Anasayasa Mahkemesi - Siyasi Parti Kapatma, İhtar, Mali Denetim ve Değişik İşler - E.2002/27, K.2009/39 Sayılı Karar - 13/05/2009

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı:2002/27 (SiyasîParti Malî Denetimi)

Karar Sayısı:2009/39

Karar Günü:13.5.2009

R.G.Tarih-Sayı:04.06.2009-27248

I- MALİ DENETİMİN KONUSU

Cumhuriyet Halk Partisi'nin 2001 yılı kesinhesabınınincelenmesidir.

II- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 16. maddesi uyarınca,Mustafa BUMİN, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, FulyaKANTARCIOĞLU, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN, Enis TUNGA ve MehmetERTEN'in katılımıyla 17.9.2002 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında;

Cumhuriyet Halk Partisi'nin 2001 yılı kesinhesabınınincelenmesi sonucunda;

'Dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasınınincelenmesine oybirliğiyle' karar verilmiştir.

III- ESASIN İNCELENMESİ

Parti'nin Anayasa Mahkemesi'ne verdiği 2001 yılıkesinhesap çizelgeleri ile dayanağını oluşturan defter ve belgeler üzerindeyapılan inceleme sonuçlarını içeren esas inceleme raporu, Anayasa ve 2949sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ile2820 sayılı Siyasî Partiler Kanunu'nun ilgili kuralları, bunların gerekçelerive diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüpdüşünüldü:

Denetimin maddi öğelerini oluşturan defter ve belgelerdeCumhuriyet Halk Partisi'nin Genel Merkezi ile il örgütlerinin 2001 yılıgelirlerinin 5.254.104.833.683.- lira, giderlerinin 5.209.314.790.092.- lira,2002 yılına devreden nakit mevcudunun 44.790.043.59.- lira olduğu, gelirtoplamı ile gider ve nakit devir rakamlarının toplamının birbirine denk olduğugörülmüştür.

A- Gelirlerinİncelenmesi

1- Genel Merkez Gelirleri

Parti Genel Merkezi gelirleri 3.032.727.506.059.- liraolarak gösterilmiştir.

Bunun 19.406.705.026 lirası 2000 yılından devredenalacaklar, 228.957.184.390.- lirası 2002 yılına devreden borçlar,3.643.642.212.- lirası 2000 yılından devreden nakit mevcudu, 37.691.333.250.-lirası aidat gelirleri, 7.440.000.000.- lirası bağış gelirleri, 818.000.000.-lirası defter-makbuz satış gelirleri, 10.854.203.240.- lirası balo, eğlence vekonser gelirleri, 3.801.610.000.- lirası mal varlığı gelirleri,553.838.722.523.- lirası banka mevduat gelirleri, 2.162.440.860.000.- lirasıhazine yardımı ve 3.835.245.418.- lirası diğer gelirlerden oluşmaktadır.

Genel Merkezin defter kayıtları ve gelir belgeleriüzerinde yapılan incelemede, gelirlerinin 2820 sayılı Kanun'a uygun olaraksağlandığı sonucuna varılmıştır.

2- İl Örgütleri Gelirleri

Parti'nin il örgütleri gelirleri 2.221.377.327.624.- liraolarak gösterilmiştir.

Bunun 9.399.739.000.- lirası 2000 yılından devredenalacaklar, 262.845.943.091.- lirası 2002 yılına devreden borçlar,26.421.887.389 lirası 2000 yılından devreden nakit mevcudu, 419.345.140.814.-lirası aidat gelirleri, 767.727.883.190.- lirası bağış gelirleri,29.826.083.299.- lirası defter-makbuz satış gelirleri, 528.831.504.013.- lirasıbalo, eğlence ve konser gelirleri, 20.966.695.347.- lirası mal varlığıgelirleri, 12.657.451.481.- lirası banka mevduat gelirleri ve 143.355.000.000.-lirası genel merkez yardımlarından oluşmaktadır.

İl örgütlerinin kesinhesap çizelgelerinin gelir bölümündeyapılan incelemede, gelirlerin 2820 sayılı Kanun'a uygun olduğu sonucunavarılmıştır.

B- Giderlerin İncelenmesi

1- Genel Merkez Giderleri

Parti Genel Merkezi giderleri 3.026.438.958.483.- liraolarak gösterilmiştir.

Bunun 556.070.822.723.- lirası 2000 yılından devredenborçlar, 39.010.353.931.- lirası 2002 yılına devreden alacaklar,1.241.304.715.639.- lirası personel giderleri, 618.669.589.572.- lirası yönetimgiderleri, 56.004.799.000.- lirası kurultay kongre giderleri, 296.728.785.404.-lirası seçim, tanıtım, propaganda giderleri, 75.294.892.214.- lirası demirbaşgiderleri ve 143.355.000.000.- lirası il örgütlerine yapılan yardımlardanoluşmaktadır.

Parti Genel Merkezi'nin 2002 yılına devreden nakitmevcudu 6.288.547.576.-liradır.

Genel Merkezin 2001 yılı defter kayıtları ve giderbelgeleri üzerinde yapılan incelemede, aşağıda belirtilenler dışında kalangiderlerin 2820 sayılı Kanun'a uygun olarak gerçekleştirildiği sonucunavarılmıştır.

AÇIKLAMA

Muhasebe biliminin genel kabul görmüş temelkavramlarından biri 'Belgelendirme' kavramıdır. Vergi Usul Kanunu'nun229. maddesinde 'Fatura, satılan emtia veya yapılan iş karşılığındamüşterinin borçlandığı meblağı göstermek üzere emtiayı satan veya işi yapantüccar tarafından müşteriye verilen ticari vesikadır' şeklinde tarifedilmiş ve 'Fatura Kullanma Mecburiyeti' başlıklı 232. maddesinde de,faturanın hangi hallerde ve kimler tarafından alınacağı ve verileceğibelirtilmiştir. Buna göre mal ve hizmet alımlarının fatura ilebelgelendirilmesi ve muhasebe kayıtlarının tutulmasında da faturanın tevsikedici belge olarak kullanılması gerekmektedir. Aynı Kanun'un 'MakbuzMecburiyeti' başlıklı 236. maddesinde, 'Serbest meslek erbabı, meslekifaaliyetlerine ilişkin her türlü tahsilatı için iki nüsha serbest meslekmakbuzu tanzim etmek ve bir nüshasını müşteriye vermek, müşteri de bu makbuzuistemek ve almak mecburiyetindedir.' denilmiş, 237. maddesinde de makbuzunmuhteviyatı belirlenmiştir. 'Gider Pusulası' başlıklı 234. maddesindeise, 'Birinci ve ikinci sınıf tüccarlar, kazancı basit usulde tespitedilenlerle defter tutmak mecburiyetinde olan serbest meslek erbabının veçiftçilerin; vergiden muaf esnafa yaptırdıkları işler veya onlardan satınaldıkları emtia için tanzim edip işi yapana veya emtiayı satana imzaettirecekleri gider pusulası vergiden muaf esnaf tarafından verilmiş faturahükmündedir. Bu belge, birinci ve ikinci sınıf tüccarların, zati eşyalarınısatan kimselerden satın aldıkları altın, mücevher gibi kıymetli eşya için detanzim edilir. Gider pusulası, işin mahiyeti, emtianın cins ve nev'i ile miktarve bedelini ve iş ücretini ve işi yaptıran ile yapanın veya emtiayı satın alanile satanın adlarıyla soyadlarını (Tüzel kişilerde unvanlarını) ve adreslerinive tarihi ihtiva eder ve iki nüsha olarak tanzim ve bir nüshası işi yapana veyamalı satana tevdi olunur. Gider pusulaları, seri ve sıra numarası dahilindeteselsül ettirilir.'denilerek fatura vermek mecburiyetindeolmayanlar için gider pusulası düzenlenmesi öngörülmüştür.

2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu'nun 70. maddesininüçüncü fıkrasına göre beş milyon liraya (2001 yılı için 11.863.800.- lira)kadar olan harcamaların makbuz veya fatura gibi bir belge ile tevsik edilmesizorunlu olmadığından, bu miktarı geçen harcamaların geçerli bir kanıtlayıcıbelgeye dayanması gerekmektedir.

Alınan bir mal veya hizmetin tutarının giderkaydedilebilmesi için esas olan belge faturadır. 2820 sayılı Kanun'un 70.maddesinde belirtilen 'makbuz' un ya da tutanağın tek başına bir ödemeyeesas olabilmesi için mal ya da hizmetin fatura kesilmesinin mümkün olmadığıkişi ya da kurumlardan alınması gerekmektedir.

2820 sayılı Kanun'un 70. maddesinin bir ve ikincifıkralarında; 'Siyasi partilerin giderleri amaçlarına aykırı olamaz. Birsiyasî partinin bütün giderleri, o siyasi parti tüzelkişiliği adına yapılır've aynı Kanun'un 75. maddesinde, 'Anayasa Mahkemesi denetimi sonunda, osiyasi partinin gelir ve giderlerinin doğruluğuna ve kanuna uygunluğuna veyakanuna uygun olmayan gelirler ile giderler dolayısıyla da bunların Hazineyegelir kaydedilmesine karar verir' ve 76. maddesinde de, 'Belgelendirilmesigerektiği halde belgelendirilmeyen parti giderleri miktarınca parti malvarlığı,Anayasa Mahkemesi kararıyla Hazineye irad kaydedilir' denilmektedir.

Cumhuriyet Halk Partisi Genel Merkezi'nin 2001 yılıdefter kayıtları ve gider belgelerinin incelenmesi sonucunda tespit edilen bazıkonular 13.3.2009 tarih ve 99-403 sayılı yazıyla Parti Genel Başkanlığı'nasorulmuş, söz konusu yazıya parti tarafından 2.4.2009 tarih ve 1750 sayılıyazıyla cevap verilmiş ve yazı ekinde bazı belgeler sunulmuştur.

Parti, 2001 yılı kesinhesaplarının ilk inceleme kararınınkendilerine 17.9.2002 tarihinde tebliğ edildiğini ve Siyasi Partiler Kanunu'nun70. maddesi gereğince beş yıllık süre geçtiğinden hesapların incelenemeyeceğinibelirtmiştir.

2820 sayılı Kanun'un 70. maddesinde gösterilen beş yıllıksüre siyasi partilerin gider belgelerini saklamakla yükümlü oldukları süreyigöstermekte olup, Anayasa Mahkemesi'ne sunulmuş belgelerle ilgisibulunmamaktadır. Anayasa Mahkemesi'nin elinde bulunan siyasi parti hesaplarınıesastan incelemesine ilişkin yasada bir süre öngörülmemiştir.

1- Kişiler adınadüzenlenmiş seyahat harcamalarına (uçak ve otobüs bilet bedelleri) ilişkinbelgelerle yapılan ödemelerin gider yazılmasının nedeni partiye sorulmuş; partiyetkilileri, uçak, otobüs ve tren bileti gibi belgelerin hiçbir zaman kurumadına düzenlenmediğini, önceden planlanan seyahatlerin anlaşmalı acentelervasıtasıyla alınması durumunda parti adına fatura düzenlenebileceğini, sözkonusu harcamaların tamamının parti adına ve parti faaliyetleri ile ilgiliolarak yapıldığını ve harcama belgelerinin hepsinde parti yetkililerininonayının olduğunu belirtmişlerdir.

Partinin gider yazdığı seyahat belgelerinin çoğunda yaparti adına fatura kesilmiş ya da kişi adıyla beraber parti adına da belgedeyer verilmiştir. Aşağıda belirtilen seyahat belgeleri ise bunların dışındakalanlar olup, bu kişilerin parti adına ve parti faaliyeti için seyahatettiklerini gösteren herhangi bir belge bulunmamaktadır.

Parti tarafından söz konusu harcamaların parti adına veparti faaliyetleri ile ilgili olarak yapıldığı ve harcama belgelerinin hepsindeparti yetkililerinin onayının olduğu belirtilmiş ise de, gider belgeleriarasında bunları gösteren bir belge bulunmadığı gibi cevap yazısı ekinde deherhangi bir belge ibraz edilmemiştir.

Bu nedenle, kişiler adına yapılan ve aşağıda ayrıntısıgösterilen toplam 946.700.000.- lira parti tüzel kişiliği adına ve partiamaçlarına uygun yapılmış bir harcama olarak kabul edilmemiştir.

2- Aşağıdaayrıntısı gösterilen 6.559.473.960.- lira tutarındaki vergi, sigorta primi, su kullanımbedelleri gecikme zammı ve faizleri ile trafik cezaları Parti görevlilerininyükümlülüklerini zamanında yapmamaları ve gerekli özeni göstermemeleri sonucuşahsi kusurları ile oluştuğundan bunlardan Parti tüzel kişiliğini sorumlututmak mümkün değildir. Bu ödemelerin kişisel sorumluluk kapsamındadeğerlendirilmesi gerekir.

Bu nedenle, aşağıda ayrıntısı gösterilen toplam 6.559.473.960.-lira tutarındaki vergi, sigorta primi, su kullanım bedelleri gecikme zammıve faizleri ile trafik cezaları parti tüzel kişiliği adına ve parti amaçlarınauygun yapılmış bir harcama olarak kabul edilmemiştir.

3- Parti harcamalarınınfatura aslı yerine fotokopisine dayanılarak gider yazılmasının nedeni partiyesorulmuş; parti yetkilileri, ilgili firmalardan karşıt inceleme ile belgelerindoğruluğunun tespit edilebileceğini, vergi mevzuatı ve muhasebe prensiplerinegöre de fatura fotokopilerine dayanılarak gider kaydının yaygın bir uygulamaolduğunu, bu faturaların bedellerinin banka hesapları ve kasadan ödendiğininkuşkusuz olduğunu bildirmişler ve ilgili belgeleri sunmuşlardır.

Yasal bir zorunluluk olmadıkça (motorlu araç alımlarındatrafik tescilinde faturanın aslının istenmesi gibi) parti adına düzenlenmişfaturaların asıllarının gider belgesi olarak ibraz edilmesi gerekmektedir.

Parti, cevap yazısı ekinde aşağıda ayrıntısı gösterilenfaturaların 2. suretlerinin aslı gibidir imzalı fotokopileri ve bir faturaiçinde faturayı düzenleyen şirketin yevmiye defterinin fotokopisini sunmuş olupbelgelerin asıllarını ibraz edememiştir.

2820 sayılı Kanun'un 70. maddesinde beş milyon (2001 yılıiçin 11.863.800.- lira) liraya kadar olan harcamaların makbuz veya fatura gibibir belge ile tevsik edilmesi zorunlu olmadığı belirtildiğinden bu miktarı aşanharcamaların makbuz veya fatura gibi bir belgeye dayanması gerekmektedir. Bunedenle, gerekçesiz fatura fotokopisine dayanılarak gider kaydedilen ve aşağıdaayrıntısı gösterilen 14.629.568.327.- liranın Kanun'un öngördüğü anlamdabelgeye dayandırılmış olmadığı sonucuna varılmıştır.

4- 25.5.2001 tarihve 216 numaralı yevmiye fişinde gider yazılan Ajans Ege Matbaacılık KağıtçılıkLtd. Şti.'nce düzenlenen 2.5.2001 tarih ve 1343 sayılı faturanınincelenmesinde, faturadaki ayrıntılı kalemlerin toplamı 2.366.910.000.- lira(KDV dahil) olduğu halde, faturanın genel toplamı hanesine 4.733.820.000.- lira(KDV dahil) yazıldığı görülmüştür.

Fatura toplamının hatalı alınması dolayısıyla gerçekgider karşılığı olmaksızın Ajans Ege Matbaacılık Kağıtçılık Ltd. Şti.'ne2.366.910.000.- lira ödemede bulunulmasının nedeni partiye sorulmuş; partiyetkilileri, ilgili firma ile görüşüldüğünü ve fatura suretinin incelenmesindetoplam hanesinin olması gereken rakamın iki katı olduğunu, farkın firmadantalep edildiğini ve firmadan bu konuda taahhüt alındığını bildirmişlerdir.Ancak, gerçek gider karşılığı olmaksızın ödenen 2.366.910.000.- liranınKanun'un öngördüğü anlamda belgeye dayandırılmamış olduğu sonucuna varılmıştır.

5- 31.7.2001 tarihve 307 numaralı yevmiye fişinde gider yazılan ASKİ'ye ait 27.6.2001 tarih ve3438661 numaralı su kullanımına ilişkin 812.783.000.- lira tutarındakifaturanın 27.9.2001 tarih ve 357 numaralı yevmiye fişi ile tekrar gideryazılmasının nedeni partiye sorulmuş; parti yetkililerince, 307 nolu yevmiyefişinde banka havalesi ile gider yazılan söz konusu faturanın, tekrar kasadançıkışı yapılarak 357 nolu yevmiye fişi ile gider yazılmasının gerçek anlamdasehven mükerrer çıkış olduğu ve yanlış kayıt altına alındığı şeklindeaçıklamada bulunulmuştur.

Aynı faturanın iki farklı yevmiye fişinde mükerrer olarakgider yazılması, gerçek harcama karşılığı olmaksızın ve belgeye dayanmaksızınödeme yapılması anlamına gelmektedir.

Mükerrer olarak gider yazılan 812.783.000.- liranınKanun'un öngördüğü anlamda belgeye dayandırılmış olduğu kabul edilmemiştir.

Yukarıdaki açıklamalara göre, Parti adına ve amaçlarınauygun olarak yapılmayan toplam 25.315.435.287.- lira gider karşılığıparti malvarlığının 2820 sayılı Siyasî Partiler Kanunu'nun 75. ve 76. maddeleriuyarınca Hazine'ye irad kaydedilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.

2- İl Örgütleri Giderleri

Parti il örgütlerinin giderleri 2.182.875.831.609.- liraolarak gösterilmiştir.

Bunun 100.720.057.308 lirası 2000 yılından devredenborçlar, 14.420.331.623.- lirası 2002 yılına devreden alacaklar, 352.893.438.735.-lirası personel giderleri, 1.118.620.110.971.- lirası yönetim giderleri,119.287.427.839.- lirası kurultay, kongre giderleri, 244.526.549.795.- lirasıseçim, tanıtım, propaganda giderleri, 177.462.070.01.- lirası demirbaşgiderleri ve 54.945.845.685.- lirası yapılan yardımlardan oluşmaktadır.

İl örgütlerinin 2002 yılına devreden nakit mevcudu38.501.496.015.- liradır.

İl örgütleri kesinhesap çizelgelerinin gider bölümleriüzerinde yapılan incelemede, giderlerin 2820 sayılı Kanun'a uygun olduğusonucuna varılmıştır.

C- Parti Malları

Cumhuriyet Halk Partisi'nin 2001 yılı defter ve belgeleriüzerinde yapılan incelemede,

Parti'nin 2001 yılında 2820 sayılı Kanun'un 74. maddesiuyarınca değeri yüz milyon lirayı aşan 113.619.604.923.- lira değerinde taşıtve demirbaş eşya niteliğinde taşınır mal, 113.400.000.000.- lira değerindetaşınmaz mal ediniminin olduğu anlaşılmıştır.

Parti tarafından 2001 yılında edinilen, değerleri toplamı113.619.604.923.- lira olan taşınır malların 75.259.492.214.- lirası GenelMerkez, 38.360.112.709.- lirası ise il örgütleri tarafından edinilmiştir. Bumallar, taşıt araçları ve muhtelif büro malzemeleri (Toplantı masa vesandalyeleri, bilgisayar, tv, dolap vb.) olup, 6.630.600.000.- lirası bağış,106.989.004.923.- lirası ise satınalma suretiyle edinilmiştir.

Parti tarafından 2001 yılında edinilen, değerleri toplamı113.400.000.000.- lira olan çeşitli daire ve dükkanlardan oluşan taşınmazmalların tamamı il örgütleri tarafından satınalma suretiyle edinilmiştir.

Cumhuriyet Halk Partisi'nin 2001 yılı kesinhesabının veeklerinin incelenmesinde, Parti'nin 2001 yılında edindiği taşınmaz ve değeriyüz milyon lirayı aşan taşınır malların 2820 sayılı Kanun'a uygun olaraksağlandığı sonucuna varılmıştır.

IV- SONUÇ

Cumhuriyet Halk Partisi'nin 2001 yılı kesinhesabınınincelenmesi sonucunda;

1- Parti'nin 2001 yılı kesinhesabında gösterilen5.254.104.833.683.- lira (5.254.104,83 ytl.) geliri, 5.183.999.354.805.- lira(5.183.999,35 ytl.) gideri ve 44.790.043.591.- lira (44.790,04 ytl.) nakitdevrinin eldeki bilgi ve belgelere göre doğru, denk ve 2820 sayılı SiyasîPartiler Kanunu'na uygun olduğuna,

2- 2820 sayılı Kanun'un 70. maddesine göre Parti amacınauygun ve Parti tüzelkişiliği adına yapılmış harcama olarak kabulü mümkün görülmeyen25.315.435.287.- lira (25.315,43 ytl.) gider karşılığı parti malvarlığının,aynı Kanun'un 75. ve 76. maddeleri uyarınca Hazine'ye gelir kaydedilmesine,

13.5.2009 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.