ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı:2008/28 (Siyasi Parti Mali Denetimi)
Karar Sayısı:2015/19
Karar Tarihi:1.7.2015
R.G. Tarih-Sayı:16.10.2015-29504
I- MALİ DENETİMİNKONUSU
Milli Egemenlik Partisi2007 yılı kesin hesabının incelenmesidir.
II- İLK İNCELEME
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleriuyarınca Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, MehmetERTEN, Mustafa YILDIRIM, A. Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, SerruhKALELİ ve Zehra Ayla PERKTAŞ’ın katılımlarıyla 16.7.2009 tarihinde yapılan ilkinceleme toplantısında,
1- Dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasınınincelenmesine,
2- Parti Genel Merkez kesin hesabının dayanağınıoluşturan defterler ile gelir ve gider belgelerinin asıllarının, AnayasaMahkemesi’ne verilmesi için Partiye 30 gün süre verilmesine,
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
III- ESASINİNCELENMESİ
2. Milli Egemenlik Partisinin,Anayasa Mahkemesine verdiği 2007 yılı kesin hesap çizelgeleri iledayanağını oluşturan belgeler üzerinde yapılaninceleme sonuçlarını içeren ve Raportör Murat ARSLAN tarafından heyete sunulanesas inceleme raporu, Anayasa ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun ile 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nunilgili kuralları, bunların gerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunupincelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
3. Denetimin maddi öğelerini oluşturan defter vebelgelerde, Partinin 2007 yılı gelirleri toplamının 7.339,70 TL ve giderleritoplamının 7.006,21 TL olduğu, gelecek yıla devreden nakit tutarının ise 333,49TL olduğu anlaşılmaktadır.
4. Parti 2007 yılı kesin hesabının gelir ve giderrakamlarının yukarıda açıklanan tutarlardan oluştuğu, bu hâliyle Partinin 2007yılı kesin hesabının doğru, denk ve 2820 sayılı Kanun’a uygun olduğu sonucunavarılmıştır.
5. Osman AlifeyyazPAKSÜT bu görüşe katılmamıştır.
A- Gelirlerin İncelenmesi
1- Genel Merkez Gelirleri
6. Parti Genel Merkezinin 2007 yılı gelirleri toplamı6.259,70 TL olup bunun 2.420,00 TL’si bağışlardan 480,00 TL’si üyeödentilerinden ve 3.359,70 TL’si önceki yıldan devreden nakitten oluşmaktadır.
7. Parti Genel Merkezinin 2007 yılı muhasebe kayıtlarınıntutulduğu defterler sunulmamıştır.
8. 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nun “Tutulacakdefter ve kayıtlar” başlıklı 60. maddesinin birinci fıkrasında, “Herkademedeki parti organları üye kayıt defteri, karar defteri, gelen ve gidenevrak kayıt defteri, gelir ve gider defteri ile demirbaş eşya defteri tutmakzorundadırlar.” ve 113. maddesinde, “Bu Kanunun 60 ıncı maddesindeyazılı defter ve kayıtları tutmayanlar, altı aydan bir yıla, bu defter vekayıtları tahrif veya yok edenler veya gizleyenler, bir yıldan üç yıla kadarhapis cezası ile cezalandırılırlar.” hükümleri yer almaktadır.
9. Buna göre, muhasebe kayıtlarının tutulduğu defterlerigöndermeyen parti yetkilileri hakkında, 2820 sayılı Kanun’un 113. maddesineistinaden gerekli işlemlerin yapılması için Ankara Cumhuriyet Başsavcılığınasuç duyurusunda bulunulması gerekir.
10. Parti Genel Merkezinin gelir belgeleri üzerindeyapılan incelemede, gelirlerin 2820 sayılı Kanun’a uygun olarak sağlandığısonucuna varılmıştır.
11. Osman Alifeyyaz PAKSÜT bu görüşe katılmamıştır.
2- İl Örgütleri Gelirleri
12. Parti il örgütlerinin 2007 yılı gelirleri toplamı1.080,00 TL olup bunun 840,00 TL’si bağışlardan, 240,00 TL’si üye aidatlarındanoluşmaktadır.
13. Parti il örgütleri kesin hesap çizelgelerinin gelirbölümü üzerinde yapılan incelemede, gelirlerin 2820 sayılı Kanun’a uygun olaraksağlandığı sonucuna varılmıştır.
14. Osman AlifeyyazPAKSÜT bu görüşe katılmamıştır.
B- Giderlerin İncelenmesi
1- Genel Merkez Giderleri
15. Parti Genel Merkezinin 2007 yılı giderleri toplamı6.259,70 TL olup bunun 1.988,62 TL’si yönetim giderlerinden, 2.137,59 TL’siiletişim giderlerinden, 1.800,00 TL’si kira giderinden oluşmaktadır. Gelecekyıla devreden nakit (kasa/banka) tutarı 339,49 TL’dir.
16. 2820 sayılı Kanun’un 70. maddesinin ikinci fıkrasındabeşmilyon (2007 yılı için 48,86 TL) lirayı geçen harcamaların fatura veyamakbuz gibi belgelerle tevsik edilmesinin zorunlu olduğu, 76. maddesinindördüncü fıkrasında ise, belgelendirilmesi gerektiği hâlde belgelendirilmeyenParti giderleri miktarınca Parti malvarlığının Anayasa Mahkemesi kararıylaHazineye irat kaydedileceği belirtilmektedir.
17. Parti Genel Merkezinin 2007 yılı muhasebekayıtlarının tutulduğu defterler sunulmamış, gider belgeleri üzerinde yapılanincelemede ise toplam 2.341,00 TL tutarında harcamanın belgelendirildiği, geriyekalan 3.918,70 TL’lik harcamaya ilişkin herhangi bir fatura ya da gidermakbuzunun bulunmadığı görülmüştür.
18. Bu itibarla, belgelendirilmesi gerektiği hâldebelgelendirilmeyen 3.918,70 TL tutarındaki Parti malvarlığının Hazineye iratkaydedilmesi gerekir.
19. Parti Genel Merkezinin 2007 yılı gider belgeleriüzerinde yapılan incelemede, yukarıda belirtilenler dışındaki giderlerin 2820sayılı Kanun’a uygun olarak gerçekleştirildiği sonucuna varılmıştır.
20. Osman AlifeyyazPAKSÜT bu görüşe katılmamıştır.
2- İl Örgütleri Giderleri
21. Parti il örgütlerinin 2007 yılı giderleri toplamı1.080,00 TL olup bunun 820,00 TL’si kira gideri, 260,00 TL’si yönetimgiderlerinden oluşmaktadır.
22. Parti il örgütlerinin 2007 yılı kesin hesapçizelgelerinin gider bölümü üzerinde yapılan incelemede, giderlerin 2820 sayılıKanun’a uygun olduğu anlaşılmıştır.
23. Osman AlifeyyazPAKSÜT bu görüşe katılmamıştır.
C- Parti Mallarının İncelenmesi
24. Partinin sunmuş olduğu defter ve belgeler üzerindeyapılan incelemede, Partinin 2007 yılında herhangi bir taşınır ve taşınmaz malile menkul kıymet ve hak ediniminde bulunmadığı tespit edilmiştir.
25. Osman AlifeyyazPAKSÜT bu görüşe katılmamıştır.
IV- SONUÇ
Milli Egemenlik Partisinin 2007 yılı kesin hesabınınincelenmesi sonucunda;
1- Belgelendirilmesi gerektiği hâlde belgelendirilmeyentoplam 3.918,70 TL karşılığı malvarlığının aynı Kanun’un 76. maddesi gereğinceHazineye irad kaydedilmesine,
2- Partinin 2007 yılı kesin hesabında gösterilen 7.339,70TL gelir, 7.006,21 TL gider ve 333,49 TL gelecek yıla devreden nakitin Hazineyegelir kaydedilenler dışında kalan bölümünün eldeki bilgi ve belgelere göredoğru, denk ve 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu’na uygun olduğuna,
3- Partinin muhasebe kayıtlarının tutulduğu defterleribulunmadığından, 2820 sayılı Kanun’un 113. maddesine istinaden gerekliişlemlerin yapılması için Ankara Cumhuriyet Başsavcılığına suç duyurusundabulunulmasına,
Osman Alifeyyaz PAKSÜT’ün karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA,1.7.2015 tarihinde karar verildi.
Başkan
Zühtü ARSLAN
Başkanvekili
Burhan ÜSTÜN
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN
Üye
Muammer TOPAL
Üye
M. Emin KUZ
Üye
Hasan Tahsin GÖKCAN
Üye
Kadir ÖZKAYA
Üye
Rıdvan GÜLEÇ
KARŞIOY YAZISI
1. 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nun 74. maddesinde,siyasi partilerin genel başkanlarının, karara bağlanarak birleştirilmiş bulunankesin hesap ile parti merkez ve bağlı ilçeleri de kapsayan iller teşkilatınınkesin hesaplarının onaylı birer örneğini Haziran ayı sonuna kadar AnayasaMahkemesine vermeleri gerektiği öngörülmüştür. Aynı mahiyetteki bir hüküm 6216sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un55. maddesinin (2) numaralı fıkrasında yer almaktadır.
2. Anayasa Mahkemesine gelen her türlü işler gibi siyasiparti mali denetimleri de “ilk inceleme” ve “esas inceleme” aşamalarındangeçerek karara bağlanmaktadır. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 56. maddesinde düzenlenmiş olan siyasiparti mali denetimlerinde ilk ve esas inceleme usulünde herhangi bir süreöngörülmemiştir.
3. Mali denetimi yapılan Partinin inceleme yılına aithesaplarının ilk ve esas incelemeleri 1 Temmuz 2015 tarihinde tamamlanarakkarara bağlanmıştır. Bu durumda, denetimi yapılan Partinin geçmiş yıllara aitmali denetimlerinin ilk ve esas incelemeleri karara bağlandığında, hesaplarınAnayasa Mahkemesine sunulmasından itibaren beş yıl dolmuştur.
4. Anayasada öngörülen siyasi parti mali denetimikurumunun amaçlarına, genel hukuk ilkelerine ve korunmak istenen demokratikdeğerlere bakıldığında, her hangi bir Devlet katkısı da almayan partilerin malidenetimlerinin ait olduğu yıldan çok uzun zaman geçtikten sonra yapılmasınınhangi üstün hukuki yarara hizmet ettiğini anlamak güçtür. Bu nedenle, büyükgecikmelerle yapılan bu tür mali denetimlerin karara bağlanması ve denetimebağlı hukuki sonuçlar çıkarılması yerine, dosyanın işlemden kaldırılmasınakarar verilmesi gerekmektedir. Bu konudaki gerekçelerimiz kısmen daha öncekimali denetimlere ilişkin karşı oy yazılarımızda da açıklanmıştır (S.P.M.D.,E:2009/37, K:2014/86, 30.01.2015 tarihli ve 29252 sayılı Resmî Gazete; S.P.M.D.E:2001/20, K:2009/48, 26.11.2009 tarihli Resmî Gazete).
5. Konunun hukuk devletinin temel unsurlarından olanhukuk güvenliği ve adil yargılanma hakkına ilişkin boyutları bulunduğu kadar,siyasi parti özgürlüğüne yapılmış bir temel hak ihlali de söz konusuolabilecektir. Bunun nedenleri aşağıda açıklanmıştır.
6. Anayasa’nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devletinintemel bir öğesinin de hukuk güvenliği olduğu, Anayasa Mahkemesinin de birçokkararında vurgulanmıştır.
7. Yasaların toplum hayatında hangi işlem veya eylemleriyaptırıma bağladığı, hangi eylemlerin suç veya kabahat oluşturdukları, kasıtlıveya kusurlu olarak meydana gelen hukuka aykırılıkların hangi sonuçlarıdoğuracağı, bu konularda hangi işlemlerin kimler tarafından yapılacağı, kusurlueylemin ne zamana kadar soruşturulacağı ve kovuşturulacağı, yasalarda veAnayasa ile yasaların verdiği yetkiye dayanarak gerçekleştirilmiş altdüzenlemelerde açıkça belirtilmiş olmalıdır. Aksi takdirde hukukiöngörülebilirlikten ve hukuk güvenliğinden söz edilemez.
8. Siyasi Partilerin mali denetimi, Anayasa’da, 2820sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nda, 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun’da ve Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’ndedüzenlenmiştir. Mevzuatta, mali denetimin prosedürü hakkında ayrıntılı hükümleryer almakla birlikte, sürelerle ilgili hükümler sadece 2820 sayılı SiyasiPartiler Kanunu’nun belge saklama yükümlülüğüne ilişkin 69. ve 70. maddelerindeyer almaktadır. Buna göre, siyasi partilerin gelir ve gider belgelerini saklamayükümlülüğü, Anayasa Mahkemesinin ilk inceleme kararının ilgili siyasi partiyebildirilme tarihinden itibaren beş yıldır. İptal ve itiraz davalarındakininaksine, mali denetimlerde ilk incelemenin hangi süre içinde yapılacağıbelirtilmemiştir.
Öte yandan, mevzuatta, siyasi partilerin hesaplarını,hesap yılını takip eden Haziran ayının sonuna kadar Anayasa Mahkemesinevermeleri öngörülmüş olmakla birlikte, denetimin hangi sürede kararabağlanacağı hakkında da tabiatıyla bir hüküm bulunmamaktadır.
9. Hukuk güvenliğinin gereği olan öngörülebilirlikilkesi, kişilerin belirsiz sürelerle denetlenme ve muhtemel bir para cezasınaçarptırılma tehdidi altında tutulmalarına olanak vermez. Nitekim hukukumuzdagerek vergi usul kanunu ile gerek ticaret kanunundaki hükümlerle, belge saklamave kamu alacağından sorumlu olma konusunda kişiler lehine çeşitli güvencelergetirilmiştir ve birbirine benzer şekilde beş yıllık süreler öngörülmüştür.Ancak, siyasi partilerin mevzuatta bu tür güvenceleri bulunmamaktadır, çünküilk incelemenin yapılması ve esasın karara bağlanması tamamen ucu açık birprosedüre tabi tutulmuştur.
Hukuk güvenliğine aykırı olan ve 12 Eylül 1980 askeri rejimininürünü olan yasadan kaynaklanan bu durumun mevzuat değişiklikleriyle bu günekadar düzeltilmemesi karşısında, Anayasa Mahkemesinin içtihat tesis etmeyoluyla siyasi parti mali denetimlerini hukuk devleti esaslarına uygun halegetirmesi mümkündü ve bu nedenle beş yıl veya daha eski yıllara ait malidenetimlerin işlemden kaldırılmasına karar verilmesi gerekirdi. Ancak bu yolada gidilmediğinden, beş yıl ve daha fazla zaman geçmiş evrak üzerinden malidenetim yapılmasına devam edilmektedir. Bu yöndeki uygulama, hukuk devletiilkesine aykırıdır.
10. Siyasi partiler, Anayasa’nın ve Avrupa İnsan HaklarıSözleşmesi’nin (AİHS) güvencesi altında olduğundan, şu hususların dabelirtilmesi yerinde olur:
Anayasa’nın 67. maddesinde seçme ve seçilme hakkı ile birsiyasi parti içinde faaliyette bulunma hakkı, 68. maddesinde siyasi parti kurmahakkı düzenlenmiş; yine 68. maddede siyasi partilerin demokratik siyasi hayatınvazgeçilmez unsurları oldukları belirtilmiştir. AİHS’nin örgütlenme özgürlüğüneilişkin 11. maddesi de siyasi parti faaliyetlerini güvence altına almaktadır.
11. Zaman sınırlamasına ve yasa ile belirlenmiş süreleretabi olmayan bir şekilde mali denetim yapılması ve bunun sonucunda, geçmişyıllara ait harcama belgelerinin usulüne uygun olarak sunulamadığıgerekçesiyle, yine üst sınırı da olmaksızın, belirsiz miktarlarda para cezası(Hazineye irat kaydı) kesilebilmesi, denetim yılına ait bulgulardan hareketleçeşitli suç duyurularında bulunulması, siyasi faaliyet ve siyasi parti özgürlüğüneyapılmış bir müdahaledir.
12. Siyasi Parti özgürlüğüne yapılan müdahalenin,Anayasa’nın 13. maddesinde belirtildiği şekilde, yasa ile yapılması, demokratikbir toplumda zorunlu olması ve ölçülülük ilkesine aykırı olmamasıgerekmektedir.
Mali denetim, siyasi parti faaliyetlerine yapılmış birmüdahale olmakla birlikte, demokratik bir toplumda zorunlu olduğu açıktır.Ancak, siyasi parti mali denetimlerinin ucu açık, yani yasa ile belli sürelerebağlanmamış bir uygulama kapsamında gerçekleştirildiği, bu konuda yeterli yasalçerçeve bulunmadığı, kıyas yoluyla uygulanabilecek mevzuat hükümlerinin deAnayasa Mahkemesince resen uygulanmadığı anlaşılmaktadır. Bu durumda siyasiparti faaliyetlerine yapılmış müdahalenin, demokratik bir toplumda zorunlu olsabile, “yasa ile düzenlenme” koşuluna uyduğu söylenemez.
Bu nedenle beş yıldan sonra yapılan denetimlerin, bunabağlı suç duyurularının ve irat kaydı kararlarının, hukuk devleti ilkesineaykırı olduğu kadar, Anayasa’nın 68. maddesinin, Avrupa İnsan HaklarıSözleşmesi’nin (AİHS) 11. maddesinin de ihlalini oluşturduğunda şüphebulunmamaktadır.
13. Anayasa Mahkemesinin yaptığı mali denetim, dosyaüzerinden yapılan, temyiz ve itirazı kabil olmayan bir yargılamadır. Yargılanantüzel kişi sıfatıyla, denetlenen partinin, Anayasa’nın 36. ve AİHS’nin 6.maddelerinde yer alan adil yargılanma hakkından yararlanması gerekeceğitartışmasızdır.
14. Anayasa’nın 36. ve AİHS’nin 6. maddesinde güvencealtına alınan adil yargılanma hakkı kapsamında, makul sürede yargılanma dabulunmaktadır. Her türlü ölçüte göre, dosya üzerinden ve tek dereceli olarakyapılan mali denetimlerin beş yıl veya daha uzun sürelerde karara bağlanmasınınmakul ve haklı bir nedeni olamayacağından, adil yargılanma hakkının da birihlalini oluşturduğu açıktır.
Bu nedenlerle, denetlenen Parti hakkındaki çoğunlukkararına katılmıyorum.
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT