Anasayasa Mahkemesi - Siyasi Parti Kapatma, İhtar, Mali Denetim ve Değişik İşler - E.1993/5, K.1998/24 Sayılı Karar - 07/05/1998

ANAYASAMAHKEMESİ KARARI

EsasSayısı:1993/5 (Siyasî Parti Malî Denetimi)

KararSayısı:1998/24

KararGünü:7.5.1998

R.G. Tarih-Sayı:15.06.1998-23373

I- MALİ DENETİMİN KONUSU

Sosyaldemokrat Halkçı Parti Genel Merkeziile ilçe örgütlerini de kapsayan 76 il örgütünün 1992 yılı kesinhesabınınincelenmesidir.

II- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 16. maddesiuyarınca; Yekta Güngör ÖZDEN, Güven DİNÇER, Mustafa GÖNÜL, Oğuz AKDOĞANLI, İhsanPEKEL, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİNve Sacit ADALI'nın katılmalarıyla 15.9.1993 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında:'Dosyada eksiklik bulunmadığından Sosyaldemokrat Halkçı Parti'nin 1992 yılıkesinhesabının esastan incelenmesine oybirliğiyle' karar verilmiştir.

III- ESASIN İNCELENMESİ

Parti'nin Anayasa Mahkemesi'ne verdiği1992 yılı kesinhesap çizelgeleri ile muhasebe defterleri, gelir ve gider belgeleriüzerinde yapılan karşılaştırma ve inceleme sonuçlarını içeren esas inceleme raporu,Anayasa ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkında Yasa ile 2820 sayılı Siyasî Partiler Yasası'nın ilgili kuralları,bunların gerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereğigörüşülüp düşünüldü :

Denetimin maddî ögelerini oluşturandefter ve belgelerde Sosyaldemokrat Halkçı Parti'nin 1992 yılı içindeki gelir vegiderleri birbirine denk biçimde Genel Merkez'in gelir ve giderleri37.171.194.927.- lira, 76 il örgütünün gelir ve giderleri 30.365.079.290.- liraolmak üzere toplam 67.536.274.217.- lira olarak gösterilmiştir.

A- Gelirlerin İncelenmesi

1- Genel Merkez Gelirleri

Parti Genel Merkezi'nin 1992 yılı içindekigelirleri 37.171.194.927.- lira olarak gösterilmiştir.

Bunun; 13.679.501.800.- lirasının Hazineyardımından, 20.000.000.- lirasının aidatlardan, 14.991.793.429.- lirasınınbağışlardan, 3.851.957.895.- lirasının banka faizlerinden, 97.639.529.- lirasınınsatışlardan, 71.669.500.- lirasının çeşitli etkinliklerden, 429.152.769.-lirasının borçlanmadan sağlandığı, 4.029.480.000.- lirasının ise varlıkhesabının müspet bakiyesinden oluştuğu anlaşılmıştır.

Genel Merkez'in muhasebe defterkayıtları ve gelir belgeleri üzerinde yapılan incelemede, aşağıda belirtilenlerdışındaki gelirlerin 2820 sayılı Yasa'nın 61-69. madde hükümlerine uygun olaraksağlandığı sonucuna varılmıştır.

Genel Merkez'in sağladığı (465.015.000 +235.000.000=) 700.015.000.- liralık gelirin ise Yasa'ya uygun olmadığıanlaşılmıştır.

Şöyleki;

a) Toplam tutarı 465.015.000.- lira olan kimi gelirmakbuzları karşılığında 1992 yılı içerisinde aynı kişi veya kuruluşlardan 50.000.000.-TL.sıüzerinde gelir sağlandığı görülmüştür.

2820 sayılı Siyasî Partiler Yasası'nın 66.maddesinin 31.10.1990 günlü 3673 sayılı Yasa ile değişik ikinci fıkrasında;'Yukarıdaki fıkranın dışında kalan gerçek ve tüzelkişilerin herbirinin birsiyasî partiye aynı yıl içerisinde ellimilyon liradan fazla kıymette aynî veya nakdîbağışta bulunması yasaktır.' denilmiş, 76. maddesinin birinci fıkrasında ise; 'BuKanunun bağışlarla ilgili hükümlerine aykırı olarak bağış kabul ettiği Anayasa Mahkemesincetesbit edilen siyasî partilerin, 66 ncı maddenin birinci ve üçüncü fıkralarınaaykırı şekilde elde ettikleri gelirlerin tamamının Hazine'ye irat kaydedilmesine,taşınmaz malların Hazine adına tapuya tesciline; aynı maddenin ikincifıkrasında belirtilen miktarlardan fazla gelirlerle taşınmaz malların bufıkrada belirtilen miktarı geçen kısmının karşılığının Hazineye irat kaydedilmesinekarar verilir.' kuralına yer verilmiştir.

Bu durumda, SHP Genel Merkezi'nceYasa'ya aykırı olarak aynı kişi veya kuruluşlardan elli milyon liranın üzerindesağlanan toplam 465.015.000.- liralık gelirin; (SHP, 18.2.1995 gününde 2820sayılı Yasa'nın 110/1. madde hükmü çerçevesinde malvarlığı ile birlikte CHP ilebirleştiğinden, CHP'nin malvarlığından) Hazine'ye irat kaydına karar verilmesigerektiği sonucuna varılmıştır.

b) Parti'nin; 1992 yılı içinde, Yapı Kredi Bankası'nınAnkara/Sıhhiye Şubesi'nden 29.2.1992 gününde 235.000.000.- liralık kredi aldığıve bu krediyi 16.3.1992 gününde kapattığı, görülmüştür.

2820 sayılı Yasa'nın; 67. maddesinde,'Siyasî partiler, hiçbir şekilde hiçbir yerden ve hiçbir kimseden dolaylı veyadolaysız olarak kredi veya borç alamazlar. Ancak, ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla66 ncı maddenin 1 ve 3 üncü fıkralarında gösterilenler dışında kalan gerçek vetüzelkişilerden kredili veya ipotek karşılığı mal satınalabilirler.' 76. maddesininikinci fıkrasında da, 'Bu Kanunun 67 nci maddesi hükmüne aykırı olarak siyasî partileresağlanan kredi veya borçlar üzerine Anayasa Mahkemesi kararıyla Hazinece elkonulur,kredi veya borcu verene karşı Hazine hiçbir yükümlülük altına girmez.' kuralınayer verilmiştir.

Bu durumda SHP, 1992 yılında Yapı Kredi Bankası'ndan235.000.000.- lira kredi almak suretiyle 2820 sayılı Yasa'nın 67. maddesihükmüne aykırı davranmıştır.

Kredinin yılı içinde kapatılmış olması,Yasa'nın açık ve kesin kuralına aykırılığı ortadan kaldırmaz.

Bu nedenle, 235.000.000.- liralık kreditutarına, Yasa'nın 76. maddesi gereğince Hazine'ce el konulması gerektiği sonucunavarılmıştır.

2- İl Örgütleri Gelirleri

Parti'nin örgütü bulunduğu 76 il örgütüncesağlanan gelirler 30.365.079.290.- lira olarak gösterilmiştir.

Bunun; 4.210.297.044.- lirasınınaidatlardan, 533.866.843.- lirasının satışlardan, 7.228.089.251.- lirasının etkinliklerden,11.619.932.048.- lirasının bağışlardan, 234.017.444.- lirasının faizlerden, 2.237.284.030.-lirasının örgüt içi yardımlardan, 3.876.497.014.- lirasının borçlanmadan sağlandığı,425.185.616.- lirasının ise varlık hesabı müspet bakiyesinden oluştuğuanlaşılmıştır.

Parti il örgütlerinin kesinhesap çizelgeleriningelir bölümleri ve Anayasa Mahkemesi'nin 2.4.1996 günlü kararında adları yazılı22 il örgütünün gelir belgeleri üzerinde yapılan incelemede aşağıda belirtilenlerdışındaki gelirlerin 2820 sayılı Siyasî

Partiler Yasası'nın 61. maddesinde belirtilenkaynaklardan sağlandığı, Merkez Karar ve Yönetim Kurulu kararıyla doğruluğununonaylandığı görülerek bunların Yasa'ya uygun olduğu sonucuna varılmıştır.

76 il örgütünce sağlanan (243.000.000 + 283.452.690+ 280.244.509=) toplam 806.697.199.- liralık gelirin ise Yasa'ya uygun olmadığıanlaşılmıştır.

Şöyleki;

a-) Toplam tutarı 243.000.000.- lira olan kimi gelirbelgeleriyle; 1992 yılı içinde aynı kişi ve kuruluşlardan 50.000.000.- TL.lıkyasal sınırı aşan gelir sağlandığı görülmüştür.

2820 sayılı Yasa'nın 66. maddesineaykırı olarak sağlanan bu gelirin aynı Yasa'nın 76. maddesi gereğince Hazine'yeirat kayıt edilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.

b-) Toplam tutarı 283.452.690.- lira olan kimi il örgütü gelirbelgelerinde parayı ödeyen kimsenin adı, soyadı ve adresinin gösterilmediğigörülmüştür.

2820 sayılı Yasa'nın 66. ve 69. maddelerineaykırı olarak il örgütlerince sağlanan toplam (280.402.690 + 3.050.000=)283.452.690.- liralık gelirin aynı Yasa'nın 76/3. maddesi gereğince Hazine'ye iratkaydedilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.

c) Parti il örgütlerince sağlanan; toplam 280.244.509.-liralık gelirlere ait belgelerin; Anayasa Mahkemesi'ne yasal saklama süresiiçinde sunulmadığı görülmüştür.

2820 sayılı Siyasî Partiler Yasası'nın 69.maddesinin; ikinci fıkrasında 'Siyasî partilerin genel merkezlerinin veteşkilat kademelerinin gelirleri, parti merkez karar ve yönetim kuruluncabastırılan makbuzlar karşılığında alınır. Bastırılan ve parti teşkilat kademelerinegönderilen gelir makbuzlarının seri ve sıra numaralarına ait kayıtlar partigenel merkezinde tutulur. Parti teşkilat kademeleri aldıkları ve kullandıklarımakbuzlar dolayısıyla parti merkez karar ve yönetim kuruluna karşı malî sorumluluktaşırlar.', dördüncü fıkrasında da 'Makbuzların asıl kısımlarıyladipkoçanlarında aynı sıra numarası bulunur. Makbuz dipkoçanlarının saklama süresi,Anayasa Mahkemesinin ilk inceleme kararının ilgili partiye bildirilmetarihinden itibaren beş yıldır.' denilmektedir. 76. maddesinin üçüncüfıkrasında ise, 'Bu Kanun'un 69. maddesinde belirtilen esaslara aykırı olarak birsiyasî partinin tevsik edilmeyen kaynaklardan gelir sağladığı anlaşılırsa, AnayasaMahkemesi kararıyla bu gelir Hazine'ye irad kaydedilir.' kuralına yerverilmektedir.

Parti; gelir belgelerini Mahkemeyegöndermediği için gelir kaynağını tevsik edememiştir.

Bu durumda, toplam 280.244.509.- liralıkgelirin 2820 sayılı Yasa'nın 69/2, 4, 75/4 ve 76/3. maddeleri gereğinceHazine'ye irat kaydedilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.

B- Giderlerin İncelenmesi

1- Genel Merkez Giderleri

Parti Genel Merkezi'nin 1992 yılı içindekigiderleri 6.943.033.320.- lira olarak gösterilmiştir.

Bunun; 4.935.050.058.- lirasının personelgiderlerine, 3.699.138.298.- lirasının yönetim giderlerine, 7.049.082.246.-lirasının seçim, tanıtma ve propaganda giderlerine, 826.565.891.- lirasının yardımgiderlerine, 19.587.690.000.- lirasının demirbaş alım giderlerine, 845.506.821.-lirasının avans ödemelerine yapıldığı anlaşılmıştır.

Parti Genel Merkezi geliriyle gideri arasındaki228.161.607.- liralık nakit mevcudunun gelecek yıla devredildiği görülmüştür.

Genel Merkez'in muhasebe defterkayıtları ve gider belgeleri üzerinde yapılan incelemede; aşağıda belirtilen11.508.881.- lira olan Genel Merkez gideri dışındaki giderlerin 2820 sayılı SiyasîPartiler Yasası'na uygun olarak yapıldığı sonucuna varılmıştır.

Toplam tutarı 11.508.881.- lira olanGenel Merkez giderinin Siyasî Partiler Yasası'na uygun olmadığı anlaşılmıştır.

Şöyleki;

a-) Toplam tutarı 202.000.- lira olan kimi giderlere ilişkinbelgelerin Anayasa Mahkemesi'ne gönderilmediği görülmüştür.

2820 sayılı Yasa'nın 70. maddesinin ikincifıkrasında, 'Beşbin liraya kadar harcamaların makbuz veya fatura gibi bir belgeile tevsik edilmesi zorunlu değildir.' denilmiş, üçüncü fıkrasında da;'Giderlere ait belgeleri saklama süresi özel kanunlarda gösterilen daha uzunsüreye ilişkin hükümler saklı kalmak üzere kesinhesabın Anayasa Mahkemesi'ninilk inceleme kararının ilgili Parti'ye bildirilme tarihinden itibaren beşyıldır' kuralına yer verilmiştir.

Bu kurallara uygun olarak tevsikedilmediği anlaşılan toplam 202.000.- liralık gider tutarının 2820 sayılı Yasa'nın76/4. maddesi gereğince Hazine'ye irad kayıt edilmesi gerektiği sonucunavarılmıştır.

b-) Toplam tutarı 150.000.- lira olan kimi belgelerleyapılan harcamanın da Yasa'ya uygun olmadığı görülmüştür. Çünkü;

2820 sayılı Siyasî Partiler Yasası'nın 70.maddesinin birinci fıkrasında, bir siyasî partinin bütün giderlerinin o siyasîparti tüzelkişiliği adına yapılacağı belirtilmiştir.

Parti'nin sahip olduğu araç şoförününişlediği bir suçun yaptırımı olan trafik cezasının ödenmesi siyasî partitüzelkişiliği adına yapılmış bir gider olarak değerlendirilemez.

Bu nedenle, 2820 sayılı Yasa'nın; 70/1. maddesineaykırı olarak ödenen toplam 150.000.- liranın, 75/4. maddesi gereğinceHazine'ye irad kayıt edilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.

c-) Adisyon adı altında düzenlenen belgelerle toplam(112.500 + 257.000)= 329.500.- liralık harcamada bulunulduğu görülmüştür.

Anayasa Mahkemesi'ne muhasebe fişine ekolarak sunulan bu belgelerin, 2820 sayılı Yasa'nın 70. maddesinde öngörülen tevsikbelgesi niteliğinde bulunmadığı tartışmasızdır.

Bu nedenle, 2820 sayılı Yasa'nın 76. maddesininson fıkrası gereğince toplam 329.500.- liranın Hazine'ye irat kaydedilmesigerektiği sonucuna varılmıştır.

2- İl Örgütleri Giderleri

Parti'nin örgütü bulunduğu 76 il örgütünün1992 yılı içindeki giderleri 29.297.193.452.- lira olarak gösterilmiştir.

Bunun; 3.506.791.709.- lirasının personelgiderlerine, 10.756.346.365.- lirasının yönetim giderlerine, 1.096.637.208.-lirasının alt örgütlere yapılan yardım giderlerine, 11.139.473.795.- lirasının seçim,tanıtma ve propaganda giderlerine, 2.709.686.633.- lirasının demirbaş alımlarına88.257.742.- lirasının avans ödemelerine yapıldığı anlaşılmıştır.

İl örgütlerinin geliri ile gideriarasındaki 1.067.885.838.- liralık nakit mevcudunun gelecek yıla devredildiğigörülmüştür.

İl örgütleri kesinhesap çizelgelerigider bölümleri ve 22 ilin gider belgeleri üzerinde yapılan incelemede, aşağıdaaçıklananlar dışındaki giderlerin Merkez Karar ve Yönetim Kurulu kararıyla doğruluğununonaylandığı görülerek bunların 2820 sayılı Yasa'ya uygun olduğu sonucunavarılmıştır.

 76 il örgütünce yapılan toplam 4.219.374.575.-liralık giderin aşağıda açıklanan nedenlerle Yasa'ya uygun bulunmadığıanlaşılmıştır.

a-) Toplam tutarı 702.513.942.- lira olan giderlere ilişkinbelgelerin yasal saklama süresi içinde Anayasa Mahkemesi'ne ibraz edilmediğigörülmüştür.

2820 sayılı Yasa'nın 70. maddesinin ikincive üçüncü fıkralarına aykırılık oluşturan 702.513.942.- liralık giderin aynıYasa'nın 76. maddesinin son fıkrası gereğince Hazine'ye irat kaydedilmesigerektiği sonucuna varılmıştır.

b-) Toplam tutarı 2.743.208.107.- lira olan kimi belgelerleharcamada bulunulduğu görülmüştür.

Bu harcamalara ilişkin olarak AnayasaMahkemesi'ne sunulan tevsik belgelerinin, aşağıda açıklanan nedenlerle 2820 sayılıYasa'nın öngördüğü tevsik belgesi niteliğinde olmadığı anlaşılmıştır.

1- 110.000.000.- liralık harcamanınlokantadan alınacak olan fatura veya kasa fişi yerine adisyon fişiyle;

2- 10.393.200.- liralık harcamanın firmadanalınacak olan fatura yerine sevk irsaliyesi ile,

3- 504.339.200.- liralık harcamanınilgili satış veya hizmet yerlerinden alınacak fatura yerine partili üyelerce düzenlenentutanakla,

4- 1.970.570.707.- liralık harcamanınilgilisinden alınacak fatura veya makbuz yerine tek (aynı) kalemle sonradan düzenlenmişgider pusulası veya para alındı makbuzuyla,

5- 137.900.000.- liralık harcamanın ilgilisindenalınacak olan fatura yerine, faturası düzenlenmemiş parayı aldım imzasınıtaşıyan pusula ile,

6- 10.005.000.- liralık harcamanın ilgilisindenalınacak fatura yerine banka havale makbuzuyla belgelendirilmiş olduğugörülmüştür.

Yukarıda açıklanan belgeler 2820 sayılı Yasa'nın70. maddesinde öngörülen makbuz veya fatura gibi belgeler niteliğindeolmadığından, toplam 2.743.208.507.- liranın aynı Yasa'nın 76. maddesinin son fıkrasıgereğince Hazine'ye irat kaydedilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.

c-) Toplam tutarı 196.485.726 lira olan harcamanın faturayerine firma makbuzu karşılığında 96.430.000.- liralık harcamanın da firmanınpatentini bile taşımayan herhangi bir kağıt üzerine 'parayı aldım' yazısıbulunan belgelerle yapıldığı görülmüştür.

2820 sayılı Yasa'nın 60. maddesinin beşincifıkrasında 'Parti adına yapılan giderlerin ne gibi işlere ve yerlere harcandığıilgili defterlere sıra ile ve belgeleri de belirlenerek geçirilir' kuralına yerverilmiştir.

Firma tarafından fatura düzenlenmedenmakbuz kesilmesi ise sadece taraf olan kişi veya kuruluşlar arasındaki para akışınıgöstermekte olup hangi mal veya hizmetin alındığını göstermemektedir.

Fatura alınması olanaklı olan hallerde faturanın;fatura alınması olanaklı olmayan durumlarda ise alınan mal veya hizmetibelirten ve ilgilisinin imzasını taşıyan gider makbuzunun, zorunlu tevsikbelgesi olduğu, 2820 sayılı Yasa'nın 70/2. maddesinde açıkça belirtilmektedir.

Bu nedenle, toplam 292.915.726.- liralıkgider tutarının 2820 sayılı Yasa'nın 60/5., 70/2. ve 76. maddeleri gereğinceHazine'ye irat kaydedilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.

d-) Toplam tutarı 232.090.000 lira olan harcamanın faturaaslı yerine fatura fotokopisi karşılığında yapıldığı görülmüştür.

Yasa gereği fatura aslının resmî kuruluşlarıncaalıkonulmasının zorunlu olması halinde faturanın fotokopisi tevsik belgesi olarakkabul edilmekte, ( Oto alımında olduğu gibi) bunun dışındaki durumlarda ise kabuledilmemektedir. Bu nedenle, 232.090.000 liralık harcamanın 2820 sayılı Yasa'nın76/4. maddesi gereğince Hazine'ye irat kaydedilmesi gerektiği sonucunavarılmıştır.

e-) Toplam tutarı 234.146.400.- lira olan harcamanınlehdarına imzalatılmamış gider pusulaları karşılığında yapıldığı görülmüştür.

Yasakoyucu; 2820 sayılı Yasa'nın 70. maddesininikinci fıkrasındaki 'harcamaların' makbuz veya fatura gibi bir belge ile tevsikedilmesi zorunluluğunu getirirken ilgilisinden makbuz veya fatura alınamadığıveya alınmasının olağan bulunmadığı durumlarda, harcamaların benzeri bir belge ilebelgelendirilmesine olanak tanımıştır.

Parti il örgütlerince düzenlenen kimigider pusulası ya da gider makbuzları karşılığında yapılan harcamalarınincelenmesinden, bunların fatura alınması olanaklı giderler olduğu, ayrıcadüzenlenen belgede malı satan veya hizmeti veren kişinin imzasının bulunmadığıgörülmüştür.

Tevsik belgesi olarak nitelenmeyecek bu türbelgelerle yapılan toplam 234.146.400.- liralık harcamanın 2820 sayılı Yasa'nın70/2. ve 76/son fıkraları hükmü gereğince Hazine'ye irad kaydedilmesi gerektiğisonucuna varılmıştır.

f-) Toplam 14.500.000 lira olan kimi giderlerin bahşiş,bağış açıklamasıyla parti adına yapıldığı görülmüştür.

Parti görevlilerine hizmet veren kişi yada kuruluş elemanlarına bahşiş adı altında bağışta bulunulması, Partitüzelkişiliğinin faaliyet amacıyla bağdaşmadığı gibi ödemenin Partitüzelkişiliği adına yapıldığı da kabul edilemez. Ayrıca bu çeşit ödeme Yasa'nınmaddî yardım yapma veya borç verme yasağı ile bağdaşmamaktadır.

Bu nedenle, il örgütünce yapılan toplam14.500.000.- liranın 2820 sayılı Yasa'nın, 70/1. maddesiyle 75. maddesi gereğinceHazine'ye irat kayıt edilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.

IV- SONUÇ

Sosyaldemokrat Halkçı Parti'nin 1992 yılıhesabının incelenmesi sonucunda;

1- Parti'nin kesinhesabında gösterdiği gelirlerden;66.029.562.018.- lirasının, giderlerden; 62.009.343.316.- lirasının eldeki bilgive belgelere göre doğru ve 2820 sayılı Siyasî Partiler Kanunu'na uygunolduğuna,

2- 2820 sayılı Yasa'nın, 66. ve 69. maddelerineaykırı olarak sağlandığı anlaşılan 465.015.000.- lirası Genel Merkez'e,806.697.199.- lirası il örgütlerine ait olan toplam 1.271.712.199.- liralık Partigelirinin, 75. ve 76. maddeleri gereğince Hazine'ye gelir yazılmasına,

3- Parti Genel Merkezi'nce 2820 sayılı Yasa'nın67. maddesine aykırı olarak alınan 235.000.000.- liralık krediye Hazine'ceelkonulmasına,

4- 2820 sayılı Yasa'nın 70. maddesine aykırıolarak yapıldığı anlaşılan 11.508.881.- lirası Genel Merkez'e, 4.219.374.575.- lirasıiller örgütüne ait olan toplam 4.230.883.456.- liralık Parti giderinin, aynıYasa'nın 75. ve 76. maddeleri gereğince Hazine'ye gelir yazılmasına, 7.5.1998 günündeOYBİRLİĞİYLE karar verildi.