ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı:1998/38
Karar Sayısı:1998/50
Karar Günü:31.7.1998
R.G. Tarih-Sayı:16.03.1999-23641
İPTAL İSTEMİNDE BULUNAN : Van Milletvekili Mustafa Bayram
İPTAL İSTEMİNİN KONUSU : Van Milletvekili Mustafa Bayram'ın yasama
dokunulmazlığının kaldırılmasına ilişkin Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu'nun
21.7.1998 günlü, 563 sayılı kararının, Anayasa, Yasa ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü
hükümlerine aykırılığı savıyla Anayasa'nın 85. ve 2949 sayılı Yasa'nın 34. maddeleri uyarınca
iptali istemidir.
I- OLAY
Aralarında Mustafa Bayram'ın da bulunduğu sanıklar hakkında, açılan kamu davasında;
Yargılama devam ederken sanıklardan Mustafa Bayram'ın 24.12.1995 günü Van
Milletvekili seçilmesi nedeniyle, hakkındaki kamu davası CMUK 253/4 maddesi gereğince
durdurulmuştur.
Van C. Başsavcılığının bu suçlara ilişkin olarak düzenlediği fezleke ve dava dosyası
Adalet Bakanlığı eliyle TBMM Başkanlığı'na gönderilmiştir.
TBMM Başkanlığı tarafından 5.6.1997 tarih ve 3/818 sayı ile Anayasa ve Adalet
Komisyonları üyelerinden kurulu Karma Komisyon'a havale edilen dosya Komisyonda
27.11.1997 tarihinde gündeme alınmış ve İçtüzüğün 132. maddesine göre kurulan hazırlık
komisyonuna verilmiş; Komisyon, 25.12.1997 tarihli raporuyla, kasten adam öldürmek, 6136
sayılı Yasa'ya muhalefet ve silahla müessir fiil suçları nedeniyle, Van Milletvekili Mustafa
Bayram'ın dokunulmazlığının kaldırılmasının gerektiğine karar vermiştir.
Karma Komisyonun 8.1.1998 günlü toplantısında, Hazırlık Komisyonunun raporu
değerlendirilmiş ve 9'a karşı 22 oyla rapor kabul edilmiştir. Bu rapor, Genel Kurul'un 21.7.1998
günlü 125. Birleşiminde görüşülmüş ve Mustafa Bayram'ın dokunulmazlığı kaldırılmıştır.
II- İPTALİ İSTENEN TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KARARI
Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu'nun 21.7.1998 günlü, 563 sayılı kararı
şöyledir :
"Van Milletvekili Mustafa Bayram'ın yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına dair
Anayasa ve Adalet Komisyonları Üyelerinden Kurulu Karma Komisyonca hazırlanan ilişikteki
rapor, Genel Kurulun 21.7.1998 tarihli 125 inci Birleşiminde kabul edilmiştir.
Anayasa ve Adalet Komisyonları Üyelerinden Kurulu Karma Komisyon Raporu
Türkiye Büyük Millet Meclisi
Anayasa ve Adalet Komisyonları Üyelerinden 22.1.1998
Kurulu Karma Komisyon
Esas Sayısı:1998/38
Karar Sayısı:1998/50
2
Esas No. : 3/828
Karar No. : 58
TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ BAŞKANLIĞINA
Başkanlıkça, 9.6.1997 tarihinde Karma Komisyona gönderilen Van Milletvekili Mustafa
Bayram'ın Yasama Dokunulmazlığının Kaldırılması Hakkında Başbakanlık yazısı, 27.11.1997
tarihinde gündeme alınmış ve İçtüzüğün 132 nci maddesine göre kurulan Hazırlık Komisyonuna
incelenmek üzere verilmiştir.
Hazırlık Komisyonu, inceleme sonucunu özetleyen 25.12.1997 tarihli raporuyla kasten
adam öldürmek, 6136 sayılı Yasaya muhalefet ve silahla müessir fiil suçu isnat edilen Van
Milletvekili Mustafa Bayram'ın dokunulmazlığının kaldırılmasına karar vermiştir.
Fezlekede ve eki dosyadaki bilgilere ve belgelere göre; Van'da 6.8.1991 tarihinde araç
park etme sırasında çıkan bir olayda karşılıklı birçok silahın ateşlendiği bir çatışma çıkmıştır. Bu
çatışmada iki kişi ölmüş, Mustafa Bayram yaralanmıştır. Ayrıca Mustafa Bayram'a ait 9 mm
çaplı 73095125 seri nolu Browning marka silahtan çıkan bir merminin Yakup İnce'nin gözüne
isabet ederek ölümüne neden olduğu, yine Salih İnce'yi yaralayan bir kurşunun da Mustafa
Bayram'a ait silahtan atıldığının Adlî Tıp Kurumunun raporuyla saptandığı belirtilmektedir.
Olayda başka ölü ve yaralılar da vardır. İddia ve müsnet suçla ilgili yargılamanın Van Ağır Ceza
Mahkemesinde derdest olduğu belirtilmektedir.
Van Milletvekili Mustafa Bayram Karma Komisyona gelerek konuyla ilgili sözlü
savunma yapmıştır. Suç konusu olaya katılmadığını belirtmiş; kendisine ait silahın o gün bir
yakınında bulunduğunu ifade etmiştir.
Karma Komisyonumuz fezleke ve eki dosyayı incelemiş, savunmayı dinlemiştir.
Fezlekede isnat konusu olan suçun ağırlığı, iddiaların ciddiliği göz önüne alınarak yargılamanın
devamını sağlamak amacıyla Van Milletvekili Mustafa Bayram'ın yasama dokunulmazlığının
kaldırılmasına karar verilmiştir.
Raporumuz Genel Kurulun bilgilerine sunulmak üzere Yüksek Başkanlığa saygı ile
sunulur."
IV- İNCELEME
İptal istemini içeren dilekçe, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı'ndan getirtilen
belgeler, Van Cumhuriyet Başsavcılığı'nın fezlekesi ve ekleri konuyla ilgili rapor, Anayasa, Yasa
ve içtüzük kuralları ile öteki metinler okunup inlendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A- Biçim Yönünden İnceleme
1- Hazırlık Komisyonu'nun Kuruluşu Yönünden
Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü'nün 131. ve 132. maddelerine göre, bir
milletvekilinin dokunulmazlığının kaldırılmasına ilişkin istemler, Meclis Başkanlığı'nca,
Anayasa ve Adalet Komisyonu üyelerinden kurulu Karma Komisyon'a gönderilir. Bunun üzerine
Komisyon Başkanı, dokunulmazlık dosyalarını incelemek üzere ad çekme yolu ile beş üyeli bir
hazırlık komisyonunu oluşturur.
Karma Komisyon tutanaklarının incelenmesinden, siyasî parti gruplarının Türkiye Büyük
Millet Meclisi'ndeki "kuvvetleri oranında" temsil ilkesi gözönünde tutularak, en çok üyeye sahip
Esas Sayısı:1998/38
Karar Sayısı:1998/50
3
olandan başlayarak yapılan ad çekme işleminin ve bunun sonucunda oluşturulan Hazırlık
Komisyonu'nun kuruluşunda Anayasa ve İçtüzük kurallarına aykırı bir yönün bulunmadığı
saptanmıştır.
Ayrıca Komisyon, suçlanan üyeye savunma hakkı tanımış ve raporunu da bir ayda
hazırlayarak Karma Komisyon'a göndermiştir.
2- Karma Komisyon'un Kuruluşu Yönünden
Karma Komisyon'un yasa tasarı ve tekliflerini inceleyen komisyonlara göre daha özel bir
durumu vardır. Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü'nün 38. maddesine göre, yasa tasarı ve
tekliflerinin komisyonlarda belirli bir süre içinde incelenip sonuçlandırılmaması durumunda
doğrudan doğruya gündeme alınarak Genel Kurul'da görüşülmesi yolunun açık olmasına karşılık,
yasama dokunulmazlığı konusunda böyle bir yönteme yer verilmemiştir. Bu nedenle, konunun
mutlaka Hazırlık Komisyonu'nda ve Karma Komisyon'da incelenmesi ve karara bağlanması
gerekmektedir.
Anayasa'nın 95. maddesinin ikinci fıkrasında, İçtüzük kurallarının siyasî parti
gruplarının, meclisin tüm çalışmalarına üye sayısı oranında katılmalarını sağlayacak biçimde
düzenlenmesi öngörülmektedir. TBMM İçtüzüğü'nün 21. maddesinde de komisyonlarda siyasî
parti gruplarına düşen üye sayısının, 11. maddenin birinci fıkrası uyarınca saptanacağı
belirtilmiştir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı'ndan getirtilen belgelerin incelenmesinden,
Karma Komisyon'un kuruluşunda, Anayasa ve İçtüzük kurallarına aykırılık bulunmadığı
görülmüştür.
3- Karma Komisyon Raporu'nun Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu'nda
Oylanması Sırasında İçtüzüğün Aradığı Gerekli Nisap Yönünden
Mustafa Bayram, Türkiye Büyük Millet Meclisi kararının, İçtüzüğün aradığı nisaba
uygun olmadığı savında bulunmuştur.
TBMM İçtüzüğü, Karma Komisyonun yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına ilişkin
raporların Genel Kurulda görüşülmesi sırasında özel bir nisap aramamıştır.
Dokunulmazlığın kaldırılmasına ilişkin Karma Komisyon raporunun görüşüldüğü ve
oylandığı TBMM'nin 21.7.1998 günlü 125. Birleşimin birinci oturumu saat 14.00'de açılmıştır.
Bu oturumda toplantı yeter sayısının olmadığı anlaşılınca birleşime saat 14.35'e kadar ara
vermiştir. İkinci oturum saat 14.35'te açılmış, ad okunmak suretiyle yoklama yapılmış ve toplantı
yeter sayısı olduğu için çalışmalara başlanmıştır. Bu oturumda, dava hakkındaki rapor
görüşülmüş ve Mustafa Bayram'ın savunmasını yapmasından sonra Komisyon raporu
onaylanarak kabul edilmiştir.
Açıklanan nedenlerle, Karma Komisyon raporunun Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel
Kurulu'nda oylanması sırasında İçtüzüğün aradığı gerekli nisabın bulunmadığı iddiası yerinde
görülmemiştir.
B- Esas Yönünden İnceleme
Mustafa Bayram başvurusunda, re'sen gözönüne alınacak nedenlerle de dokunulmazlığın
kaldırılmasına ilişkin kararın iptalini istemektedir.
Esas Sayısı:1998/38
Karar Sayısı:1998/50
4
Anayasa'nın 85. maddesinde, dokunulmazlığın kaldırılmasına ilişkin kararın Anayasa'ya,
Yasa'ya ve İçtüzüğe uygunluğunun denetlenmesi öngörülmüş, 2. maddesinde ise, Türkiye
Cumhuriyeti'nin bir hukuk Devleti olduğu kurala bağlanmıştır. Bu kural uyarınca, yasama
dokunulmazlığının kaldırılmasına ilişkin kararların denetiminde, hukuk Devletinden beklenen
nesnel (objektif) ölçülerin esas alınması gerekir.
Yasama dokunulmazlığının kaldırılması kararının iptaline ilişkin istemin, suçlamanın
ciddîliği, siyasal amaçlara dayanmaması, üyenin şeref ve haysiyetinin korunması yönlerinden
incelenmesi gerekir.
Dokunulmazlık, yasama organı üyelerini, görevlerini tam olarak yerine getirmelerini
engelleyecek gereksiz suçlamalardan korumak amacına yöneliktir. Ancak, yöneltilen suçlamanın
ciddî olması durumunda yargı yolunun açılması, kamu yararı ve milletvekilinin şeref ve
haysiyetinin korunması yönlerinden zorunlu bulunmaktadır.
Van Cumhuriyet Başsavcılığı'nın 17.9.1996 günlü, 2/1343 sayılı fezlekesi ve ekinde
bulunan belgelerin incelenmesinden, Mustafa Bayram'a isnad edilen suçlarla ilgili olarak adı
geçen hakkında milletvekili seçilmesinden önce kamu davası açıldığı ve dosya içindeki
kanıtlardan kendisine yöneltilen suçlamanın ciddi olduğu kanısına varılmıştır.
Dokunulmazlığın kaldırılması isteminden karara kadar olan süreç içindeki davranışlar,
dokunulmazlığın kaldırılmasına karar veren çoğunluğun tutumu, komisyon ve Genel Kuruldaki
konuşmalar, dokunulmazlığın kaldırılmasına yol açan suçlamanın niteliği ve ciddîliği yönünden
ileri sürülen gerekçeler ve bunların doğruluğu yönünden ortaya konulan kanıtlar, kararın
alınmasındaki yöntemler incelendiğinde, dokunulmazlığın kaldırılmasının siyasal amaç
taşımadığı da anlaşılmaktadır.
Bu nedenlerle de, dokunulmazlığın kaldırılmasına ilişkin TBMM kararının iptali
isteminin reddi gerekir.
V- SONUÇ
Van Milletvekili Mustafa BAYRAM'ın yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına ilişkin
21.7.1998 günlü, 563 sayılı Türkiye Büyük Millet Meclisi Kararı'nın Anayasa'ya, Kanun'a ve
TBMM İçtüzüğü'ne aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, 31.7.1998 gününde
OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Ahmet Necdet SEZER
Başkanvekili
Güven DİNÇER
Üye
Samia AKBULUT
Üye
Haşim KILIÇ
Üye
Sacit ADALI
Üye
Ali HÜNER
Esas Sayısı:1998/38
Karar Sayısı:1998/50
5
Üye
Mustafa YAKUPOĞLU
Üye
Nurettin TURAN
Üye
Aysel PEKİNER
Üye
Mahir Can ILICAK
Üye
Rüştü SÖNMEZ
DEĞİŞİK GEREKÇE
Dokunulmazlığın kaldırılması konusunda Anayasa Mahkemesi'nce belirlenen ölçütlere
katılmıyorum.
Milletvekili dokunulmazlığının konuş nedeni millî egemenliğe dayanan milletvekilliği
kurumunun ve siyasal sistemin korunması gereğidir.
Dokunulmazlığın kaldırılması kararlarına karşı yapılan itiraz incelemesinde, inceleme,
itiraz dilekçesi ile sınırlı olmalıdır. İtirazın değerlendirilmesinde temel, itirazda ileri sürülen
iddialardır. Olayda itiraz eden milletvekiline isnat olunan suç adi niteliktedir. Böyle bir suçun
varlığı ile ilgili mahkemeye sevk öncesi yapılan bir inceleme, olayın siyasal boyutları veya
milletvekilinin onurunun korunması ile ilgili değildir. Önemli olan suç isnadına neden olan
olayın gerçekliği ve bu olayla milletvekili arasındaki bağdır.
İtiraz eden milletvekiline isnat olunan adam öldürme ve yaralama suçları nedeniyle yargıç
önüne çıkartılma için yeterli delil varsa, artık konunun TBMM'nin incelemesinde ve Anayasa
Mahkemesi itiraz aşamasında "siyasallaşma" ve "milletvekilinin onuru" gibi ölçütlerle
değerlendirilmemesi gerekir. Memurlar ve bakanlar gibi yalnız kamu görevlileri tarafından
işlenebilecek nitelikte olan "görevi ihmal" veya "görevi kötüye kullanma" suçlamaları ile ilgili
olup kurumsal özellik gösteren ve özünde takdir unsuru taşıyan konularda siyasallaşma söz
konusu olabilir. Adi suçlarda "siyasallaşma"nın önlenmesi veya "milletvekilinin onurunun
korunması" diye bir sorun yoktur.
İtiraza konu olayda milletvekiline isnat olunan fiil nedeniyle dokunulmazlığın
kaldırılması için yeterli delil bulunmaktadır.
İtirazın reddi kararına bu gerekçelerle katılıyorum.
Başkanvekili
Güven DİNÇER
Full & Egal Universal Law Academy