-D.19/87 Anayasa Mahkemesi: 13/86
Anayasa Mahkemesi olarak oturum yapan
Yüksek Mahkeme Huzurunda
Mahkeme Heyeti: Şakir Sıdkı İlkay, Başkan, Salih S. Dayıoğlu,
Ergin Salâhi, Aziz Altay, Celâl Karabacak.
An-ayasanın 148. maddesi hk.
Yüksek İdare Mahkemesi tarafından YİM 174/85 sayılı başvuruda (Müstedi: Hüseyin Ertaç M.Ali ile Müstedaaleyh: Lefkoşa Türk Belediyesi arasında) sunulan konu.
Müstedi namına: Kıvanç M. Riza.
Müstedaaleyh namına: Behiç Öztürk.
-Amicus curiae olarak Başsavcılık namına: Yaşar Boran
----------------
K A R A R
KONU:
35/77 sayılı Yasa ile değiştirilmiş şekli ile 35/75 sayılı Eski Eserler Yasasının 5,9,10 ve 14. maddelerinin Anayasanın -1,36 ve 39. maddelerine aykırı olup olmadığı.
I. OLAY:
Müstedinin Eski Eserler ve Müzeler Dairesine yaptığı bir müracaatı tezekkür eden Yüksek Anıtlar Kurulu, Lefkoşa'da Selmiye Mahallesinde Blok A ve Parsel 200'de bulunan dükkânın, (a) Büyük Han'ın k-oruma alanı içerisinde yer aldığı, (b) 1. derecede korunacak bölgede yer aldığı ve (c) sağlam bir yapı olduğu sebeplerinden ötürü, yıkılmasına izin verilmemesine ve sunulan inşaat projesinin de reddedilmesine karar verdi. Bu karar Bakanlar Kurulu tarafında-n 13.6.1985 tarihinde onaylanıp 7.7.1985 tarihli Resmi Gazetenin Ek IV'ünde yayınlandı. Eski Eserler ve Müzeler Dairesi Müdürü 1.7.1985 tarihli bir yazı ile Bakanlar Kurulunun kararını müstedaaleyhe bildirdi ve bu yazının dağıtımını müstediye de yaptı. Bak-anlar Kurulunun, 15.9.1982 tarihinde aldığı ve 24.9.1982 tarihli Resmi Gazetenin Ek IV'ünde yayınlanan bir kararı ile diğerleri arasında, müstediye ait olan ve yeniden inşa edilmesi istenen yeri 1. derecede korunması gerekli alanın bir kısmı olarak saptanm-ış ve 1. derecede korunması gerekli alanın içerisindeki yollara cephesi olan binaların yapım, yıkım ve imar denetimini, 35/75 sayılı Eski Eserler Yasasının 10 ve 14(3) maddeleri altında, Anıtlar Yüksek Kuruluna vermişti.
Müstedi, daha sonra, 5.11.1985 ta-rihinde, müstedaaleyhe yazılı bir müracaatta bulunarak aynı binayı yıkmak ve yeniden inşa etmek üzere izin talep etti. Müstedaaleyh de müstediye gönderdiği 19.11.1985 tarihli bir yazı ile müstedinin izin talebini, Bakanlar Kurulu tarafından onaylanan Yükse-k Anıtlar Kurulunun kararına istinaden, reddetti. Bunun üzerine müstedi Yüksek İdare Mahkemesinde bir başvuru dosyaladı ve müstedaaleyhin 19.11.1985 tarihli yazısında belirtilen kararın hükümsüz ve etkisiz olduğuna ve herhangi bir sonuç doğuramayacağına ka-rar verilmesini istedi.
Başvuru, duruşma için, Yüksek İdare Mahkemesi huzuruna gittiğinde müstedi 35/77 sayılı Yasa ile değiştirilmiş şekli ile 35/75 sayılı Eski Eserler Yasasının 5,9,10 ve 14. maddelerinin Anayasanın 1,36 ve 39. maddelerine aykırı oldu-ğunu ileri sürdü. Mahkeme de ileri sürülen Anayasaya aykırılık konusunun taraflar arasındaki ihtilâfın karar bağlanmasında yetkili olabileceği kanaatına vardı ve konuyu, karara bağlanmak üzere Yüksek Mahkemeye, Anayasa Mahkemesi olarak, havale etti. Yüksek- İdare Mahkemesi, ayrıca, Anayasa Mahkemesinin kararına değin başvurunun duruşmasını durdurdu.
II. İDDİANIN GEREKÇESİ:
Müstedinin iddiasının gerekçesi özetle şöyledir:
35/77 sayılı Yasa ile tadil edilmiş şekli ile 35/75 sayılı Eski Eserler Yasasının 5-,9,10 ve 14(3) maddeleri Anayasanın 39. maddesine aykırıdır.
Anayasanın 39. maddesi tarih, kültür ve doğa varlıklarının korunması ile ilgili maddedir. Bu madde, eski eser olarak saptanarak korunma sahası içine alınan özel mülkiyete konu malların sahiple-rine yardım yapılmasını ve bağışıklık sağlanmasını ve yapılacak olan yardımlar ve sağlanacak olan bağışıklıkların yasa ile düzenlenmesini öngörmektedir. Bu maddede sözü edilen yardımlar ve bağışıklıklarla ilgili gerekli yasal düzenleme yapılmamıştır. Bu ne-denle havaleye konu yasa maddeleri Anayasaya aykırıdır.
Başvuru konusu karar, Bakanlar Kurulu tarafından alınan bir karar altında Eski Eserler koruma alanı içinde alınan müstedinin dükkânı ile ilgilidir. Müstedaaleyh, Bakanlar Kurulunun kararına istinade-n, dükkânın yıkım ve yeniden inşası için izin vermeği reddetti. Bakanlar Kurulu kararı ise özellikle yasanının 10 ve 14(3) maddelerine dayandırıldı. Aslında madde 14(3)'ün müstedinin meselesi ile ilgisi yoktur. İlgisi yoktur çünkü imar plânında bir değişik-lik söz konusu değildir. Ancak yasanın 10. maddesi Anayasaya aykırı ise aynı oranda 14(3) maddesi de aykırıdır.
Bakanlar Kurulunun kararı, Devlet Anayasanın 39. maddesi altındaki mükellefiyetini yerine getirmediği cihetle, Anayasaya aykırıdır. Bakanlar -Kurulunun kararı Anayasaya aykırı ise müstedaaleyhin kararı da aykırıdır. Bakanlar Kurulunun kararı yoklukla malûldur ve bu böyle ise o zaman müstedaaleyhin kararı da mesnetsizdir.
Havalenin duruşmasında konu yasa maddelerinin Anayasanın 1 ve 36. maddele-rine aykırı olduğu iddiası müstedi tarafından ileri sürülmedi.
Müstedaaleyhin iddiasının gerekçesi özetle şöyledir:
Müstedinin konu taşınmaz malı Eski Eserler açısından birinci derecede korunma alanı içinde ilân edilmiştir. Bakanlar Kurulu tarafından on-aylanan Yüksek Anıtlar Kurulu'nun kararı 7.7.1985 de Resmi Gazetede ilân edildi. Müstedaaleyh bu kararla bağlı olduğu için müstedinin müracaatını reddetti.
Müstedi, Bakanlar Kurulu ve Yüksek Anıtlar Kurulu'nun kararı aleyhine 75 gün içinde başvuru dosyal-amadı.
Bu başvuruda müstedaaleyhin taraf olmaması gerekirdi, çünkü müstedi başarılı olsa dahi, müstedaaleyh Bakanlar Kurulu kararı ile bağlı olduğuna göre ve o karar durdukça, kendisine istediği izin verilemez. Bu mesele açısından müstedaaleyhin kararını-n Anayasanın 39. maddesine aykırılığı yoktur. Bakanlar Kurulu'nun kararının, Bakanlar Kurulunun Yüksek Anıtlar Kurulu'nun aldığı kararı onaylamak yetkisi bulunduğuna göre, yoklukla malûl olması da söz konusu değildir.
Amicus curiae olarak Başsavcılık nam-ına bulunan Kıdemli
Savcının görüşlerinin gerekçesi özetle şöyledir:
Müstedinin kararının kaderini kararlaştıracak olan Anayasa Mahkemesi olmayıp Yüksek İdare Mahkemesidir. Bu sorunun aynısı daha önce YİM 200/78'de karara bağlandı. Bunun dışında, Baka-nlar Kurulunun iki kararı ortada durdukça ve başvuru konusu yapılmadığı müddetçe başka vasıtaları kullanarak bu kararlara mesnet teşkil eden yasa maddelerinin Anayasaya aykırılığı ileri sürülmez. Bu nedenle ileri sürülen Anayasaya aykırlık konusunun mesele-ye etkenliği yoktur.
III. İLGİLİ YASA METİNLERİ:
35/77 sayılı Yasa ile değiştirilmiş şekli ile 35/75 sayılı Eski Eserler Yasasının 5,9,10 ve 14. maddeleri aynen şöyledir:
"5. Bu Yasanın kapsamına giren eski eserleri, tarihi ve doğal anıtları bozma-k ve değiştirmek. Bakanlığın izin olmadan onarmak ve içlerinde veya korunma sınırları içinde inşaat, tesisat, sondaj ve kazı yapmak, kireç ocağı ve tuğla harmanı tesis etmek, define aramak, hayvancılıkta, tarımda veya herhangi bir işte kullanmak, yıkılmala-rından veya tahriplerinden meydana gelen maddeleri almak, bunları geçici veya devamlı olarak herhangi bir maksatla iskân veya işgal etmek, kısmen veya tamamen tahrip etmek, tahriplerine neden olabilecek hizmetlerde kullanmak yasaktır."
"9. Taşınmaz eski e-serler, Bakanlıkça oluşturulan bir kurul tarafından tespit olunur tespit ve tesciller Bakanlıkça onandıktan sonra tapu kütüğündeki hanesine (eski eserdir) kaydı yazılarak tescil edilir. Ancak bu kurulda Kıbrıs Türk Mimar ve Mühendis Odaları Birliği de tems-il edilir."
"10. 9. madde uyarınca tescil edilen taşınmaz eski eserlerin korunma sınırlarının belirlenmesi ve bu sınırlar içinde inşaat ve tesisat yapılıp yapılmayacağı konusunda karar alma yetkisi, Bakanlıkça oluşturulan kurula aittir. Ancak alınan karar- Bakanlar Kurulunca onandıktan sonra tatbik edilebilir."
"14.(1). Mülkiyeti Hazineye ait bulunan veya Vakıf olan eski eserlerden kullanılması kamu tüzel kişilerine veya derneklere bırakılanların bakım, onarım ve restorasyon işleri için yapılacak harcamala-ra bu eserleri kullananlar da katılırlar.
(2). Eski eserlerin bulunduğu çevrelerdeki şehir plânlarının düzenlenmesinde Bakanlığın görüşü alınır ve bunların ilgili Bakanlıkça onanması sırasında bu görüş değerlendirilir.
(3) Daha önce düzenlenen v-e onaylanan imar plânlarının, eski eserler, tarihi ve doğal anıtlar bakımından değiştirilmesi gerekli görüldüğü ve bu hususta 9. ve 10. maddeler ile oluşturulan Kurulun kararı alındığı takdirde Bakanlık gerekli değişiklik teklifinde bulunabilr."
IV. İLGİL-İ ANAYASA METİNLERİ:
"Madde 1.
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Devleti, demokrasi, sosyal adalet ve hukukun üstünlüğü ilkelerine dayanan lâik bir Cumhuriyettir."
"Madde 36.
Her yurttaş, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, kamu yarar-ı amacıyla ve yasa ile sınırlanabilir.
Mülkiyet hakkının kullanılmasına, kamu güvenliği, genel sağlık, genel ahlâk, kent ve ülke plânlaması veya herhangi bir malvarlığının kamu yararı için geliştirilmesi ve faydalı kılınması veya başkalarının haklarının k-orunması için kesin olarak gerekli kısıntı veya sınırlamalar yasa ile konabilir.
Malvarlığının ekonomik değerini fiilen azaltan kısıntı ve sınırlandırmalar için derhal tam bir tazminat ödenir: anlaşmazlık halinde tazminatı hukuk mahkemesi saptar.
Yukarıd-aki (2). Ve (3). fıkra kuralları, herhangi bir verginin veya para cezasının tahsili, herhangi bir hükmün yerine getirilmesi, sözleşmeden doğan bir yükmün yerine getirilmesi veya can veya malın tehlikeden korunması amacı ile yasa ile konmuş kuralları etkile-mez.
Devletin, 159. maddede belirtilen taşınmaz mallar üzerindeki hakkı saklıdır."
"Madde 39.
Devlet, tarih ve kültür değeri olan eser ve
anıtlar ile doğa valıklarının korunmasını sağlar; bu
amaçla düzenleyici, destekleyici ve özend-irici
önlemleri alır. Bunlardan özel mülkiyete konu
olanlara getirilecek sınırlamalar ve bu nedenle hak
sahiplerine yapılacak yardımlar ve sağlanacak
bağışıklıklar yasa ile düzenlenir. Yıkılan veya
herhangi bir şekilde y-ok olan veya tahribata uğrayan
tarihi yapıların yerine başka bir yapı inşa
edilemez. İnşa edilme zorunluluğu doğarsa, yıkılan
veya herhangi bir şekilde hasar gören tarihi yapı
aslına uygun bir şekilde yeniden inşa veya tamir
- edilir. Devlet, bu amaçla gerekli önlemleri alır ve
yasal düzenlemeleri yapar."
V. İNCELEME :
Konu, yapılan iddialar ışığında incelendi ve gereği düşünüldü.
Müstedaaleyhin yıkılıp yeniden yapılması için müstediye izin vermeği reddettiği dük-kan, Bakanlar Kurulunun 15.9.1982 tarihinde aldığı ve 24.9.1982 tarihli Resmi Gazetede yayınlanan bir kararı ile, değiştirilmiş şekli ile 35/1975 sayılı Eski Eserler Yasası altında, 1. derecede korunması gerekli alanın bir kısmı olarak saptandı. Aynı karar-la böyle bir alana cephesi olan binaların yapım, yıkım ve imar denetimi Anıtlar Yüksek Kuruluna verildi. Bakanlar Kurulunun bu kararı aleyhine Yüksek İdare Mahkemesine herhangi bir başvuru yapılmadı ve bu karar geçerliğini muhafaza etmektedir.
Müstedini-n, müstedaaleyhe müracaat edilmezden önce Eski Eserler ve Müzeler Dairesine yaptığı bir müracaatı tezekkür eden Yüksek Anıtlar Kurulu, müstedinin Lefkoşa'da Selimiye Mahallesinde Blok A ve parsel 200 de bulunan dükkânın, (a) Büyük Hanın koruma alanı içeri-sinde yer aldığı, (b) 1. derecede korunacak bölgede yer aldığı ve (c) sağlam bir yapı olduğu sebeplerinden ötürü, yıkılmasına izin verilmemesine ve sunulan inşaat projesinin de reddedilmesine karar verdi. Bu karar, Bakanlar Kurulu tarafından 13.6.1985 tari-hinde onaylanıp 7.7.1985 tarihli Resmi Gazetede yayınlandı. Bu karar da herhangi bir başvuru konusu yapılmadı ve geçerliğini muhafaza etmektedir.
Müstedi, daha sonra, 5.11.1985 tarihinde, müstedaaleyhe yazılı bir müracaatta bulunarak aynı binayı yıkmak -ve yeniden inşa etmek üzere izin talep etti. Müstedaaleyh, müstedinin izin talebini, Bakanlar Kurulu tarafından onaylanan Yüksek Anıtlar Kurulunun kararına istinaden, reddetti. Yüksek İdare Mahkemesine yapılan başvuru müstedaaleyhin bu ret kararı aleyhined-ir. Ne var ki müstedaaleyhin kararı olumlu olsa idi dahi müstediye vereceği bir izin, Eski Eserler Yasası altında alınması gereken izin alınmadıkça, uygulanamazdı;-Gör: YİM 200/78 s.2. Müstedaaleyh, müstediye izni Fasıl 96 Yollar ve Binaları Düzenleme Yasa-sı altında verebilirdir. Bu Yasanın 24. maddesi ise aynen şöyledir:
"Nothing in this Law shall affect the operation of
section 11 of the Antiquities Law or of any Law amending or substituted for the same, and no permit issued under this Law shall be op-erative unless and until a permit under the said section of the said Law is obtained."
İktibas edilen maddeden görülebileceği gibi Fasıl 96'nın içerdiği herhangi bir kural Antikalar Yasasının 11. maddesini veya bu Yasayı tadil eden veya onun yerine kaim -olan bir yasayı etkileyemez ve Fasıl 96 altında verilen bir izin Antikalar Yasası veya onun yerine kaim olan bir yasa altında alınması gereken izin alınmadıkça uygulanamaz. Antikalar Yasasının yerine kaim olan değiştirilmiş şekli ile 35/75 sayılı Eski Eser-ler Yasasıdır. Bu Yasa altında alınması gereken iznin ise müstediye verilmesi, yukarıda belirtildiği gibi, reddedilmiştir, bu red kararı halen geçerliğini korumaktadır ve bu karar aleyhine başvuru dosyalama süresi geçmiştir. Bu durumda bu ret kararının üze-rine dayandırıldığı Eski Eserler Yasasının havale konusu maddeleri tarafından müstedinin etkilenen meşru bir menfaatı yoktur. Bu nedenle söz konusu yasa maddelerinin başvuru konusunun karara bağlanmasında etkisi yoktur ve bunların Anayasaya aykırı olup olm-adığının tezekkür edilip karara bağlanması gerekmemektedir.
SONUÇ:
Sonuç olarak 35/77 sayılı Yasa ile değiştirilmiş şekli ile 35/75 sayılı Eski Eserler Yasasının 5, 9,10 ve 14. maddelerinin başvuru konusunun karara bağlanmasında etkisi olmadığından A-nayasaya aykırı olup olmadığının tezekkür edilip karara bağlanması gerekmediğine, oybirliği ile, karar verilir.
(Şakir Sıdkı İlkay) (Salih S. Dayıoğlu)
Başkan Yargıç
(N.Ergin salâhi) (Aziz Altay) - (Celâl Karabacak)
Yargıç Yargıç Yargıç
22 Aralık 1987
Full & Egal Universal Law Academy