı değildir.

Bu nedenle, 158.700.000.- lira gider karşılığının 2820sayılı Yasa'nın 75. maddesinin dördüncü fıkrası gereğince Hazine'ye geliryazılmasına karar verilmesi uygun görülmüştür.

Güven DİNÇER, Yalçın ACARGÜN ve Mahir Can ILICAK , 'geliryazılmasına gerek olmadığı' yolundaki karşıoyları ile bu görüşekatılmamışlardır.

c) Mükerrer Gider

Yevmiye defterinin 30.6.1995 gün ve 486. sırasında, ArsuzOtele ait 1.6.1995 gün ve 86725 sayılı 9.150.000.- lira ve 3.6.1995 gün ve93409 sayılı 3.355.000.- lira tutarlarındaki iki faks faturaya dayanılaraktoplam 12.505.000.- lira gider kaydedilmiş ve 'kasa' hesabına alacak kaydedilenbu tutar banka havalesiyle Arsuz Otele gönderilmiştir.

Yevmiye defterinin 10.7.1995 gün ve 556. sırasında kayıtlıbelgeler incelenirken, bu kez Arsuz Otele ait yukarıda sözü edilen faturalarınasıllarına dayanılarak, 12.505.000.- liranın tekrar gider kaydedildiği ve'kasa' hesabına alacak kaydedilen bu tutarın bir tutanakla Otel görevlisineödenmiş olduğu ve böylece alınan bir hizmet için iki kez (mükerrer) ödemeyapıldığı görülmüştür.

Aynı hizmet alımı için ikinci kez yapılan ödeme tutarıl2.505.000.- liranın tahsil edilerek Parti gelirlerine alınmasına ve bu işlemintahsilat kaydının yapıldığı yıl hesabı içinde izlenmesine karar verilmesi uygungörülmüştür.

2- İl Örgütleri Giderleri

Parti'nin 79 il örgütünün 1995 yılı giderleri toplamı202.100.321.000.- lira gösterilmiştir.

Bunun, 19.170.771.000.- lirası personel giderleri,4.699.183.000.- lirası örgütlere yardım, 59.034.104.000.- lirası yönetimgiderleri, 6.135.614.000.- lirası demirbaş alım giderleri, 107.001.085.000.-lirası seçim, propaganda giderleri, 4.341.640.000.- lirası geçen yıldan kalanborç ödemeleri, 1.717.924.000.- lirası gelecek yıla devreden alacaklardır.

211.510.273.000.- lira gelirle 202.100.321.000.- liragider arasındaki farkı oluşturan 9.409.952.000.- lira nakit mevcudu olarak 1996yılına devredilmiştir.

İl örgütleri kesinhesap çizelgelerinin gider bölümleriüzerinde yapılan incelemede, giderlerin Parti Meclisi kararıyla doğruluğununonaylandığı görülerek bunların 2820 sayılı Yasa'ya uygun olduğu sonucunavarılmıştır.

IV-SONUÇ

Cumhuriyet Halk Partisi'nin 1995 yılı hesabınınincelenmesi sonucunda;

1- Parti kesinhesabında gösterilen 824.594.610.989.- liragelir ile 663.784.011.759.- lira giderin eldeki bilgi ve belgelere göre doğruve 2820 sayılı Siyasî Partiler Kanunu'na uygun olduğuna, OYBİRLİĞİYLE,

2- Belgesiz olarak gider kaydedilen 45.957.700.- lira karşılığıParti malvarlığının 2820 sayılı Siyasî Partiler Kanunu'nun 76. maddesinin sonfıkrası uyarınca Hazine'ye gelir yazılmasına, OYBİRLİĞİYLE,

3- Parti amacıyla bağdaşmayan 158.700.000.- lira giderkarşılığının 2820 sayılı Siyasî Partiler Kanunu'nun 75. maddesinin dördüncüfıkrası uyarınca Hazine'ye gelir yazılmasına, Güven DİNÇER, Yalçın ACARGÜN veMahir Can ILICAK'ın 'gelir yazılmasına gerek olmadığı' yolundaki karşıoyları veOYÇOKLUĞUYLA,

4- Aynı hizmet alımı için ikinci kez yapılan ödeme tutarıl2.505.000.- liranın tahsil edilerek Parti gelirlerine alınması ve bu işlemintahsilat kaydının yapıldığı yıl hesabı içinde izlenmesine, OYBİRLİĞİYLE,23.2.1999 gününde karar verildi.

KARŞIOY YAZISI

Anayasa'nın 146-153. maddeleri, Anayasa Mahkemesi'ninkuruluşunu, görevlerini ve yargılama usullerini düzenlemektedir. Anayasa'nın148. maddesi, Anayasa Mahkemesi'nin görev ve yetkilerini belirledikten sonraMahkemenin Anayasa ile verilen diğer görevleri de yerine getireceğini öngörmüşve 69. maddesi de siyasî partilerin malî denetimini Anayasa Mahkemesi'nevermiştir.

Anayasa Mahkemesi'nin görev ve çalışma usulleri ilesiyasî partilerin malî denetim esasları Anayasa'da açıkça belirlenmiş vesınırlandırılmıştır. Anayasa dışında herhangi bir kanunla bu Anayasahükümlerinin özü ve sözü değiştirilemez ve bu konuda yasalarla yeni vegenişletici hükümler getirilemez. Anayasa Mahkemesi'nin görev alanı ve malîdenetim alanı ile yargılama usulleri yasal bir alan olmayıp, anayasal biralandır. Bu yüzden bu konularla ilgili birincil nitelikteki hükümler yalnızcaAnayasa'da yer alabilir. İlgili kanunlarda bu hükümlerin uygulanmasını gösterenuygulama hükümlerin yer alması mümkündür.

Siyasî Partiler Kanunu'ndaki malî denetim hükümlerininAnayasa Mahkemesi ile ilgili olanları bu yönden incelendiğinde; konununAnayasa'nın öngördüğü çerçeveyi aşarak düzenlendiği görülmektedir. Zira,Anayasa'nın 69. maddesinde, siyasî partilerin; yabancı devletlerden veuluslararası kuruluşlardan ve yabancı ülke dernek ve kuruluşlarından maddîyardım alamayacakları öngörülmüştür. Bununla, siyasî partilerin dışkuruluşlardan yardım almaları ve Anayasa ve Yasa'ya aykırı faaliyetleriönlenmek istenmiş ve Anayasa Mahkemesi'ne de bu çerçevede bir görevverilmiştir. Siyasî partilerin kendi üyelerinden topladıkları aidat ve bağışlarile diğer gelirlerinin ve giderlerinin bu amaca yönelik olarak denetlenmesi vebunu aşan yasa kurallarının malî denetimde ihmali gerekir.

Siyasal partiler, belirli bir düşünce etrafında toplananve Anayasa'ca özel olarak teminat altına alınmış siyasal kuruluşlardır. SiyasîPartiler devletin dışında bulunan ve devlet hiyerarşisinde yer almayan kurumlarolarak gelir ve giderleri yönünden devletinkine benzeyen bir denetime tabi tutulamazlar.İlgili siyasî partice anıt-mezarı yaptırılan kişi Cumhuriyetin kuruluşilkelerini koruyucu siyasî ve mesleki faaliyetleri sebebiyle bir suikastsonunda öldürülmüştür. Bu parti tarafından böyle bir mensubu için anıt-mezaryaptırılması, siyasî faaliyetin doğal parçası ve uzantısıdır.

Siyasî partilerin malı ve parası devlet malı ve parasıdeğildir. Bu harcamaların denetiminde devlete has olan bir yerindelik vebelirli biçimlere uyma düşüncesi ile hareket edilemez. Ayrıca giderlerinkanıtlanması da devlet muhasebesi ve vergi hukuku kurallarındaki esaslara databi değildir.

Malî denetime tabi tutulan ve muhalefetimize neden olanparti giderine yukarıda açıklanan anayasal konular ve harcamanın varlığıyönünden herhangi bir eleştiri getirilmediğinden bu hesap Anayasa'nın 69.maddesine uygundur.

Yukarıda açıklanan nedenlerle kararın bir kısım gelir vegiderin Hazine'ye gelir kaydına ilişkin bölümüne karşıyız.