ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı:1994/72
Karar Sayısı:1994/68
Karar Günü:20.9.1994
R.G. Tarih-Sayı:19.10.1994-22086
İPTAL İSTEMİNDE BULUNAN : Tunceli Milletvekili Kamer GENÇ.
İPTAL İSTEMİNİN KONUSU : Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlık Divanı'nın
Genel Kurul'un bilgisine de sunularak üstü kapalı bir Meclis kararı durumuna getirildiğinden
sözedilen, Ankara Milletvekili İ.Melih GÖKÇEK'in TBMM üyeliğinin kendiliğinden düştüğüne
ilişkin 7.9.1994 günlü, 77 sayılı kararının, Anayasa'nın 84. maddesi ile TBMM İçtüzüğü'ne aykırı
olduğu savıyla iptali istemidir.
I- OLAY
Ankara Milletvekili İ. Melih GÖKÇEK 27 Mart 1994'de yapılan yerel seçimler
sonucunda Ankara Büyükşehir Belediye Başkanlığı'na seçilmiştir. Adıgeçen Milletvekili, 2972
sayılı "Mahalli İdareler İle Mahalle Muhtarlıkları ve İhtiyar Heyetleri Seçimi Hakkında
Kanun"un 3959 sayılı Yasa ile değişik 17. maddesine göre seçim sonuçlarının kendisine tebliğ
edilmesinden başlayarak 15 gün içerisinde, tercih hakkını kullanarak Ankara Büyükşehir
Belediye Başkanlığı'nı tercih ettiğini bildirmiş ve kendisine Ankara İl Seçim kurulu
Başkanlığı'nca 31 Mart 1994 günlü bir tutanakla mazbatası verilmiştir.
TBMM Başkanlık Divanı, Millet Meclisi İçtüzüğü'nün 113. maddesine göre İ. Melih
GÖKÇEK'in hukuksal durumunu açıklığa kavuşturmak ve Anayasa'nın 84. maddesinin gereğini
yerine getirmek üzere yaptığı toplantıda; konunun, İçtüzüğün 113. Maddesi kapsamında ele
alınamayacağına, bu nedenle bir karar alınmasına gerek bulunmadığına, İ. Melih GÖKÇEK'in
yasama dokunulmazlığının kaldırılmasıyla ilgili 3/1304 ve 3/1305 esas numaralı dosyaları
görüşen Anayasa ve Adalet Komisyonlarından kurulu karma komisyonun Meclis Başkanlığı'na
sunduğu 2.5.1994 günlü, 192 karar numaralı
raporunda belirttiği görüşlerin hukuksal durumu açıklığa kavuşturduğuna, bu rapordaki
görüşler doğrultusunda hiçbir işleme gerek kalmadan İ.Melih GÖKÇEK'in TBMM üyeliğinin
kendiliğinden düşmüş bulunduğuna, buna göre Meclis kayıtlarında Başkanlıkça düzeltme
yapılmasına ve bu hususların gündemin sonuçlar bölümünde Genel Kurul'un bilgisine
sunulmasına, 7.9.1994 gününde karar vermiştir.
TBMM Başkanlık Divanı'nın bu kararı 8.9.1994 günlü toplantısında TBMM'nin sadece
bilgisine sunulmuş; İ.Melih GÖKÇEK'in üyeliğinin düştüğüne ilişkin TBMM Genel Kurulu'nca
ayrıca bir karar alınmamıştır.
İptal isteminde bulunan Tunceli Milletvekili Kamer GENÇ, Anayasa'nın 85. ve 2949
sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 34.
maddesine göre başvurarak, Başkanlık Divanı kararını üstü kapalı biçimde uygun bulan Meclis
kararının iptalini istemiştir.
III- İLGİLİ ANAYASA VE YASA KURALLARI
Başvuru dilekçesinde dayanılan Anayasa kuralları şunlardır:
2
1. "MADDE 84.- İstifa eden, Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne seçilmeye engel bir suçtan
dolayı hüküm giyen, kısıtlanan, partisinden istifa ederek; başka bir partiye giren veya seçim
hükümetleri hariç Bakanlar Kurulu'nda görev alan, üyelikle bağdaşmayan bir hizmet kabul eden,
Meclis çalışmalarına özürsüz olarak bir ay içinde toplam beş birleşim günü katılmayanların
üyeliğinin düşmesine, üye tamsayısının salt çoğunluğu ile karar verilir.
Partisinden istifa eden milletvekili bir sonraki seçimde, istifa tarihinde mevcut herhangi
bir partinin genel merkez organlarınca aday gösterilemez.
Anayasa Mahkemesinin kararında partinin kapatılmasına eylem ve sözleri ile sebebiyet
verdiği belirtilen milletvekilinin üyeliği ile temelli olarak kapatılan siyasî partinin, kapatılmasına
ilişkin dâvanın açıldığı tarihte, parti üyesi olan diğer milletvekillerinin üyeliği, kapatma kararının
Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına tebliğ edildiği tarihte sona erer."
2. "MADDE 85.- Yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına vaya üyeliğin düştüğüne
Meclis'ce karar verilmesi hallerinde, karar tarihinden başlanarak bir hafta içinde, ilgili üye veya
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinden herhangi biri, bu kararın Anayasa ve içtüzük
hükümlerine aykırılığı iddiasıyla iptali için Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilir. Anayasa
Mahkemesi, iptal istemini onbeş gün içinde karara bağlar."
A. İLGİLİ ANAYASA KURALLARI
1. "MADDE 82.- Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Devlet ve diğer kamu
tüzelkişilerinde ve bunlara bağlı kuruluşlarda; Devletin veya diğer kamu tüzelkişilerinin
doğrudan doğruya ya da dolaylı olarak katıldığı teşebbüs ve ortaklıklarda; özel gelir kaynakları
ve özel imkânları kanunla sağlanmış kamu yararına çalışan dernek lerin ve Devletten yardım
sağlayan ve vergi muafiyeti olan vakıfların, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ile
sendikalar ve bunların üst kuruluşlarının ve katıldıkları teşebbüs veya ortaklıkların yönetim ve
denetim kurallarında görev alamazlar, vekili olamazlar, herhangi bir taahhüt işini doğrudan veya
dolaylı olarak kabul edemezler, temsilcilik ve hakemlik yapamazlar.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, yürütme organının teklif, inha, atama veya
onamasına bağlı resmî veya özel herhangi bir işle görevlendirilemezler. Bir üyenin belli konuda
ve altı ayı aşmamak üzere Bakanlar Kurulu'nca verilecek geçici bir görev kabul etmesi, Meclis'in
kararına bağlıdır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliği ile bağdaşmayan diğer görev ve işler kanunla
düzenlenir."
2. "MADDE 148.- (1. Fıkrası) Anayasa Mahkemesi, kanunların, kanun hükmünde
kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü'nün Anayasa'ya şekil ve esas
bakımlarından uygunluğunu denetler. Anayasa değişikliklerini ise sadece şekil bakımından
inceler ve denetler. Ancak, olağanüstü hallerde, sıkıyönetim ve savaş hallerinde çıkarılan kanun
hükmünde kararnamelerin şekil ve esas bakımından Anayasaya aykırılığı iddiasıyla, Anayasa
Mahkemesinde dâva açılamaz."
B. YASA KURALLARI
1- 2949 sayılı Yasa'nın 18. maddesinin birinci ve altıncı fıkraları şöyledir:
"Kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin, Türkiye Büyük Millet Meclisi
İçtüzüğü'nün veya bunların belirli madde ve hükümlerinin şekil ve esas bakımından Anayasaya
aykırılıkları iddiasıyla açılan iptal davalarına bakmak;
3
............................
Milletvekillerinin yasama dokunulmazlıklarının kaldırılmasına veya üyeliğin düştüğüne
veya Türkiye Büyük Millet Meclisi üyesi olmayan bakanların dokunulmazlığının kaldırılmasına
Türkiye Büyük Millet Meclisince karar verilmesi hallerinde, ilgililerin Anayasa veya İçtüzük
hükümlerine aykırılık iddiasına dayanan iptal istemlerini karara bağlamak;"
2. Aynı Yasa'nın 34. maddesi de şöyledir:
"Yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına veya üyeliğin düştüğüne dair Türkiye Büyük
Millet Meclisi kararlarına karşı, dokunulmazlığı kaldırılan milletvekili veya Türkiye Büyük
Millet Meclisi üyesi olmayan bakan veya Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinden herhangi
biri tarafından yapılan iptal istemleri, Anayasa Mahkemesince onbeş gün içinde karara bağlanır.
İptal istemlerine konu teşkil eden Türkiye Büyük Millet Meclisi kararları aleyhine
Anayasa Mahkemesine başvurma hakkı, karar tarihinden itibaren bir hafta sonra düşer.
27 nci maddenin birinci ve ikinci, 30 uncu ve 31 inci maddelerin birinci fıkraları ve 32
nci madde hükümleri bu halde de uygulanır.
Söz konusu iptal istemlerinde, Anayasa Mahkemesi Başkanlığı, ilgilinin ibraz etmesini
beklemeksizin gerekli evrakı doğrudan getirir."
IV- İLK İNCELEME :
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca yapılan ilk inceleme
toplantısında, konunun niteliği gereği bu evrede başka bir husus üzerinde durulmadan işin esasına
geçilerek iptal istemine ilişkin rapor, başvuru dilekçesi ve ekleri ile dayanılan yasa, İçtüzük ve
Anayasa kurallarıyla bunların gerekçeleri ve diğer belgeler okunup incelendikten sonra gereği
düşünüldü :
Tunceli Milletvekili Kamer GENÇ, başvurusunda özetle, bir milletvekilinin Türkiye
Büyük Millet Meclisi üyeliğinin düşmesinin Anayasa'nın 84. maddesinin açık ve buyurucu kuralı
uyarınca TBMM'nin kararıyla olanaklı bulunduğunu, oysa Ankara Milletvekili İ.Melih
GÖKÇEK'le ilgili olayda Meclis Başkanlığı'nca İçtüzüğün 113. maddesine göre işlem
yürütülmesi için toplantıya çağrılan Başkanlık Divanı'nın işleme gerek görmeyerek, Anayasa ve
Adalet Komisyonlarından kurulu Karma Komisyon'un dokunulmazlık dosyasına ilişkin
raporundaki gerekçeye dayalı olarak İ.Melih GÖKÇEK'in üyeliğinin kendiliğinden düşmüş
olduğuna karar verdiğini, bu kararın
TBMM Genel Kurulu'nun bilgisine sunulmak suretiyle üyeliğin düşmesinin
kesinleştirildiğini, üyeliğin düşmesi için Anayasa ve İçtüzüğün istediği biçimde sarih bir meclis
kararı alınmadığını, sadece üyeliğin düştüğüne ilişkin Başkanlık Divanı Kararı'nın Genel
Kurul'un bilgisine sunulması ve bir üyenin aleyhte konuşması suretiyle genel bir benimseme ile
zımnî bir Meclis kararı oluşturulduğunu, bu nedenlerle de Ankara Milletvekili İ. Melih
GÖKÇEK'in TBMM üyeliğinin düştüğü yolunda verilen kararın, Anayasa'nın 84. maddesine
aykırı olduğu savıyla iptaline karar verilmesini istemiştir.
Anayasa'nın 85. maddesine göre, Yasama dokunulmazlığı'nın kaldırılmasına veya
üyeliğin düştüğüne Meclisce karar verilmesi hallerinde ilgili üye veya Türkiye Büyük Millet
Meclisi üyelerinden herhangi biri, bu kararın , Anayasa veya İçtüzük hükümlerine aykırılığı
iddiasıyla iptali için Anayasa Mahkemesine başvurabilir.
4
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında 2949 sayılı Yasa'nın
34. maddesinde de "... üyeliğin düştüğüne dair Türkiye Büyük Millet Meclisi kararlarına karşı,
... Türkiye Büyük Millet Meclisi üyesi olmayan bakan veya Türkiye Büyük Millet Meclisi
üyelerinden herhangi biri tarafından yapılan iptal istemleri, Anayasa Mahkemesince ... karara
bağlanır." Denilerek Anayasa'nın 85. maddesi doğrultusunda uygulamaya ilişkin açıklık yer
almaktadır.
Anayasa Mahkemesi'nin, TBMM'nin bir üyesinin üyeliğinin düşmesiyle ilgili iptal
istemlerini inceleyip karara bağlayabilmesi Anayasa'nın 84. ve 2949 sayılı Yasa'nın 18.
maddesinin 6. Bendi ile 34. maddesi uyarınca "... TBMM'nin üyeliğin düştüğüne ilişkin bir karar
vermesi" durumunda olanaklıdır.
Anayasa'nın 148. ve 2949 sayılı Yasa'nın 18. Maddesine göre Anayasa Mahkemesi,
genelde yasaların, KHK'lerin ve TBMM İçtüzüğü'nün biçim ve öz yönünden Anayasa'ya
uygunluğunu denetler. Özelde ise Anayasa'nın 84. ve 85. maddeleriyle, 2949 sayılı Yasa'nın 18.
maddesinin 6. bendi gereğince dokunulmazlığın kaldırılmasına ya da üyeliğin düştüğüne ilişkin
TBMM Genel Kurul kararlarına yapılan iptal istemlerini inceler. TBMM Genel Kurul
kararlarından içtüzük değişikliği niteliğinde olanlar, bu nedenle başvurulduğunda, ele alabilir.
Olayda, bu durumlar sözkonusu değildir. Üyeliğin düştüğüne ilişkin kararların incelenmesi bu
konuda bir TBMM Genel Kurulu kararının varlığına bağlıdır. İ. Melih GÖKÇEK hakkında
Anayasa'nın ilgili maddeleri gereğince bu konuda alınmış ya da alınmış sayılacak bir TBMM
Genel Kurul kararı yoktur. Başkanlık Divanı'nın İ. Melih GÖKÇEK'in Türkiye Büyük Millet
Meclisi üyeliğinin kendiliğinden düştüğüne ilişkin kararını Genel Kurul kararı saymak da
olanaksızdır. Divan kararının kabûlü yönünde TBMM Genel Kurul kararı olmadıkça yapılan
başvuru dinlenemez.
Bu nedenle, ortada dava konusu yapılabilecek bir TBMM kararı bulunmadığından iptal
isteminin reddedilmesi gerekir.
V- SONUÇ
İptal istemine konu olabilecek bir TBMM kararı bulunmadığından istemin REDDİNE,
20.9.1994 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Yekta Güngör ÖZDEN
Başkanvekili
Güven DİNÇER
Üye
İhsan PEKEL
Üye
Selçuk TÜZÜN
Üye
Ahmet N. SEZER
Üye
Haşim KILIÇ
5
Üye
Yalçın ACARGÜN
Üye
Mustafa BUMİN
Üye
Sacit ADALI
Üye
Ali HÜNER
Üye
Lütfi F. TUNCEL
DEĞİŞİK GEREKÇE
Esas Sayısı:1994/72
Karar Sayısı:1994/68
Kararda konu yalnız biçimsel açıdan ele alınmamış Anayasa'nın 84. maddesi gereğince
verilmiş TBMM kararı bulunmadığından istemin reddi yolunda sonuca varılmıştır. Bu nedenle
kararın sonucuna aşağıdaki gerekçelerle katılıyoruz:
TBMM üyeliği ve Belediye Başkanlığı sıfatını kazanma millî iradenin doğrudan doğruya
aracısız olarak yaptığı belirlemedir.
Başta TBMM olmak üzere halk tarafından seçimle belirlenen görevlere seçilenler hiçbir
organın ek bir irade belirtmesine ihtiyaç olmaksızın görevlerine başlarlar. Millî irade ve seçim
yoluyla belirlenen organlar seçim sonunda kendiliğinden oluşurlar. TBMM üyeliği ve Belediye
Başkanlığı gibi görevlere başlama, kimsenin iznine tabi değildir. İzin, karar v.s. gibi ek bir irade
söz konusu olamaz.
Merkezi ve yerel yönetimlerde halkın iradesi ve seçim yoluyla bu görevlere gelen kişilere
seçim kurulları eliyle verilen "mazbata"lar hukukî yapıları itibariyle idari ve "beyan edici"
nitelikte belgeler olup, "inşaî" nitelikleri yoktur.
Uyuşmazlık konusu olayda Ankara ili halkının seçtiği bir millekvekili daha sonra Ankara
şehri hemşehrileri tarafından Ankara Büyükşehir Belediye Başkanlığı'na seçilmiştir.
Millî iradenin seçimle belirlediği bu görevlerden ikisinin bir kişi uhdesinde birleşmesi
veya bunlar arasında birinin ilgilinin tercihine bırakılması Anayasamızca özel olarak
düzenlenmemiş ve konu haliyle kanunla düzenlenecek alana ait olmuştur. Bu konu 2972 sayılı
Yasa'nın 3959 sayılı Yasa ile değişik 17. maddesi ile düzenlenmiş ve millî irade ile seçilen bu
görevler arasında bir tercih yapılması zorunlu kılınmıştır.
Ankara Milletvekili İ.Melih GÖKÇEK bu kanun gereğince tercihini kullanarak
milletvekilliği görevini bırakmıştır.
Yapılan bu tercih TBMM dahil hiçbir organın irdelemesine ve tasdikine tabi tutulamaz.
Bu tercih Anayasa'nın 84. maddesine göre düzenlenen konuların arasında bulunmamaktadır.
TBMM Başkanlık Divanı'nın aldığı karar Anayasa'nın 84. maddesiyle ilgili bir TBMM Genel
Kurulu Kararı olmayıp, yukarda belirlenen olguyu saptayan TBMM Başkanlık Divanı kararıdır.
6
Milletvekilliği düşmesi gibi temel bir Anayasal konuda 84. maddenin genişletilerek
yorumlanmasına imkân yoktur. 84. Maddede yazılı üyeliğin düşmesi, ancak maddede açıkça
düzenlenen hallerde uygulanır. Bu haller ise şunlardır:
1. Milletvekilliğinden istifa,
2. Hüküm giyme,
3. Kısıtlanma,
4. Partiden istifa ederek başka partiye girme,
5. Üyelikle bağdaşmayan hizmet kabul etme,
Buna göre, millî irade tarafından seçimle belirlenen görevler arasında yapılan "tercih" 84.
madde uygulaması ile ilgilendirilemez.
Güven DİNÇER
Başkanvekili
İhsan PEKEL
Üye
Sacit ADALI
Üye
Full & Egal Universal Law Academy