ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı:2009/52 (SiyasiParti Mali Denetimi)
Karar Sayısı:2016/4
Karar Tarihi:10.2.2016
R.G.Tarih-Sayı:13.04.2016-29683
I- MALİ DENETİMİN KONUSU
Milli Egemenlik Partisi 2008 yılı kesin hesabının incelenmesidir.
II- İLK İNCELEME
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca ZühtüARSLAN, Burhan ÜSTÜN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Recep KÖMÜRCÜ,Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, ErdalTERCAN, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA ve RıdvanGÜLEÇ’in katılımlarıyla 1.7.2015 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısındaöncelikle suç duyurusunda bulunulup bulunulmayacağı sorunu görüşülmüştür.
2. 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nun 73. maddesi, ilörgütlerinden gönderilen kesin hesaplar ile parti genel merkezine ilişkin kesinhesabın Merkez Karar ve Yönetim Kurulunca incelenerek karara bağlanacağını vebirleştirileceğini hükme bağlamış, 74. maddesi de, bu şekilde karara bağlanankesin hesabın parti genel başkanınca Haziran ayı sonuna kadar Anayasa MahkemesiBaşkanlığına verilmesi zorunluluğunu getirmiştir.
3. Milli Egemenlik Partisinin 2008 yılına ait gelir vegiderini kapsayan kesin hesabının en geç 30.6.2009 tarihine kadar verilmesigerekmektedir.
4. Milli Egemenlik Partisinin 2008 yılına ait gelir vegiderini kapsayan kesin hesabı, Genel Başkan Cevdet ANAÇOĞLU imzalı ve 6.7.2009tarih ve 2009/1023 sayılı yazı ile Anayasa Mahkemesi Başkanlığına 6.7.2009tarih ve 940/257 sayı ile verilmiştir.
5. Bu durumda, Milli Egemenlik Partisi 2008 yılı kesinhesabının Haziran ayı sonuna kadar Anayasa Mahkemesi Başkanlığına sunulmasıgerektiği yönündeki 2820 sayılı Kanun’un 74. maddesi ile getirilen kuralauyulmamıştır.
6. Bu nedenle, 2820 sayılı Kanun’un 74. maddesihükümlerine aykırı hareket eden Parti sorumluları hakkında yasal işlemyapılabilmesi için Ankara Cumhuriyet Başsavcılığına suç duyurusunda bulunulmasıgerekir.
7. Bu itibarla Milli Egemenlik Partisinin 2008 yılı kesinhesabının incelenmesi sonucunda;
- İşin esasının incelenmesine,
- Partinin 2008yılı kesin hesabını 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nun 74. maddesindeöngörülen sürede Anayasa Mahkemesine vermeyen Parti sorumluları hakkında 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nun 111.maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi uyarınca yasal işlem yapılması içinAnkara Cumhuriyet Başsavcılığına suç duyurusunda bulunulmasına,
8. Osman Alifeyyaz PAKSÜT’ün karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLAkarar verilmiştir.
III- ESASIN İNCELENMESİ
9. Milli Egemenlik Partisinin, Anayasa Mahkemesineverdiği 2008 yılı kesin hesap çizelgeleri ile dayanağını oluşturan defter vebelgeler üzerinde yapılan inceleme sonuçlarını içeren ve Raportör SadettinCEYHAN tarafından heyete sunulan esas inceleme raporu, Anayasa ve 6216 sayılıAnayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ile 2820sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nun ilgili kuralları, bunların gerekçeleri vediğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
10. Denetimin maddi öğelerini oluşturan defter vebelgelerde Partinin 2008 yılı gelirlerinin 6.080,00 TL, geçen yıldan devredennakit tutarının 384,17 TL, giderler toplamının 6.063,37 TL, gelecek yıladevreden nakit tutarının 400,80 TL olduğu anlaşılmaktadır.
11. Partinin 2008 yılı kesin hesabının gelir ve giderrakamlarının yukarıda açıklanan tutarlardan oluştuğu, bu haliyle 2008 yılıkesin hesabının doğru, denk ve 2820 sayılı Kanun’a uygun olduğu sonucunavarılmıştır.
12. Osman AlifeyyazPAKSÜT bu görüşe katılmamıştır.
A- Gelirlerinİncelenmesi
1- Genel Merkez Gelirleri
13. Partinin Genel Merkez gelirleri toplamı 5.000,00 TLolup bunun tamamı aidat gelirlerinden oluşmaktadır.
14. Parti Genel Merkezinin defter kayıtları ve gelirbelgeleri üzerinde yapılan incelemede, gelirlerin 2820 sayılı Kanun’a uygunolarak sağlandığı sonucuna varılmıştır.
15. Osman AlifeyyazPAKSÜT bu görüşe katılmamıştır.
2- İl Örgütleri Gelirleri
16. Milli Egemenlik Partisinin il örgütlerinin 2008 yılıgelirleri toplamı 1.080,00 TL olup bunun tamamı aidat gelirlerindenoluşmaktadır.
17. Parti İl Örgütlerinin defter kayıtları ve gelirbelgeleri üzerinde yapılan incelemede, gelirlerin 2820 sayılı Kanun’a uygunolarak sağlandığı sonucuna varılmıştır.
18. Osman AlifeyyazPAKSÜT bu görüşe katılmamıştır.
B- Giderlerin İncelenmesi
1- Genel Merkez Giderleri
19. Milli Egemenlik Partisi Genel Merkezinin 2008 yılıgiderleri toplamı 4.983,37 TL olup bunun tamamı personel giderlerindenoluşmaktadır. Gelecek yıla devreden nakit (kasa/banka) tutarı 400,80 TL’dir.
20. Parti Genel Merkezinin defter kayıtları ve giderbelgeleri üzerinde yapılan incelemede, giderlerin 2820 sayılı Kanun’a uygunolarak gerçekleştirildiği sonucuna varılmıştır.
21. Osman AlifeyyazPAKSÜT bu görüşe katılmamıştır.
2- İl Örgütleri Giderleri
22. Milli Egemenlik Partisi il örgütlerinin 2008 yılıgiderleri toplamı 1.080,00 TL olup bunun tamamı personel giderlerindenoluşmaktadır.
23. Parti İl Örgütlerinin defter kayıtları ve giderbelgeleri üzerinde yapılan incelemede, giderlerin 2820 sayılı Kanun’a uygunolarak sağlandığı sonucuna varılmıştır.
24. Osman AlifeyyazPAKSÜT bu görüşe katılmamıştır.
C- Parti Mallarının İncelenmesi
25. Milli Egemenlik Partisinin sunmuş olduğu defter vebelgeler üzerinde yapılan incelemelerde Partinin 2008 yılında herhangi birtaşınır, taşınmaz ile menkul kıymet ve hak ediniminde bulunmadığı tespitedilmiştir.
26. Osman AlifeyyazPAKSÜT bu görüşe katılmamıştır.
IV- SONUÇ
Milli Egemenlik Partisinin 2008 yılı kesin hesabının incelenmesisonucunda;
Partinin 2008 yılı kesin hesabında gösterilen 6.080,00 TLgelir ve 6.063,37 TL giderin eldeki bilgi ve belgelere göre doğru, denk ve 2820sayılı Siyasi Partiler Kanunu’na uygun olduğuna, Osman Alifeyyaz PAKSÜT’ünkarşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA, 10.2.2016 tarihinde karar verildi.
Başkan
Zühtü ARSLAN
Başkanvekili
Burhan ÜSTÜN
Başkanvekili
Engin YILDIRIM
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Alparslan ALTAN
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Erdal TERCAN
Üye
Muammer TOPAL
Üye
M. Emin KUZ
Üye
Hasan Tahsin GÖKCAN
Üye
Kadir ÖZKAYA
Üye
Rıdvan GÜLEÇ
KARŞIOY YAZISI
1. 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nun 74. maddesinde,siyasi partilerin genel başkanlarının, karara bağlanarak birleştirilmiş bulunankesin hesap ile parti merkez ve bağlı ilçeleri de kapsayan iller teşkilatınınkesin hesaplarının onaylı birer örneğini Haziran ayı sonuna kadar AnayasaMahkemesine vermeleri gerektiği öngörülmüştür. Aynı mahiyetteki bir hüküm 6216sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un55. maddesinin (2) numaralı fıkrasında yer almaktadır.
2. Anayasa Mahkemesine gelen her türlü işler gibi siyasiparti mali denetimleri de “ilk inceleme” ve “esas inceleme” aşamalarındangeçerek karara bağlanmaktadır. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 56. maddesinde düzenlenmiş olan siyasiparti mali denetimlerinde ilk ve esas inceleme usulünde herhangi bir süreöngörülmemiştir.
3. Mali denetimi yapılan Parti’nin inceleme yılına aithesaplarının ilk ve/veya esas incelemeleri 10 Şubat 2016 günü yapılmış vekarara bağlanmıştır. Bu durumda, denetimi yapılan Parti’nin geçmiş yıllara aitmali denetimlerinin ilk ve/veya esas incelemelerinin kesin karara bağlandığıtarih itibariyle, denetim yılına ait kesin hesapların Anayasa Mahkemesinesunulmasından itibaren beş yıl müddetle sonuçlandırılmadığı açıktır.
4. Anayasada öngörülen siyasi parti mali denetimikurumunun amaçlarına, hukukun genel ilkelerine ve korunmak istenen demokratikdeğerlere bakıldığında, her hangi bir Devlet katkısı da almayan partilerin malidenetimlerinin ait olduğu yıldan çok uzun zaman geçtikten sonra yapılmasınınhangi üstün hukuki yarara hizmet ettiğini anlamak güçtür. Bu nedenle, büyükgecikmelerle yapılan bu tür mali denetimlerin karara bağlanması ve denetimebağlı hukuki sonuçlar çıkarılması yerine, dosyanın işlemden kaldırılmasınakarar verilmesi gerekmektedir. Bu konudaki gerekçelerimiz kısmen daha öncekimali denetimlere ilişkin karşıoy yazılarımızda da açıklanmıştır (S.P.M.D.,E:2009/37, K:2014/86, 30.01.2015 tarihli ve 29252 sayılı Resmi Gazete; S.P.M.D.E:2001/20, K:2009/48, 26.11.2009 tarihli Resmi Gazete).
5. Konunun hukuk devletinin temel unsurlarından olanhukuk güvenliği ve adil yargılanma hakkına aykırılık içeren boyutları bulunduğukadar, siyasi parti özgürlüğüne yapılmış bir temel hak ihlali de söz konusuolabilecektir. Bunun nedenleri aşağıda açıklanmıştır.
6. Anayasanın 2. maddesinde belirtilen hukuk devletinintemel bir öğesinin de hukuk güvenliği olduğu, Anayasa Mahkemesinin de birçokkararında vurgulanmıştır.
7. Yasaların toplum hayatında hangi işlem veya eylemleriyaptırıma bağladığı, hangi eylemlerin suç veya kabahat oluşturdukları, kasıtlıveya kusurlu olarak meydana gelen hukuka aykırılıkların hangi sonuçlarıdoğuracağı, bu konularda hangi işlemlerin kimler tarafından yapılacağı, kusurlueylemin ne zamana kadar soruşturulacağı ve kovuşturulacağı, yasalarda veAnayasa ile yasaların verdiği yetkiye dayanarak gerçekleştirilmiş altdüzenlemelerde açıkça belirtilmiş olmalıdır. Aksi takdirde hukukiöngörülebilirlikten ve hukuk güvenliğinden söz edilemez.
8. Siyasi Partilerin mali denetimi, Anayasada, 2820sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nda, 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun’da ve Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’ndedüzenlenmiştir. Mevzuatta, mali denetimin prosedürü hakkında ayrıntılı hükümleryer almakla birlikte, sürelerle ilgili hükümler sadece 2820 sayılı SiyasiPartiler Kanununun belge saklama yükümlülüğüne ilişkin 69. ve 70. maddelerindeyer almaktadır. Buna göre, siyasi partilerin gelir ve gider belgelerini saklamayükümlülüğü, Anayasa Mahkemesinin ilk inceleme kararının ilgili siyasi partiyebildirilme tarihinden itibaren beş yıldır. İptal ve itiraz davalarındakininaksine, mali denetimlerde ilk incelemenin hangi süre içinde yapılacağı 2820sayılı Siyasi Partiler Kanununda belirtilmediği gibi, 6216 sayılı AnayasaMahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanunda dabelirtilmemiştir.
9. Öte yandan, mevzuatta, siyasi partilerin hesaplarını,hesap yılını takip eden Haziran ayının sonuna kadar Anayasa Mahkemesinevermeleri öngörülmüş olmakla birlikte, denetimin hangi sürede karara bağlanacağıhakkında da tabiatıyla bir hüküm bulunmamaktadır.
10. Hukuk güvenliğinin gereği olan öngörülebilirlikilkesi, kişilerin belirsiz sürelerle denetlenme ve muhtemel bir para cezasınaçarptırılma tehdidi altında tutulmalarına olanak vermez. Nitekim hukukumuzdagerek 213 sayılı Vergi Usul Kanunu ile gerek Ticaret Kanunu’ndaki hükümlerle,belge saklama ve kamu alacağından sorumlu olma konusunda kişiler lehine çeşitligüvenceler getirilmiştir. Buna göre, belge saklama ve saklanmayan belgelerdendolayı mesul tutulma konusunda hukuk sistemimizdeki düzenlemelerde, birbirinebenzer şekilde beş yıllık süreler öngörülmüştür. Ancak, siyasi partilerinmevzuatta bu tür güvenceleri bulunmamaktadır, çünkü ilk incelemenin yapılmasıve esasın karara bağlanması, tamamen ucu açık bir sürece tabi tutulmuştur.
11. Hukuk güvenliğine aykırı olan ve 12 Eylül 1980 askerirejiminin ürünü olan yasadan kaynaklanan bu durumun mevzuat değişiklikleriylebu güne kadar düzeltilmemesi karşısında, Anayasa Mahkemesinin içtihat tesis etmeyoluyla siyasi parti mali denetimlerini hukuk devleti esaslarına uygun halegetirmesi mümkündü ve bu nedenle beş yıl veya daha eski yıllara ait malidenetimlerin işlemden kaldırılmasına karar verilmesi gerekirdi. Ancak bu yolada gidilmediğinden, beş yıl ve daha fazla zaman geçmiş evrak üzerinden malidenetim yapılmasına devam edilmektedir. Bu yöndeki uygulama, Anayasanın 2.Maddesinde ifadesini bulan demokratik hukuk devleti ilkesine aykırıdır.
12. Siyasi partiler, Anayasanın ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin(AİHS) güvencesi altında olduğundan, şu hususların da belirtilmesi yerindeolur:
13. Anayasanın 67. maddesinde seçme ve seçilme hakkı ilebir siyasi parti içinde faaliyette bulunma hakkı, 68. maddesinde siyasi partikurma hakkı düzenlenmiş; yine 68. maddede siyasi partilerin demokratik siyasihayatın vazgeçilmez unsurları oldukları belirtilmiştir. AİHS’nin örgütlenmeözgürlüğüne ilişkin 11. maddesi de siyasi parti faaliyetlerini güvence altınaalmaktadır.
14. Zaman sınırlamasına ve yasa ile belirlenmiş süreleretabi olmayan bir şekilde mali denetim yapılması ve bunun sonucunda, geçmişyıllara ait harcama belgelerinin usulüne uygun olarak sunulamadığıgerekçesiyle, yine üst sınırı da olmaksızın, belirsiz miktarlarda para cezası(Hazineye irat kaydı) kesilebilmesi, denetim yılına ait bulgulardan hareketleçeşitli suç duyurularında bulunulması, siyasi faaliyet ve siyasi partiözgürlüğüne yapılmış bir müdahaledir.
15. Siyasi Parti özgürlüğüne yapılan müdahalenin,Anayasanın 13. maddesinde belirtildiği şekilde, yasa ile yapılması, demokratikbir toplumda zorunlu olması ve ölçülülük ilkesine aykırı olmamasıgerekmektedir.
16. Mali denetim, siyasi parti faaliyetlerine yapılmışbir müdahale olmakla birlikte, demokratik bir toplumda zorunlu olduğu açıktır.Ancak, siyasi parti mali denetimlerinin ucu açık, yani yasa ile belli sürelerebağlanmamış bir uygulama kapsamında gerçekleştirildiği, bu konuda yeterli yasalçerçeve bulunmadığı, kıyas yoluyla uygulanabilecek mevzuat hükümlerinin deAnayasa Mahkemesince resen uygulanmadığı anlaşılmaktadır. Bu durumda siyasiparti faaliyetlerine yapılmış müdahalenin, demokratik bir toplumda zorunlu olsabile, “yasa ile düzenlenme” koşuluna uyduğu söylenemez.
17. Öte yandan, vergi alacaklarının dahi 5 yılda zamanaşımınauğradığı bir hukuk düzeninde bir siyasi partinin kamu hazinesine bir borcuolmadığı halde mali bir cezaya çarptırılmasında ölçülülük bulunmadığı açıktır.Diğer bir ifadeyle, siyasi partilerin hesaplarının denetlenmesindeki kamuyararı ve siyasi parti mali denetimi için demokratik bir toplumda bulunanzorunluluk ile uzun ve belirsiz süreler sonunda yaptırımlara maruz kalmamayıgerektiren hukuk güvenliği arasında olması gereken adil ve makul denge ortadankalkmış olmaktadır.
18. Bu nedenle beş yıldan sonra yapılan denetimlerin,buna bağlı suç duyurularının ve irat kaydı kararlarının, hukuk devleti ilkesineaykırı olduğu kadar, Anayasa’nın 68. Maddesine de aykırı olduğuna ve Avrupaİnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 11. maddesinin ihlalini oluşturduğuna şüphebulunmamaktadır.
19. Anayasa Mahkemesinin yaptığı mali denetim, dosyaüzerinden yapılan, temyiz ve itirazı kabil olmayan bir yargılamadır. Yargılanantüzel kişi sıfatıyla, denetlenen partinin, Anayasanın 36. ve AİHS’nin 6.maddelerinde yer alan adil yargılanma hakkından yararlanması gerekeceğitartışmasızdır.
20. Anayasanın 36. ve AİHS’nin 6. maddesinde güvencealtına alınan adil yargılanma hakkı kapsamında, makul sürede yargılanma dabulunmaktadır. Her türlü ölçüte göre, dosya üzerinden ve tek dereceli olarakyapılan mali denetimlerin beş yıl veya daha uzun sürelerde karara bağlanmasınınmakul ve haklı bir nedeni olamayacağından, adil yargılanma hakkının da birihlalini oluşturduğu açıktır.
Yukarıdaki nedenlerle, denetlenen Parti hakkındakiçoğunluk kararına katılmıyorum.
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT